ڇا چين خلائي ڊوڙ ۾ آمريڪا تي برتري حاصل ڪري سگهندو؟

ڪراچي(ايڊيٽر ڊيسڪ)مريخ تي چيتن جهڙن چٽن وارو هڪ پٿر هڪ بند ٽيوب ۾ موجود آهي، جيڪو ثابت ڪري سگهي ٿو ته ڌرتيءَ کان ٻاهر ڪڏهن زندگي موجود هئي يا نه.
ناسا جي پرسيورنس (Perseverance) نالي گاڏي اهو نمونو حاصل ڪيو، جنهن کي سيفائر ڪينيئن (Sapphire Canyon) سڏيو ويو آهي. اهو نمونو نيريتوا والس (Neretva Vallis) جي ڪنارن تي پٿريلي هنڌن تان ورتو ويو. هيءَ هڪ اهڙي وادي آهي، جيڪا ٽن ارب سالن کان به وڌيڪ اڳ وهندڙ ندين جي پاڻيءَ سبب ٺهي هئي. اهي نديون ڪڏهن جِزيرو ڪريٽر (Jezero Crater) ۾ موجود هڪ قديم ڍنڍ ۾ ڇوڙ ڪنديون هيون.
پرسيورنس گاڏي فيبروري 2021ع ۾ انهيءَ سڪل ڍنڍ جي تري تي لٿي هئي. ان جو خاص مقصد اهڙا پٿر ڳولڻ هو، جيڪي ماضيءَ ۾ پاڻيءَ جي ڪري ٺهيا يا تبديل ٿيا هجن، ڇاڪاڻ ته اهڙن پٿرن ۾ زندگيءَ جا نشان محفوظ رهڻ جا امڪان وڌيڪ هوندا آهن.
پرسيورنس جي سائنسي ٽيم جي ميمبرن جو چوڻ آهي ته سيفائر ڪينيئن جو نمونو، جيڪو چاڪ جي ٽڪري جيترو آهي، بلڪل اهڙي قسم جو پٿر آهي، جنهن جي ڳولا ۾ گاڏي موڪلي وئي هئي.
انڊيانا جي پرڊيو يونيورسٽيءَ جي سياري جي مٿاڇري جي عملن واري ليبارٽريءَ ۾ پوسٽ ڊاڪٽورل محقق ۽ پرسيورنس جي سائنسي ٽيم جي ميمبر ايڊرين بروز چيو ته، ”منهنجي خيال ۾ مريخ تي اهو پهريون ڀيرو آهي، جو اسان کي اهڙي شيءِ ملي آهي، جنهن کي ’زندگيءَ جي امڪاني نشاني‘ قرار ڏئي سگهجي ٿو.“
هن وڌيڪ چيو ته، ”اهو نمونو هن وقت پرسيورنس گاڏيءَ جي اندر بند ٿيل آهي. اهو اتي خاموشيءَ سان پيل آهي ۽ ڌرتيءَ تي واپس آڻڻ جو منتظر آهي.“
پر ٿي سگهي ٿو ته اهو نمونو جلد، يا گهٽ ۾ گهٽ ويجهي مستقبل ۾، ڌرتيءَ تي واپس نه اچي سگهي.
مريخ جا نمونا ڌرتيءَ تي واپس آڻڻ وارو پروگرام (Mars Sample Return)، جيڪو ناسا ۽ يورپي خلائي اداري جو گڏيل منصوبو هو، ان جي وڏي لاڳت ۽ پيچيده جوڙجڪ سبب سخت تنقيد ۽ جاچ هيٺ رهيو. ان منصوبي تي اربين ڊالر خرچ ڪرڻ کان پوءِ ناسا 2024ع ۾ ان کي عارضي طور روڪي، ٻيهر جائزو وٺڻ شروع ڪيو، پر پوءِ آخرڪار ان کي مڪمل طور ختم ڪري ڇڏيو. ان وقت ان جو ڪو واضح متبادل به موجود نه هو.
ناسا جولاءِ ۾ سي اين اين کي ڏنل بيان ۾ چيو هو ته، ”جيتوڻيڪ پرسيورنس جا نمونا مريخ تي محفوظ نموني رکيل آهن، ناسا انهن کي ڌرتيءَ تي واپس آڻڻ لاءِ مختلف امڪانن جو جائزو وٺي رهيو آهي. انهن ۾ اصل منصوبي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ سادا ۽ گهٽ خرچ وارا طريقا شامل آهن، جن ۾ تجارتي ادارن يا ٻين ملڪن جي ممڪن مدد به شامل ٿي سگهي ٿي.“
تنهن هوندي به ناسا جي اڳواڻن اڃا تائين اهو واضح ناهي ڪيو ته اڳتي ڪهڙو رستو اختيار ڪيو ويندو.
پرڊيو يونيورسٽيءَ ۾ ڌرتيءَ، فضا ۽ سيارن جي سائنس جي پروفيسر ڊاڪٽر برائوني هورگن جو چوڻ آهي ته سيفائر ڪينيئن جي دريافت مريخ تي قديم جراثيمي زندگيءَ جي وجود بابت مضبوط دليل فراهم ڪري رهي آهي، پر سائنسدان پري کان ويهي هر ڳالهه معلوم نٿا ڪري سگهن.
پرسيورنس گاڏيءَ جي تياري ۽ روانگيءَ تي ناسا جا لڳ ڀڳ 2.4 ارب ڊالر خرچ ٿيا هئا، پر ان ۾ اهڙا سڀئي سائنسي اوزار موجود ناهن، جيڪي مريخ تي ئي انهن وڏن سوالن جا قطعي جواب ڏئي سگهن.
هورگن، جيڪا پرسيورنس جي ٽيم ۾ گڏيل تحقيق ڪندڙ ۽ منصوبابندي ڪندڙ پڻ آهي، چيو ته، ”اسان اهي اڀياس جاري رکي سگهون ٿا ۽ نوان اشارا حاصل ڪري سگهون ٿا، پر جيستائين اهي نمونا واپس نه ٿا اچن، تيستائين اسان کي يقين سان ڪجهه به معلوم نه ٿيندو.“
هن وڌيڪ چيو ته، ”اهي نمونا اسان لاءِ هن وقت بهترين موقعو آهن، جن ذريعي اسين سمجهي سگهون ٿا ته زندگي ڪائنات ۾ عام ۽ گهڻي آهي يا ڌرتي واقعي هڪ منفرد دنيا آهي.“
هاڻي ممڪن آهي ته نئين خلائي مقابلي ۾ ناسا جي وڏن حريفن مان هڪ ملڪ مريخ تان پٿر واپس آڻڻ ۾ پهرين ڪاميابي حاصل ڪري. چين 2031ع ۾ مريخ تان پنهنجا نمونا واپس آڻڻ جو ارادو رکي ٿو ۽ ان مقصد لاءِ اهڙو منصوبو تيار ڪري رهيو آهي، جيڪو 2 سال اڳ ڪاميابيءَ سان مڪمل ڪيل سندس هڪ خلائي مشن سان مشابهت رکي ٿو.
چين جي تيانوين-3 (Tianwen-3) نالي مشن کي 2028ع ۾ روانو ڪرڻ جي اميد آهي. پر ان مشن ذريعي واپس آندا ويندڙ پٿر پرسيورنس جي نمونن کان بلڪل مختلف ٿي سگهن ٿا ۽ شايد سائنسدانن کي مختلف قسم جي ڄاڻ به فراهم ڪن، جنهن جو دارومدار منصوبي ۾ ٿيندڙ تبديلين تي هوندو.
’سائنس جو مقدس مقصد‘
سائنسدان سيفائر ڪينيئن کي انتهائي اهم دريافت سمجهن ٿا، ڇاڪاڻ ته ان جي مٿاڇري تي چٽا ۽ نشان موجود آهن. ڌرتيءَ تي اهڙا ننڍڙا نقطا، جن کي ردعمل جون سرحدون يا گهٽتائيءَ جا داغ (reduction spots) چيو ويندو آهي، مٽيءَ ۽ تهن واري زمين ۾ جراثيمي سرگرميءَ سبب ٺهي سگهن ٿا.
بروز، جيڪو سيپٽمبر 2025ع ۾ پٿر جي نموني بابت شايع ٿيل هڪ تحقيقي مقالي جو گڏيل ليکڪ پڻ آهي، چيو ته، ”جڏهن نامياتي مادو مٽيءَ يا تهن ۾ ڦاسي پوي ٿو ۽ پوءِ اهو مادو زمين اندر دٻجي وڃي ٿو، تڏهن جراثيم ان کي ٽوڙڻ شروع ڪن ٿا. ان عمل سان هلڪا رنگ جا هالا ۽ داغ ٺهن ٿا، جيڪي انهن نشانن سان ڪافي مشابهت رکن ٿا، جيڪي پرسيورنس کي هن قديم دريائي واديءَ ۾ مليا آهن.“
پرسيورنس جولاءِ 2024ع ۾ چيياوا فالز (Cheyava Falls) نالي تير جي چوٽيءَ جهڙي شڪل واري پٿر مان سيفائر ڪينيئن جو نمونو ڪڍيو هو. ان پٿر جي چوڌاري موجود مٽيءَ ۽ پٿر جي تهن ۾ به لکين اهڙا داغ موجود هئا، جن بابت امڪان آهي ته اهي قديم خوردبيني زندگيءَ سبب ٺهيا هجن.
تنهن هوندي به بروز جو چوڻ آهي ته انهن نشانن جي اصل سبب جي پڪ ڪرڻ لاءِ نمونن کي ڌرتيءَ تي واپس آڻڻ ضروري آهي. تڏهن ئي معلوم ڪري سگهجي ٿو ته اهي نشان زندگيءَ جي موجودگيءَ سبب ٺهيا يا غير حياتياتي ڪيميائي ۽ ارضياتي عملن ذريعي، جن لاءِ زندگيءَ جو هجڻ ضروري نه هو.
سيارن جي سائنسدانن کي ان بابت اڳ به سبق ملي چڪو آهي. ان جو مثال مشهور ايلن هلز 84001 (Allan Hills 84001) نالي مريخي شهابي پٿر آهي، جيڪو 1984ع ۾ انٽارڪٽيڪا مان مليو هو. شروعات ۾ خيال ڪيو ويو ته ان ۾ قديم زندگيءَ جي باقيات موجود آهي.
پر مختلف سائنسدانن ان پٿر جي نمونن جو تجزيو ڪيو ته معلوم ٿيو ته غير حياتياتي ارضياتي عملن اهڙا نشان ڇڏيا هئا، جن کي غلط نموني زندگيءَ سان لاڳاپيل نامياتي ڪاربان مرڪبن جا آثار سمجهي سگهجي پيو.
ڪيليفورنيا جي شهر پاساڊينا ۾ ناسا جي جيٽ پروپلشن ليبارٽريءَ ۾ ڪِيوريوسٽي (Curiosity) گاڏيءَ جي سائنسي منصوبي جي سربراهه اشون واساوادا چيو ته، ”جڏهن سڄي دنيا جون ليبارٽريون ڪنهن اهڙي پٿر جو جائزو وٺن ٿيون، جنهن ۾ قديم زندگيءَ جا ممڪن نشان موجود هجن، تڏهن به ان جي پڪ ڪرڻ تمام ڏکيو ڪم هوندو آهي. ان ڪري ضروري آهي ته بهترين ليبارٽرين ۾ هر ممڪن طريقي سان ان جو تجزيو ڪيو وڃي.“
مريخ تي موجود گاڏيءَ جا اوزار ڪجهه ڄاڻ ضرور ڏئي سگهن ٿا، پر انهن کي اهڙي تفصيلي جاچ لاءِ تيار نه ڪيو ويو هو، جنهن سان قطعي نتيجا حاصل ڪري سگهجن. اصل منصوبي ۾ اهڙي جاچ گاڏيءَ جي ذميواريءَ جو حصو ئي نه هئي.
ويسٽرن واشنگٽن يونيورسٽيءَ ۾ سيارن جي سائنس جي پروفيسر ڊاڪٽر ميليسا رائس، جيڪا ٻن ڏهاڪن کان وڌيڪ عرصي کان ناسا جي خلائي گاڏين وارن منصوبن سان لاڳاپيل رهي آهي، چيو ته، ”سائنسي اوزار ان خيال سان چونڊيا ويا هئا ته اهي نمونا چونڊڻ لاءِ مريخ جي جاچ ڪندا ۽ اتي جي ارضياتي صورتحال بابت ڄاڻ فراهم ڪندا، ڇاڪاڻ ته شروع کان ئي اهو تصور هو ته اهي نمونا آخرڪار ڌرتيءَ تي واپس آندا ويندا.“
پلينيٽري سوسائٽيءَ جي خلائي پاليسيءَ جي سربراهه ڪيسي ڊريئر موجب، ناسا جي بجيٽ ۾ مريخ جا نمونا ڌرتيءَ تي واپس آڻڻ واري پروگرام جي ابتدائي مطالعي لاءِ ڪانگريس کي پهريون ڀيرو مالي درخواست مالي سال 1978ع ۾ ڏني وئي هئي.
اها درخواست ناسا جي وائڪنگ مشنن کان پوءِ ڏني وئي، جيڪي مريخ تي زندگيءَ جا نشان ڳولڻ لاءِ اداري جون پهريون اهم ڪوششون سمجهيا وڃن ٿا.
ڊريئر چيو ته، ”ان مان اندازو ٿئي ٿو ته مريخ تي زندگيءَ جي ڳولا ۽ نمونا واپس آڻڻ وارو مقصد ڪيتري ڊگهي عرصي کان سائنسدانن لاءِ هڪ مقدس سائنسي منزل بڻيل آهي.“
2003ع ۾ مستقبل جي خلائي مشنن جي اهم سائنسي مقصدن بابت ڪيل هڪ جائزي ۽ ان کان پوءِ جاري ٿيل ڪيترين ئي رپورٽن ۾ مريخ تان نمونا واپس آڻڻ کي اهم ترجيح قرار ڏنو ويو. ان ئي عمل جي نتيجي ۾ نمونا واپس آڻڻ وارو پروگرام پرسيورنس جي مشن سان ڳنڍجي ويو. ٻنهي منصوبن جي تياري گڏوگڏ ڪئي وئي هئي.
هڪ پيچيده رستو
مريخ جا نمونا واپس آڻڻ واري منصوبي جو اصل تصور 2020ع ۾ پيش ڪيو ويو هو. ان ۾ ڌرتيءَ تان مريخ ڏانهن ڪيترائي خلائي مشن موڪلڻا هئا. هڪ مشن ۾ اهڙو لينڊر شامل هجي ها، جيڪو مريخ تي هڪ ننڍڙي گاڏي کڻي وڃي ها، جيڪا نمونا گڏ ڪري، جڏهن ته هڪ ٻيو اڏامندڙ نظام انهن نمونن کي مريخ تان مٿي کڻي ڌرتيءَ ڏانهن روانو ڪري ها. ان منصوبي تحت نمونا 2031ع کان اڳ ڌرتيءَ تي واپس اچڻ ممڪن نه هئا.
منصوبي موجب مريخ تان مٿي اڏامندڙ گاڏيءَ کي فٽبال جي بال جيترو هڪ ڪنٽينر ٻاهر ڪڍڻو هو، جنهن ۾ نمونا بند ٿيل هجن ها. مريخ جي مدار ۾ گردش ڪندڙ يورپي خلائي اداري جي هڪ الڳ خلائي گاڏي ان ڪنٽينر کي پڪڙي ها.
ان کان پوءِ يورپي خلائي اداري جي اها گاڏي ڌرتيءَ ڏانهن واپس اچي ها ۽ نمونن وارو ڪنٽينر هڪ ٻي گاڏيءَ جي حوالي ڪري ها، جيڪا ان کي خلائي گاڏيءَ مان ڌار ڪري محفوظ نموني ڌرتيءَ تي لاهي ها.
2022ع تائين منصوبي ۾ تبديلي ڪئي وئي. نئين رٿا موجب پرسيورنس گاڏي نمونن کي مريخ تان واپس اڏامندڙ گاڏيءَ تائين پهچائي ها، جيڪا انهن کي ڌرتيءَ ڏانهن کڻي اچي ها.
لينڊر سان گڏ ٻه ننڍڙا هيليڪاپٽر پڻ موڪلڻا هئا. جيڪڏهن پرسيورنس گاڏيءَ جي حالت ايتري سٺي نه هجي ها، جو اها پاڻ نمونا کڻي مقرر هنڌ تائين پهچي سگهي، ته هيليڪاپٽر ان وٽ وڃي نمونا گڏ ڪري سگهن ها. ان تبديليءَ سبب نمونا واپس اچڻ جي متوقع تاريخ 2033ع ٿي وئي.
منصوبي تي اڳتي ڪم ٿيڻ دوران آزاد جائزي وارن بورڊن جي رپورٽن ۾ نشاندهي ڪئي وئي ته نمونا واپس آڻڻ جو عمل حد کان وڌيڪ پيچيده ۽ ڏکيو بڻجي ويو آهي.
منصوبي جي وڌ ۾ وڌ لاڳت 11 ارب ڊالر تائين پهچي وئي ۽ نمونن جي واپسيءَ جي متوقع تاريخ 2040ع تائين پوئتي هلي وئي. ان کان سواءِ ناسا جي 2024ع ۽ 2025ع جي مالي سالن جي بجيٽ ۾ به گهٽتائي ڪئي وئي. منصوبي جي وڌندڙ خرچن سبب سياسي حمايت به گهٽجڻ لڳي.
ناسا اپريل 2024ع ۾ گهٽ خرچ، گهٽ وقت ۽ گهٽ پيچيدگيءَ وارن متبادل منصوبن لاءِ تجويزون طلب ڪيون. جنوري 2025ع ۾ اداري ٻه حڪمت عمليون چونڊيون، جن ۾ تجارتي ادارن سان ڀائيواري يا مريخ تي اڳ ۾ استعمال ٿيل ٽيڪنالاجيءَ تي ڀاڙڻ شامل هو، ته جيئن هر شيءِ نئين سر تيار نه ڪرڻي پوي.
اهو جائزو ان وقت سامهون آيو، جڏهن آمريڪي صدر ڊونلڊ ٽرمپ جي اقتدار سنڀالڻ ۽ ناسا لاءِ نئين سربراهه جي ڳولا شروع ٿيڻ ۾ ڪجهه هفتا باقي هئا.
ان کان پوءِ ناسا جي مالي سال 2026ع جي بجيٽ درخواست سان گڏ نمونا واپس آڻڻ واري منصوبي بابت ايندڙ اعلان سامهون آيو، جنهن منصوبي کي اوچتو وڏو ڌڪ ڏنو.
اعلان ۾ چيو ويو ته، ”ناسا مريخ جا نمونا واپس آڻڻ وارو پروگرام ختم ڪرڻ جو ارادو رکي ٿو، ڇاڪاڻ ته موجوده منصوبي جا طريقا اڃا تائين ناقابل برداشت حد تائين مهانگا آهن. اميد آهي ته مستقبل ۾ مريخ ڏانهن موڪليل مشن نمونا واپس آڻيندا، جيئن ڌرتيءَ تي انهن جو مطالعو ڪري سگهجي.“
ناسا جي مالي سال 2027ع جي بجيٽ درخواست ۾ ان پروگرام جو ڪو ذڪر ئي نه ڪيو ويو. ڊريئر موجب، پروگرام ختم ٿيڻ تائين ناسا ان تي لڳ ڀڳ 2.5 ارب ڊالر خرچ ڪري چڪو هو.
تنهن هوندي به ناسا جي منتظم جيرڊ آئزڪمين چيو آهي ته هو پرسيورنس جا نمونا ڌرتيءَ تي واپس آڻڻ ۾ دلچسپي رکي ٿو.
30 آگسٽ تي نينسي گريس رومن خلائي دوربين جي ڪامياب روانگيءَ کان پوءِ هڪ پريس ڪانفرنس ۾ آئزڪمين چيو ته، ”جيئن ته مان ڪيترائي ڀيرا چئي چڪو آهيان، منهنجي خيال ۾ مريخ تان نمونا واپس آڻڻ انساني تاريخ جي سڀ کان اهم سائنسي ڪاميابين مان هڪ ثابت ٿي سگهي ٿو.“
هن وڌيڪ چيو ته، ”ان ۾ ڪو شڪ ناهي ته اسان نمونا واپس آڻينداسين. سوال رڳو اهو آهي ته اهي روبوٽ ذريعي آندا ويندا يا خلاباز وڃي انهن کي کڻي ايندا، ۽ اهو به ته اهو ڪم ڪهڙي وقت تائين مڪمل ٿيندو.“
سيپٽمبر ۾ آل اِن سمٽ دوران ڳالهائيندي آئزڪمين منصوبي جي ناڪاميءَ جو ذميوار پنهنجي اڳوڻن کي قرار ڏنو. هن چيو ته، ”اڳوڻي انتظاميا مريخ جا نمونا واپس آڻڻ وارو اهو مشن ختم ڪري ڇڏيو، جيڪو اهڙي لاڳت تائين پهچڻ وارو هو، جيڪا هڪ هوائي جهاز بردار جنگي جهاز جي قيمت کان به وڌيڪ هئي.“
اصل منصوبي جي قسمت بابت الزام تراشي جاري نظر اچي ٿي، پر ان کان پوءِ ڪهڙا قدم کنيا ويندا، ان بابت اڃا تائين ڪا وڌيڪ تفصيل سامهون نه آئي آهي.
چين جو چئلينج
چين جو مريخ تان نمونا واپس آڻڻ وارو منصوبو به پيچيده آهي، پر ممڪن آهي ته اهو ناسا جي اصل منصوبي جي ڀيٽ ۾ ڪجهه گهٽ پيچيده هجي.
چين جي منصوبي جو نالو تيانوين-3 آهي. ان جي جوڙجڪ ۾ چين جي 2024ع واري چانگ اي-6 (Chang’e-6) مشن جي ڪاميابيءَ مان فائدو ورتو ويو آهي. ان مشن ذريعي پهريون ڀيرو چنڊ جي پريئين پاسي تان نمونا واپس آندا ويا هئا.
2025ع ۾ مشن جي ٽيم پاران شايع ڪيل هڪ مطالعي موجب، تيانوين-3 لاءِ ٻه خلائي روانگيون ڪيون وينديون. پهرين روانگيءَ ۾ لينڊر، مريخ تان اڏامڻ واري گاڏي ۽ هيليڪاپٽر موڪليا ويندا، جڏهن ته ٻي روانگيءَ ۾ مريخ جي مدار ۾ گردش ڪندڙ خلائي گاڏي ۽ نمونا ڌرتيءَ ڏانهن کڻي ايندڙ گاڏي شامل هوندي.
لينڊر ۾ اهڙي ڊرل لڳل هوندي، جيڪا مريخ جي مٿاڇري کان ٻه ميٽر، يعني لڳ ڀڳ 6.5 فوٽ هيٺ تائين کوٽائي ڪري سگهندي. سائنسدانن موجب، ماضيءَ يا موجوده زندگيءَ جا نشان ڳولڻ لاءِ مريخ جي مٿاڇري هيٺان موجود مواد اهم ٿي سگهي ٿو. هيليڪاپٽر ذريعي به پٿرن جا نمونا گڏ ڪري سگهبا.
تيانوين-3 جي سائنسي ٽيم جو اهم ميمبر ييليانگ لي، جيڪو لينڊنگ لاءِ مناسب هنڌ چونڊڻ ۾ مدد ڪري رهيو آهي، ٻڌائي ٿو ته سائنسدانن جو منصوبو آهي ته نمونا گڏ ڪرڻ دوران لينڊر مريخ جي مٿاڇري تي لڳ ڀڳ 70 ڏينهن ڪم ڪندو.
2024ع جي هڪ مطالعي موجب، تيانوين-3 جي ٽيم 86 ممڪن لينڊنگ وارن هنڌن جي فهرست کي مختصر ڪري رهي آهي. ٽيم اهڙا علائقا ڳولي رهي آهي، جتي ماضيءَ ۾ مائع پاڻي موجود رهيو هجي، معدنيات گهڻي مقدار ۾ هجن يا قديم جراثيمي زندگيءَ جا نشان اڃا تائين محفوظ هئڻ جو امڪان هجي.
جِزيرو ڪريٽر، جتي پرسيورنس موجود آهي، انهن 86 هنڌن جي فهرست ۾ شامل نظر نٿو اچي.
لي، جيڪو انهن ٻنهي مطالعي جو گڏيل ليکڪ پڻ آهي، چيو ته مثالي طور تي مشن قديم ڍنڍن جي تري مان ٻن قسمن جا نمونا واپس آڻڻ جي ڪوشش ڪندو.
ٽيم هڪ اهڙو نمونو ڳولڻ چاهي ٿي، جنهن ۾ لوهه جا آڪسائيڊ موجود هجن، ڇاڪاڻ ته اهي اربين سالن تائين خليات جون شڪليون محفوظ رکي سگهن ٿا. ٻيو نمونو اهڙي ڳري آبي مٽيءَ تي ٻڌل هوندو، جنهن ۾ ممڪن آهي ته جاندارن پاران ٺاهيل قديم نامياتي ماليڪيول موجود هجن.
لي هانگ ڪانگ يونيورسٽيءَ جي ڌرتيءَ ۽ سيارن جي سائنس واري شعبي ۾ فلڪياتي حياتيات جو پروفيسر پڻ آهي.
چين جي اڪيڊمي آف سائنسز جي اقتصادي ارضيات جي ماهر ۽ تيانوين-3 جي سربراهه سائنسدان زينگچيان هو سيپٽمبر ۾ عالمي ڪانفرنس براءِ گہرائيءَ واري خلائي ڳولا دوران اعلان ڪيو ته انجنيئر هن وقت تيانوين-3 جو هڪ آزمائشي نمونو تيار ڪري رهيا آهن.
هو موجب، چين انهن نمونن کي محفوظ رکڻ لاءِ هڪ اهڙي ليبارٽري به ٺاهڻ جو ارادو رکي ٿو، جتي سيارن کي زميني حياتياتي آلودگيءَ کان بچائڻ جا انتظام موجود هجن.
تازن سالن ۾ ناسا آمريڪا کي پهرين ترجيح ڏيڻ واري بيان بازيءَ تي وڌيڪ زور ڏنو آهي، ته جيئن اهو تاثر قائم ڪري سگهجي ته خلائي ڪاميابين ۾ آمريڪا اڳواڻي ڪري رهيو آهي. ان ۾ چين کان اڳ مريخ تي انسانن کي پهچائڻ جو هدف پڻ شامل آهي.
جيڪڏهن چين مريخ تان نمونا واپس آڻڻ ۾ پهرين ڪاميابي حاصل ڪري ٿو ته اها آمريڪا جي ان دعويٰ لاءِ وڏو ڌڪ ثابت ٿي سگهي ٿي.
ناسا جي منتظم آئزڪمين اپريل ۾ 2027ع جي بجيٽ بابت ٻڌڻيءَ دوران چيو ته، ”خلاءَ جي بلند ترين ميدان ۾ آمريڪا جي غيرمعمولي برتريءَ واري سوچ کي چئلينج ڪيو پيو وڃي.“
هن وڌيڪ چيو ته، ”ڪاميابيءَ لاءِ اسان کي اهڙا پروگرام نه ٺاهڻ گهرجن، جن بابت اهو تصور هجي ته اهي ناڪام ٿي ئي نٿا سگهن، پر ساڳئي وقت انهن جا خرچ ايترا وڏا هجن، جو انهن جي ڪاميابي ممڪن ئي نه رهي. مسئلن تي رڳو وڌيڪ پئسا خرچ ڪرڻ بدران اسان کي مسئلا حل ڪرڻ، وسيلن کي مشن تي مرڪوز ڪرڻ ۽ نتيجا حاصل ڪرڻ گهرجن.“
آمريڪا چنڊ تي ٻيهر انسان موڪلڻ جي ڪوششن دوران خلائي مقابلي بابت بيان بازي وڌائي رهيو آهي، پر ناسا چين جي ان امڪان جو ذڪر ئي ناهي ڪيو ته اهو مريخ تان نمونا واپس آڻڻ وارو پهريون ملڪ بڻجي سگهي ٿو. اهو ان حقيقت باوجود آهي ته ناسا وٽ اڳ ئي مريخ تان گڏ ڪيل نمونا موجود آهن، جن کي رڳو سواريءَ ذريعي ڌرتيءَ تي واپس آڻڻو آهي.
رائس چيو ته، ”اها حيرت جي ڳالهه آهي ته آمريڪا خلائي ڳولا جي هن شعبي ۾ پنهنجي اڳواڻيءَ جو دعويٰ ڪندو رهيو آهي، پر هاڻي خلائي مقابلي جي هڪ اهم شعبي ۾ چين کي ڪاميابي حاصل ڪرڻ جو موقعو پاڻ ڏئي ڇڏيو آهي.“
اميد جو هڪ ڪرڻو
هورگن موجب، سائنسدان اڃا تائين پراميد آهن ته پرسيورنس جا نمونا ڪنهن نه ڪنهن طريقي سان ڌرتيءَ تي واپس آندا ويندا. صنعتن سان لاڳاپيل ادارن جو جاري ڪم به تحقيق ڪندڙن جي اميد برقرار رکڻ جو هڪ سبب آهي.
مثال طور، لاڪهيڊ مارٽن (Lockheed Martin) ماضيءَ ۾ مريخ جي مشنن ۽ ٻين نمونا واپس آڻڻ وارن منصوبن ۾ ناسا سان گڏ ڪم ڪيو آهي. ان تجربي جي بنياد تي ڪمپني پرسيورنس جا ڇڏيل نمونا گڏ ڪرڻ لاءِ هڪ نسبتاً سادو ۽ گهٽ پيچيده منصوبو تيار ڪيو آهي. ڪمپنيءَ جي خلائي ڳولا واري مشن شعبي جي ڊائريڪٽر وِٽلي پوئزر اها ڳالهه ٻڌائي.
ڪمپنيءَ جي تجويز ۾ اهڙو مشن شامل آهي، جنهن جي مقرر ڪيل قيمت 3 ارب ڊالر کان گهٽ هوندي ۽ جيڪو پرسيورنس جا 30 نمونا وڌ ۾ وڌ 2037ع تائين ڌرتيءَ تي واپس آڻيندو.
پوئزر موجب، ان منصوبي ۾ مريخ تان اڏامڻ لاءِ هلڪي وزن واري گاڏي استعمال ڪرڻ جي تجويز آهي. ان سان گڏ هڪ ننڍڙو لينڊر هوندو، جنهن جي جوڙجڪ ۾ لاڪهيڊ مارٽن جي مريخ تي موڪليل اِن سائيٽ (InSight) مشن ۾ حاصل ڪيل تجربي مان فائدو ورتو ويندو.
ڌرتيءَ تي نمونا پهچائڻ لاءِ هڪ ننڍڙو نظام پڻ شامل هوندو، جيڪو ڪمپنيءَ کي او ايس آءِ آر آءِ ايس-ريڪس (OSIRIS-REx) نالي شهابي پٿر تان نمونا واپس آڻڻ واري مشن ۾ مدد ڪندي حاصل ٿيل تجربي جي بنياد تي تيار ڪيو ويندو.
پوئزر چيو ته ڪمپني مريخ تان نمونا واپس آڻڻ جي پنهنجي منصوبي لاءِ پرعزم آهي ۽ جيڪڏهن ان کي اهو موقعو مليو ته اها ڪم ڪرڻ لاءِ تيار هوندي.
هن چيو ته، ”ٽيڪنالاجيءَ جي لحاظ کان سڀ کان اهم شعبو، جنهن کي اڃا وڌيڪ ترقي ڏيڻ جي ضرورت آهي، اهو مريخ تان اڏامڻ وارو نظام آهي، خاص طور تي جيڪڏهن اسان اتي ڪنهن کي موڪلڻ ۽ واپس آڻڻ چاهيون ٿا.“
هن وڌيڪ چيو ته، ”اسان ڄاڻڻ چاهيون ٿا ته اهو ڪيئن ڪم ڪندو. اهي سڀئي ٽيڪنالاجيون انتهائي اهم آهن ۽ مريخ جا نمونا واپس آڻڻ واري مشن ذريعي انهن کي عملي طور آزمائي سگهجي ٿو.“
سائنسدانن جو چوڻ آهي ته جيڪڏهن نمونن ۾ زندگيءَ جا نشان نه به ملن، تڏهن به اها ڄاڻ دلچسپ امڪان پيدا ڪري سگهي ٿي. انهن مان هڪ امڪان اهو آهي ته پٿرن تي موجود داغ زندگيءَ کان اڳ واري ڪيميائي عمل (prebiotic chemistry) جو نتيجو هجن.
ان مان مراد اهڙو ڪيميائي ماحول آهي، جنهن ۾ مختلف عنصر، ڌاتو ۽ نامياتي ڪاربان گڏ ٿي اهڙو مادو ٺاهي سگهن ٿا، جيڪو ڪنهن خليي يا جاندار جي ٺهڻ جو بنياد بڻجي سگهي ها، پر اهو عمل مڪمل ٿيڻ تائين نه پهتو.
۽ جيڪڏهن آخرڪار ثابت ٿيو ته مريخ تي ڪڏهن به زندگي موجود نه هئي، ته پوءِ هڪ اهم سوال پيدا ٿيندو: جڏهن مريخ ۽ ڌرتيءَ تي ساڳئي دور ۾ ملندڙ جلندڙ حالتون موجود هيون، تڏهن زندگي ڌرتيءَ تي ڇو پيدا ٿي ۽ مريخ تي ڇو نه؟
مريخ تان آندل نمونا شايد ان سوال جو جواب اهڙي نموني ڏئي سگهن، جيڪو ڌرتيءَ جي پٿرن مان حاصل ڪرڻ ممڪن ناهي. ڌرتيءَ جا پٿر وقت گذرڻ سان ڪٽاءَ ۽ ٻين قدرتي عملن سبب تبديل ٿي چڪا آهن يا سندن اصل حالت ختم ٿي چڪي آهي.
رائس موجب، هاڻي سائنسي برادريءَ جي ذميواري آهي ته اها ان اهم پيغام کي عوام تائين پهچائي.
هن چيو ته، ”منهنجي خيال ۾ ايندڙ ڪيترن ئي سالن تائين ان ڳالهه لاءِ ڀرپور ڪوششون جاري رهنديون ته عام ماڻهو ڄاڻي سگهن ته اسان انهن وڏن سوالن جا جواب حاصل ڪرڻ جي ڪيترو ويجهو پهچي چڪا آهيون.“
هن وڌيڪ چيو ته، ”اهي پٿر اتي موجود آهن، اهي پنهنجي ٽيوبن ۾ محفوظ آهن ۽ تيار پيا آهن. اسان کي رڳو اتي وڃي انهن کي واپس کڻي اچڻو آهي.“