ليکڪ اڳوڻو سفير ايم عالم بروھي
سنڌيڪار : ڊاڪٽر محمد علي محمدي
آزاد قومن پاران هڪ وڏي مقصد لاءِ سياسي، معاشي ۽ اسٽريٽجڪ اتحاد ذريعي فيڊريشن قائم ڪئي ويندي آهي . هي اتحاد گڏيل نظرياتي، ثقافتي، لساني ۽ نسلي لاڳاپن يا طاقتور پاڙيسري جي خوف سان برقرار رهندو آهي. ان جي ابتڙ، رياستن جو هڪ اتحاد هڪ مرڪزي اختيار طرفان هڪ وحداني رياست ۾ ان جي هيٺان علائقي کي منظم انتظامي يونٽن ۾ ورهائي ٺاهيو ويندو آهي. پهرين صورت ۾، فيڊريشن جو وجود انهن قومن جي ذمي آهي جن ان کي رضاڪارانه اتحاد ذريعي قائم ڪيو. اهو ان وقت تائين موجود رهندو جيستائين وفاقي رياستون چاهين ٿيون يا آئين پاران مقرر ڪيل طريقي تي منحصر آهن جيڪو ان کي هلائي ٿو.
پوئين صورت ۾، رياستون پنهنجي تخليق وحداني رياست جي مرڪزي اختيار جي ڪري ڪن ٿيون. هي، وسيع طور تي، قومي رياستن پاران قائم ڪيل فيڊريشن جي تاريخ آهي – گهٽ ۾ گهٽ عالمي جنگين کان پوءِ. قومن جي تاريخ ۾ غير معمولي ڪيس آهن، جن ۾ غير ملڪي علائقن تي فوجي قبضو شامل آهي جهڙوڪ اسرائيل جو عرب علائقن تي قبضو، يوگوسلاويا جهڙي وفاقي رياست جو خاتمو يا وفاقي سلطنت جو ٽٽڻ – سڀ کان وڏو مثال سوويت سوشلسٽ جمهوريه يا يو ايس ايس آر جو اتحاد آهي.
پاڪستان جي بناوت جي بنيادن بابت ڪو به ابهام نه هو. اهو واضح طور تي سمجهيو ويو هو ته نئين ملڪ جو اولهه وارو حصو هڪ فيڊريشن جي طور تي قائم ڪيو ويندو جنهن ۾ اتر-اولهه مسلم اڪثريتي رياستون شامل هونديون. بنگالي مسلمان پاڪستان جي تحريڪ جي اڳواڻي ڪري رهيا هئا. بنگال کي عام طور تي اولهه ۽ اوڀر بنگال ۽ آسام تي مشتمل هڪ الڳ ۽ آزاد رياست تصور ڪيو ويندو هو. هي خواب بنگال ۽ پنجاب کي ورهائڻ لاءِ ريڊڪلف بائونڊري ڪميشن جي ٺهڻ سان ٽٽي پيو.
پاڪستان جي هن حصي ۾، سنڌ پهرين مسلم اڪثريتي رياست هئي جنهن جي قانون ساز اسيمبلي 3 مارچ 1943 تي نئين فيڊريشن ۾ شامل ٿيڻ لاءِ هڪ قرارداد منظور ڪئي. پنجاب ان کان پوءِ پاڪستان جو قيام بيحد مضبوط ٿي ويو. پنجاب جي حڪمران يونينسٽن جنوري 1946 جي صوبائي چونڊن ۾ پنهنجي شڪست کان پوءِ آخري وقت تي پاڪستان ۾ شامل ٿيڻ تي رضامندي ڏني. اڳوڻي سرحد صوبي جي رضامندي هڪ مشڪوڪ ريفرنڊم ۾ حاصل ڪئي وئي جڏهن ڊاڪٽر خان صاحب جي چونڊيل انتظاميا کي غير قانوني طور تي برطرف ڪيو ويو ۽ خان عبدالقيوم خان کي اقتدار ۾ آندو ويو. باچا خان جي خدائي خدمتگارن انڊين نيشنل ڪانگريس جي مدد سان اتحادي انتظاميا ٺاهڻ لاءِ ڪافي سيٽون حاصل ڪيون هيون. اپريل 1948 ۾ بلوچستان کي طاقت سان شامل ڪيو ويو.
پاڪستان کي اثرائتي حڪمراني لاءِ ننڍن انتظامي يونٽن جي ضرورت ڇو آهي؟
مهاجرن کي، آزادي جي 25 سالن کان پوءِ پهريون ڀيرو، صوبي جي اڪثريتي آبادي کان الڳ رهڻ جي شعوري فيصلي جا نقصان محسوس ٿيا.
تنهن ڪري، پاڪستان کي 12 وفاقي يونٽن ۾ ورهائڻ جو مشورو – گهڻو ڪري نسلي ۽ لساني بنيادن تي – سياسي، اقتصادي، آئيني ۽ تاريخي طور تي پائيدار ناهي. پاڪستان جي فيڊريشن هن 14 آگسٽ تي 78 سالن جي عمر کي پهچي وئي، جڏهن ته ان کي ٺاهڻ وارا علائقا صديون اڳ برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني يا برطانوي هندستاني سلطنت جي فوجي قبضي کان اڳ خودمختيار رياستن جي حيثيت سان وجود ۾ آيا آهن.
رابرٽ ڪلائيو پلاسي جي جنگ (جون 1757) ۾ ڏکڻ هندستان ۾ برطانوي سلطنت جي بنياد ڪاميابي سان رکي. اهو اتر هندستان ۾ ميجر جنرل آرچڊيل ولسن ۽ سندس بي رحم ڪمانڊر ڪرنل وليم هاڊسن پاران 1858 ۾ مڪمل ڪيو ويو. اسان کي 1842 (سنڌ جو زوال)، 1849 (پنجاب جو زوال)، 1838 (انگريزن پاران خان آف قلات سان اڳوڻي خانڳڙهه – موجوده جيڪب آباد – کان ڪوئيٽا تائين هڪ ڪوريڊور لاءِ لاڳو ڪيل معاهدو جنهن ۾ گريٽ گيم جي نگراني لاءِ هڪ ڇانوڻي هئي) کي ياد رکڻ گهرجي.
هندستان جي ٻن جانشين رياستن ۾ ورهاست جي نتيجي ۾ سرحد پار آبادي جي وڏي پيماني تي لڏپلاڻ ٿي. سنڌ جي ماڻهن هندستان جي ڪنڊ ڪڙڇ مان بي گھر ٿيل مسلمانن جو استقبال ڪرڻ لاءِ وڌيڪ انسانيت، مهمان نوازي ۽ سخاوت جو مظاهرو ڪيو. انهن جي قرباني جو جذبو مثالي هو ۽ اسان کي مديني جي انصارن پاران ڏيکاريل ڀائيچاري جي ياد ڏياريندو هو. تنهن هوندي به، انهن جي ڀائيچاري جي جذبات جو جواب نه ڏنو ويو. نئين ملڪ ۾ اقتدار سنڀاليندڙ اڳواڻن مقامي قيادت جي صحيح صلاح تي ڌيان نه ڏنو ته مهاجرن جي هڪ مناسب تعداد کي آباد ڪيو وڃي جيڪي صوبي جا گهٽ وسيلا برقرار رکي سگهن ٿا يا جيڪو آبادي جي عدم توازن جو سبب نه بڻجڻ گهرجي.
هن معاملي تي، 1947 کان 1955 تائين چار صوبائي حڪومتون من ماني طور تي ختم ڪيون ويون. سنڌ جي گاديءَ واري شهر ڪراچي کي آزادي کان پوءِ فوري طور تي وفاقي شهر قرار ڏنو ويو. بعد ۾، صوبي کي 1954 ۾ ون يونٽ ۾ ضم ڪيو ويو. اسان قوم جي تعمير ۾ بار بار غلطيون ڪيون. هندستان ۾ پناهگيرن کي انهن جي آبائي شهرن ۾ ملڪيت جي نقصان جي تلافي ڪرڻ لاءِ، هڪ ايويڪيو ٽرسٽ پراپرٽي اسڪيم متعارف ڪرائي وئي، جنهن ۾ ملڪيتن – شهري رهائش ۽ زرعي زمينون ٻئي جيڪي لڏپلاڻ ڪندڙ غير مسلمن پاران ڇڏيل هيون – کي مهاجرن کي الاٽ ڪرڻ لاءِ ايويڪيو ٽرسٽ پراپرٽي قرار ڏنو ويو.
پاڪستان جو مالي سال 2025-26 جو وفاقي بجيٽ: استحڪام ۽ جمود جي وچ ۾ هڪ رسيءَ جو سفر
ٿوري ئي وقت ۾، هن اسڪيم کي ٺڳي، جعلسازي ۽ ڪرپشن جي ڪري بدنام ڪيو ويو. اهي الاٽمينٽ 1948 کان ون يونٽ جي سالن تائين جاري رهيون. سنڌين ڪراچي کي وفاقي شهر قرار ڏيڻ ۽ پنهنجي ترقي يافته ٻولي کي علائقائي لهجي جي حيثيت ڏيڻ جي خلاف هڪ بهادرانه مزاحمت ڪئي، ان کي صوبائي ۽ ڊويزنل انتظاميا ۽ مقامي حڪومتن جي سڀني سرڪاري معاملن کان محروم ڪري ڇڏيو. بعد ۾، انهن ون يونٽ جي خلاف بلوچستان ۽ اڳوڻي سرحد جي ننڍن صوبن سان گڏ هڪ مسلسل تحريڪ هلائي. بنگال جي اڪثريتي صوبي جي حمايت سان، انهن جي جدوجهد ڪامياب ٿي.
1970ع جي عام چونڊن کان اڳ صوبا بحال ڪيا ويا. مهاجرن، اڪثريت ۾، مذهبي پارٽين جي حمايت ڪئي، جن ڪراچي ۽ حيدرآباد مان قومي اسيمبلي جون گهڻيون سيٽون کٽيون. انهن پارٽين 1973ع جي آئين جي متفقه طور تي منظوري جي حمايت ڪئي. سچ پڇو ته، مهاجرن، 25 سالن جي آزادي کان پوءِ پهريون ڀيرو، صوبي جي اڪثريتي آبادي کان الڳ رهڻ جي پنهنجي شعوري فيصلي جي نقصانن کي محسوس ڪيو. ان کان اڳ، اهي صرف اقتدار جي فائدن مان لطف اندوز ٿيڻ ۾ مصروف هئا ڇاڪاڻ ته اهي صوبائي انتظامي ڍانچي ۾ طاقتور عهدن جي اڪثريت تي قابض هئا.
سنڌ ۾ 1948-1954 ۽ 1955-1969 تائين طاقتور عهدن خلاف پوسٽنگ جو ڊيٽا هن حقيقت جي شاهدي ڏئي ٿو. حقيقت اها آهي ته، انهن پاڻ کي اڀرندڙ سياسي رجحانن کان الڳ ڪيو، پنهنجي سياسي مستقبل کي غير لاڳاپيل پارٽين سان هم آهنگ ڪيو. پنهنجين ماضي جي غلطين جي باوجود، انهن نئين سياسي ۽ آبادي جي حقيقتن کي قبول ڪرڻ بدران سياسي اڪيلائي ۾ رهڻ کي ترجيح ڏني.
