حاڪم علي چانڊيو
مارڪس ازم پاڻ کي خواب جي صورت ۾ پيش ڪري ٿو؛ هڪ اهڙو خواب جنهن ۾ نه ڪو غريب هوندو، نه ڪو امير، نه استحصال، نه طبقاتي فرق. ڪتابن جي صفحن ۾ اهو خواب انسانيت جي نجات لڳي ٿو، پر جڏهن اهو خواب زمين تي لهڻ جي ڪوشش ڪري ٿو ته فوري طور فريب ۾ بدلجي وڃي ٿو. مارڪس ازم جو سڀ کان وڏو دوکو اهو آهي ته اهو انساني مسئلن کي صرف معاشي عدسي سان ڏسي ٿو، ڄڻ انسان رڳو پيٽ آهي، رڳو پيداوار جي مشين آهي، رڳو انگ آهي. اهو فڪر انسان جي روح، اخلاق، آزادي ۽ انفرادي سڃاڻپ کي غيرضروري قرار ڏئي، سڄي تاريخ کي فقط طبقاتي جنگ جي ڪهاڻي بڻائي ڇڏي ٿو.
ڪارل مارڪس تاريخ کي “طبقاتي جدوجهد” جي دائمي جنگ قرار ڏئي، سماج کي مستقل ٽڪراءَ جي حالت ۾ قيد ڪري ڇڏيو. هن فڪر ۾ مفاهمت، ارتقا ۽ اخلاقي قدرن لاءِ ڪا جاءِ ناهي؛ هتي رڳو ٽڪراءُ آهي، نفرت آهي، ۽ طاقت ذريعي تبديلي جو وهم آهي. مارڪس ازم دعويٰ ڪري ٿو ته اهو ظلم جو خاتمو آڻيندو، پر ان جو بنيادي ڍانچو پاڻ ظلم تي بيٺل آهي، ڇو ته جڏهن سماج کي دشمن ۽ دوست ۾ ورهايو وڃي، ته پوءِ انسانيت جو قتل نظرياتي فرض بڻجي وڃي ٿو.
مارڪس ازم جو ٻيو وڏو فريب “مساوات” جو نعرو آهي. هي نظريو برابري جي ڳالهه ڪري ٿو، پر برابري جو مطلب سڀني کي هڪ جهڙو بڻائڻ سمجهي ٿو، نه ته سڀني کي انصاف ڏيڻ. ملڪيت کي ڏوهه بڻايو وڃي ٿو، محنت جي انعام کي شڪ جي نگاهه سان ڏٺو وڃي ٿو، ۽ فرد جي ڪاميابي کي اجتماعي جرم بڻايو وڃي ٿو. نتيجي ۾ سماج ۾ محنت ڪرڻ جو جذبو مري وڃي ٿو، ڇو ته جڏهن نتيجو اڳواٽ ئي ضبط ٿيڻو آهي، ته پوءِ جدوجهد جو ڪهڙو جواز بچي ٿو؟
مارڪس ازم انسان کي فرد نه، پر نظام جو پرزو سمجهي ٿو. هتي انسان جي آزادي، چونڊ، ۽ سوچ جي اهميت نه آهي؛ اهميت رڳو ان ڳالهه جي آهي ته هو ڪهڙي طبقي سان تعلق رکي ٿو. اهو نظريو فرد کي پنهنجي سڃاڻپ کان محروم ڪري، کيس هڪ وڏي، بي رحم اجتماعي مشين ۾ ضم ڪري ڇڏي ٿو. اهڙي فڪر ۾ انسان رڳو اوزار بڻجي وڃي ٿو، ۽ اوزارن کي ٽٽڻ تي افسوس نٿو ڪيو وڃي.
تحقيقي طور ڏٺو وڃي ته مارڪس ازم هڪ نظرياتي تجريد آهي، جيڪا انساني فطرت کي نظرانداز ڪري ٿي. انسان صرف معاشي جانور ناهي؛ هو آزادي چاهي ٿو، عزت چاهي ٿو، پنهنجي محنت جو ميوو پاڻ حاصل ڪرڻ چاهي ٿو. مارڪس ازم هن فطرت سان ٽڪراءُ ۾ آهي، ان ڪري اهو ڪاغذن تي مڪمل نظر اچي ٿو، پر سماج ۾ لاڳو ٿيندي ئي ٽٽڻ شروع ٿي وڃي ٿو. خواب جي صورت ۾ پرڪشش، پر حقيقت ۾ خطرناڪ—هي ئي مارڪس ازم جو بنيادي فريب آهي.
مارڪس ازم جي حقيقي سڃاڻپ ڪتابن مان نه، پر تاريخ جي عدالت مان ملي ٿي، جتي نظريا پنهنجي انجام سميت پيش ٿين ٿا. سوويت يونين، چين ۽ ڪيوبا مارڪس ازم جا اهي تجربا آهن، جيڪي نظريي کي عمل جي ڪسوٽي تي پرکي، ان جو ننگو چهرو دنيا آڏو آڻي ڇڏين ٿا. اهي رياستون مارڪس ازم جو اعلان نامو نه، پر ان جو پوسٽ مارٽم آهن.
سوويت يونين ۾ انقلاب جو نعرو “روٽي، زمين ۽ آزادي” هو، پر نتيجي ۾ رڳو راشن ڪارڊ، جيل ۽ خوف پيدا ٿيو. لينن کان اسٽالن تائين، انقلاب آهستي آهستي هڪ اهڙي رياستي مشين ۾ بدلجي ويو، جتي اختلاف غداري بڻجي ويو. لکين ماڻهو گولاگ جيلن ۾ سڙي ويا، لکين بک ۾ مئا، پر نظريو پوءِ به “عظيم ڪاميابي” سڏجندو رهيو. هتي انسان جي جان کان وڌيڪ اهم نظريي جي بقا هئي. مارڪس ازم سوويت يونين ۾ سماجي انصاف نه، پر رياستي دهشت پيدا ڪئي، جتي رياست سڀ ڪجهه هئي ۽ انسان ڪجه به نه.
چين ۾ مائوزي تونگ مارڪس ازم کي مقامي رنگ ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي، پر “Great Leap Forward” انساني تاريخ جو سڀ کان وڏو خودساخته قحط بڻجي ويو. ڪروڙين ماڻهو بک، غلط پاليسين ۽ نظرياتي جنون سبب مري ويا. پوءِ “Cultural Revolution” جي نالي ۾ فڪر، علم ۽ تاريخ کي دشمن قرار ڏئي، يونيورسٽين، استادن ۽ ليکڪن کي تباهه ڪيو ويو. هتي سوال ڪرڻ جرم هو، ڇو ته سوال نظريي جي پاڪيزگي تي حملو سمجهيو ويندو هو. چين جو تجربو ثابت ڪري ٿو ته جڏهن نظريو عقل تي غالب اچي وڃي، ته نتيجو اجتماعي جنون کان سواءِ ڪجه به نه هوندو.
ڪيوبا ۾ فيڊل ڪاسترو انقلاب کي رومانويت جو لباس پارايو، پر حقيقت ۾ اها هڪ ڊگهي آمريت ثابت ٿي. صحت ۽ تعليم جا نعرا ڏيندي، قوم کان اظهارِ راءِ، سياسي آزادي ۽ معاشي خودمختياري کسي وئي. ڪيوبا ۾ ماڻهو رياست جي اجازت کانسواءِ ڳالهائي نٿا سگهن، لکي نٿا سگهن، چونڊي نٿا سگهن. اهو ماڊل، جنهن کي ڪجه دانشور اڄ به “مزاحمتي علامت” سڏين ٿا، اصل ۾ انساني آزاديءَ جو جنازو آهي.
مارڪس ازم جتي به لاڳو ٿيو، اتي اظهارِ راءِ سڀ کان پهريون شڪار بڻيو. ڇو ته هي نظريو تنقيد برداشت نٿو ڪري. هتي اختلاف دشمن آهي، شڪ غداري آهي، ۽ سوال انقلاب خلاف سازش آهي. رياست پاڻ کي تاريخ جو آخري فيصلو سمجهي ٿي، ۽ جڏهن رياست خدا بڻجي وڃي، ته انسان عبادت جي شيءِ بڻجي وڃي ٿو. صحافي، شاعر، مفڪر ۽ استاد يا ته خاموش ڪيا وڃن ٿا يا ختم.
تحقيقي طور اهو واضح آهي ته مارڪس ازم جو مسئلو صرف ان جي عملدرآمد ۾ نه، پر ان جي فڪري ڊي اين اي ۾ آهي. جيڪو نظريو طاقت ذريعي انصاف آڻڻ جو دعويٰ ڪري، اهو آخرڪار طاقت جي غلامي پيدا ڪري ٿو. سوويت، چين ۽ ڪيوبا اتفاقي ناڪاميون نه، پر مارڪس ازم جو فطري انجام آهن. تاريخ بار بار اهو فيصلو ٻڌائي چڪي آهي، پر نظرياتي ضد اڃا به اکين تي پٽي ٻڌي بيٺي آهي.
مارڪس ازم جو سڀ کان گهرو ۽ خطرناڪ ٽڪراءُ مذهب ۽ ثقافت سان آهي، ڇو ته هي نظريو انسان کي صرف معاشي وجود طور ڏسي ٿو، جڏهن ته مذهب انسان کي اخلاقي، روحاني ۽ معنوي هستي طور سڃاڻي ٿو. مارڪس جو اهو مشهور جملو ته “مذهب عوام لاءِ افيون آهي” دراصل هن فڪر جي ذهني تنگي جو اعتراف آهي. مارڪس ازم مذهب کي ظلم جو اوزار سڏيندي، انسان کان اُهو اخلاقي ضمير کسي ٿو، جيڪو طاقت کي حدن ۾ رکي سگهي ٿو. جڏهن سماج مان خدا نڪري وڃي ٿو، ته پوءِ رياست خدا بڻجي وڃي ٿي، ۽ تاريخ شاهد آهي ته رياستي خدا سڀ کان وڌيڪ بي رحم هوندو آهي.
ثقافت، روايتون، زبان، خاندان ۽ مقامي قدر مارڪس ازم لاءِ ثانوي حيثيت رکن ٿا، ڇو ته هي نظريو هڪ جهڙي انسانيت تخليق ڪرڻ چاهي ٿو—اهڙي انسانيت جيڪا سوال نه ڪري، جڙن سان نه جُڙي، ۽ رڳو نظام جي وفادار هجي. نتيجي ۾ ثقافتي تنوع کي “رجعت پسندي” سڏيو وڃي ٿو، ۽ مقامي سڃاڻپن کي نظرياتي صفائي جي نالي ۾ ميساريو وڃي ٿو. اهو ئي سبب آهي جو جتي به مارڪس ازم غالب ٿيو، اتي مسجدون، گرجا، مندر، ۽ گڏوگڏ لوڪ ادب، روايتون ۽ آزاد فڪر نشاني بڻيا.
جديد دور ۾ مارڪس ازم جي ناڪامي هاڻي بحث نه، پر حقيقت آهي. اڄ جي دنيا علم، ٽيڪنالاجي، جدت ۽ انفرادي آزاديءَ تي بيٺل آهي، جڏهن ته مارڪس ازم اڃا به صنعتي دور جي فئڪٽري سوچ ۾ قيد آهي. هن فڪر وٽ جديد معاشي پيچيدگين، عالمي منڊي، تخليقي صنعتن ۽ علمي معيشت لاءِ ڪو به واضح جواب ناهي. ان ڪري ئي مارڪس ازم اڄ رياستن ۾ نه، پر ڪلاس رومز، نعري بازين ۽ احتجاجي پوسٽرن تائين محدود ٿي ويو آهي. عملي دنيا ان کي رد ڪري ڇڏيو آهي، پر رومانوي دانش اڃا به ان جي لاش سان عشق ۾ مبتلا آهي.
تحقيقي طور ڏٺو وڃي ته جتي به سماجي ترقي ٿي آهي، اتي يا ته مارڪس ازم کي مڪمل طور ڇڏي ڏنو ويو آهي، يا ان مان صرف اهي عنصر کنيا ويا آهن، جيڪي انساني آزادي ۽ منڊي سان ٽڪراءَ ۾ نٿا اچن. چين پاڻ به خاموشي سان مارڪس ازم کي نظرياتي شعار تائين محدود ڪري، عملي طور سرمائيداري جا اوزار اختيار ڪري چڪو آهي. اهو سڀ ڪجهه ان ڳالهه جو ثبوت آهي ته مارڪس ازم پاڻ پنهنجي نظريي جي عدالت ۾ ناڪام ٿي چڪو آهي.
نتيجي طور مارڪس ازم نجات جو ڪوڙو واعدو آهي—اهڙو واعدو، جيڪو مساوات جي نالي ۾ آزادي کسي، انصاف جي نالي ۾ جبر پيدا ڪري، ۽ انقلاب جي نالي ۾ انسان کي خاموش ڪري ڇڏي ٿو. هي نظريو غريبن کي امير نه بڻائي سگهيو، پر سڀني کي برابر محتاج ضرور بڻايو. تاريخ، مذهب، ثقافت ۽ جديد عقل گڏجي هڪ ئي فيصلو ٻڌائين ٿا: انسان جي نجات ڪنهن به بندوق بردار نظريي ۾ ناهي، پر آزادي، اخلاق ۽ ذميواريءَ جي توازن ۾ آهي. مارڪس ازم اهو توازن سمجهي ئي نه سگهيو—۽ اهو ئي ان جو آخري انجام آهي.
سوال اڃا به باقي آهي: جڏهن مارڪس ازم تاريخ، مذهب، ثقافت ۽ جديد دنيا جي ڪسوٽي تي ناڪام ٿي چڪو آهي، ته پوءِ اڄ به ڪي ماڻهو ان ڏانهن ڇو ڇڪجن ٿا؟ هن سوال جو جواب نظريي ۾ نه، پر انساني نفسيات ۽ سماجي ناانصافين ۾ لڪل آهي. جتي رياست ناڪام هجي، جتي قانون ڪمزور هجي، جتي دولت ٿورڙن هٿن ۾ قيد هجي، اتي هر سادو نعرو نجات جو واعدو بڻجي ويندو آهي. مارڪس ازم اهڙي مايوسيءَ مان فائدو کڻي، پيچيده مسئلن جا سادا دشمن ٺاهي ٿو، ۽ ماڻهن کي ٻڌائي ٿو ته ظلم جو حل بندوق، جبر ۽ “انقلابي پاڪيزگي” ۾ آهي.
پر فڪر جي ايماندار ڇنڊڇاڻ اهو ٻڌائي ٿي ته سرمائيداريءَ جون خرابيون حقيقت آهن، پر اهي تقدير ناهن. سرمائيداري ۾ اصلاح ممڪن آهي، قانون وسيلي ضابطو ممڪن آهي، اختلاف جي گنجائش موجود آهي. ان جي ابتڙ مارڪس ازم ۾ اختلاف پاڻ جرم بڻجي وڃي ٿو. اتي طاقت کي سوال کان مٿانهون رکيو وڃي ٿو، ۽ جڏهن طاقت جوابده نه رهي، ته پوءِ استحصال نظرياتي فرض بڻجي وڃي ٿو. تاريخ اهو فرق بار بار واضح ڪيو آهي، پر نعري جي شور ۾ عقل اڪثر دفن ٿي ويندو آهي.
انساني نجات جو حقيقي رستو ڪنهن هڪ نظريي جي آمريت ۾ ناهي، پر توازن ۾ آهي: انفرادي آزاديءَ ۽ سماجي ذميواريءَ جي وچ ۾ توازن، منڊي ۽ قانون جي وچ ۾ توازن، طاقت ۽ اخلاق جي وچ ۾ توازن. رياست خادم هجي، خدا نه؛ قانون اوزار هجي، ڪوڙو مقدس ڪتاب نه. اهو توازن ئي انسان کي وقار ڏئي ٿو، ۽ اهو وقار ئي سماج کي اڳتي وٺي وڃي ٿو. جيڪي نظريا انسان کي وسيلو بڻائن، اهي آخرڪار انسانيت جا دشمن بڻجن ٿا—چاهي انهن جا نعرا ڪيترا به دلڪش ڇو نه هجن.
اسان جي سماج، خاص ڪري سنڌ ۽ پاڪستان جي نوجوانن لاءِ هي سبق انتهائي اهم آهي. تاريخ کان ڪٽيل نعرا، رومانوي انقلاب ۽ سطحي مطالعي سان ورتل موقف قومن کي اڳتي نه، پر ورجاءَ جي قيد ۾ وجهن ٿا. جيڪو سماج پنهنجي تاريخ نه پڙهي، اهو هر نئين نالي سان پيش ٿيندڙ پراڻي جبر جو شڪار بڻجي وڃي ٿو. فڪر جي ذميواري اهو آهي ته هو سوال پيدا ڪري، نه ته سوال دفن ڪري؛ آزادي پيدا ڪري، نه ته آزاديءَ کي “نظرياتي نظم” جي نالي ۾ قربان ڪري.
آخر ۾ ڳالهه صاف آهي: مارڪس ازم نجات جو ڪوڙو واعدو آهي—اهڙو واعدو، جيڪو انسان کي فرد مان هٽائي، هجوم ۾ ڳاري ڇڏيندو آهي. نجات نه نعري مان ايندي آهي، نه جبر مان؛ نجات ايندي آهي عقل، اخلاق، قانون ۽ انساني وقار جي گڏيل طاقت مان. تاريخ اهو فيصلو اڳ ئي ڏئي چڪي آهي. هاڻي امتحان اسان جو آهي: ڇا اسين تاريخ پڙهي اڳتي وڌنداسين، يا نعري جي نشي ۾ ساڳيون غلطيون ٻيهر ورجائينداسين؟
