غلام مصطفيٰ جمالي
اڄ جي دنيا اهڙي موڙ تي بيٺي آهي، جتي عالمي سياست، معيشت ۽ سفارتڪاري جا اصول تيزيءَ سان تبديل ٿي رهيا آهن. هڪ پاسي وڏين طاقتن وچ ۾ اثر ۽ رسوخ جي نئين مقابلي جو سلسلو جاري آهي، ته ٻئي پاسي علائقائي تڪرارن، معاشي بحران، توانائي جي مسئلن، موسمياتي تبديلي، دهشتگردي ۽ جديد ٽيڪنالاجي جي ڊوڙ بين الاقوامي لاڳاپن جي نوعيت کي مڪمل طور تبديل ڪري ڇڏيو آهي. اهڙين حالتن ۾ هر ملڪ پنهنجي قومي مفادن کي سامهون رکي پرڏيهي پاليسي کي نئين سر ترتيب ڏئي رهيو آهي. پاڪستان به انهن ملڪن مان هڪ آهي، جنهن لاءِ پنهنجي جاگرافيائي اهميت، معاشي ضرورتن ۽ قومي سلامتي جي تقاضائن کي نظر ۾ رکندي متوازن، سرگرم ۽ دور انديش پرڏيهي پاليسي اختيار ڪرڻ وقت جي اهم ضرورت بڻجي چڪي آهي. پرڏيهي پاليسي ڪنهن به ملڪ جي قومي سڃاڻپ، سلامتي، معاشي ترقي ۽ عالمي وقار جو آئينو هوندي آهي، تنهن ڪري پاڪستان لاءِ به اها رڳو سفارتي لاڳاپن جو معاملو نه، پر قومي مستقبل سان جڙيل هڪ اهم ميدان آهي.
قدرت پاڪستان کي اهڙي جاگرافيائي حيثيت عطا ڪئي آهي، جيڪا دنيا جي رڳو چند ملڪن کي حاصل آهي. ڏکڻ ايشيا، وچ ايشيا، وچ اوڀر ۽ چين جي وچ ۾ واقع پاڪستان نه صرف واپاري راهدارين، پر علائقائي امن ۽ استحڪام لاءِ به غير معمولي اهميت رکي ٿو. انهيءَ سبب عالمي طاقتون پاڪستان کي هميشه هڪ اهم شريڪ طور ڏسنديون رهيون آهن. هن جاگرافيائي اهميت کي مؤثر سفارتڪاري وسيلي قومي ترقي ۾ تبديل ڪرڻ وقت جي وڏي ضرورت آهي. جيڪڏهن پاڪستان پنهنجن بندرگاهن، زميني رستن ۽ علائقائي رابطن مان ڀرپور فائدو وٺي، ته اهو نه رڳو خطي، پر عالمي واپار جو به اهم مرڪز بڻجي سگهي ٿو.
گذريل ڪجهه سالن دوران پاڪستان پنهنجي پرڏيهي پاليسي ۾ توازن پيدا ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. چين سان پراڻي دوستي وڌيڪ مضبوط ٿي آهي ۽ اقتصادي سهڪار جا مختلف منصوبا ٻنهي ملڪن جي لاڳاپن کي نئين بلندين تائين وٺي وڃي رهيا آهن. ٻئي طرف آمريڪا سان به باهمي احترام ۽ گڏيل مفادن جي بنياد تي لاڳاپن کي اڳتي وڌائڻ جي ڪوشش جاري آهي. بدلجندڙ عالمي حالتن ۾ پاڪستان لاءِ ضروري آهي ته هو پاڻ کي ڪنهن هڪ عالمي ڌر تائين محدود نه رکي، پر سڀني اهم ملڪن سان متوازن ۽ باوقار لاڳاپا برقرار رکي. اهڙي حڪمت عملي پاڪستان کي سفارتي سطح تي وڌيڪ مضبوط ۽ بااثر بڻائي سگهي ٿي.
وچ اوڀر پاڪستان جي پرڏيهي پاليسي جو هڪ اهم ستون آهي. سعودي عرب، گڏيل عرب امارات، قطر، ڪويت ۽ ٻين خليجي ملڪن سان پاڪستان جا مذهبي، تاريخي ۽ معاشي لاڳاپا انتهائي مضبوط آهن. لکين پاڪستاني انهن ملڪن ۾ روزگار سان لاڳاپيل آهن ۽ هر سال اربين ڊالر پرڏيهي ناڻو وطن موڪلين ٿا، جيڪو قومي معيشت لاءِ نهايت اهم آهي. انهن ملڪن سان لاڳاپن کي وڌيڪ مستحڪم بڻائڻ پاڪستان جي معاشي ضرورت به آهي ۽ سفارتي ترجيح به. سيڙپڪاري، توانائي، بنيادي ڍانچي ۽ انساني وسيلن جي شعبن ۾ سهڪار جا وڌيڪ موقعا پيدا ڪري سگهجن ٿا.
افغانستان سان لاڳاپا به پاڪستان جي پرڏيهي پاليسي جو حساس، پر اهم پهلو آهن. ٻنهي ملڪن جي گڏيل سرحد، ثقافتي لاڳاپا ۽ معاشي مفاد ان ڳالهه جو تقاضو ڪن ٿا ته اختلافن کي ڳالهين ذريعي حل ڪيو وڃي. سرحدي سلامتي، دهشتگردي جي روڪٿام، واپار ۽ عوامي رابطن جهڙن معاملن ۾ سهڪار نه رڳو ٻنهي ملڪن، پر سڄي خطي جي امن لاءِ ضروري آهي. پاڪستان هميشه اهو موقف اختيار ڪيو آهي ته هڪ پرامن، مستحڪم ۽ خوشحال افغانستان سڄي علائقي جي مفاد ۾ آهي.
ڀارت سان لاڳاپا به هميشه پاڪستان جي پرڏيهي پاليسي جو اهم موضوع رهيا آهن. جيتوڻيڪ ٻنهي ملڪن وچ ۾ مختلف سياسي ۽ تاريخي تڪرار موجود آهن، پر ڏکڻ ايشيا ۾ پائيدار امن لاءِ ڳالهين، سفارتڪاري ۽ باهمي احترام کان سواءِ ٻيو ڪو بهتر رستو ناهي. پاڪستان هميشه ان ڳالهه تي زور ڏيندو رهيو آهي ته سڀئي تڪراري مسئلا پرامن ڳالهين ۽ بين الاقوامي اصولن موجب حل ٿيڻ گهرجن. جڏهن خطي ۾ امن قائم ٿيندو، تڏهن واپار، سيڙپڪاري ۽ علائقائي ترقي جا نوان دروازا پڻ کلي سگهندا.
اڄ جي دور ۾ پرڏيهي پاليسي صرف سياسي لاڳاپن تائين محدود نه رهي آهي، پر معاشي سفارتڪاري ان جو بنيادي حصو بڻجي چڪي آهي. دنيا جا ڪامياب ملڪ پنهنجي سفارتڪاري کي واپار، سيڙپڪاري، ٽيڪنالاجي، سياحت ۽ برآمدن جي واڌاري لاءِ استعمال ڪري رهيا آهن. پاڪستان جي سفارتي مشنن کي به گهرجي ته هو ملڪي شين لاءِ نيون منڊيون ڳولين، پرڏيهي سيڙپڪارن کي پاڪستان اچڻ جي ترغيب ڏين ۽ دنيا ۾ پاڪستان جو مثبت تشخص اجاگر ڪن. جيڪڏهن معاشي سفارتڪاري کي مؤثر نموني هٿي ڏني وڃي، ته ملڪ جي معيشت کي مضبوط ڪرڻ ۾ نمايان مدد ملي سگهي ٿي.
پاڪستان کي عالمي ادارن ۾ به پنهنجو سرگرم ڪردار جاري رکڻ گهرجي. گڏيل قومن جي اداري، اسلامي سهڪار تنظيم، اقتصادي سهڪار تنظيم ۽ ٻين عالمي فورمن تي پاڪستان جي مؤثر نمائندگي نه صرف قومي مفادن جي تحفظ لاءِ ضروري آهي، پر عالمي امن، انصاف ۽ ترقي جي فروغ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪري سگهي ٿي. ڪشمير سميت ٻين اهم قومي معاملن کي سفارتي ذريعن وسيلي دنيا آڏو مؤثر نموني پيش ڪرڻ وقت جي اهم ضرورت آهي.
موجوده عالمي حالتن ۾ موسمياتي تبديلي به پرڏيهي پاليسي جو هڪ اهم موضوع بڻجي چڪي آهي. پاڪستان انهن ملڪن مان هڪ آهي، جيڪي موسمياتي تبديلي جا سخت اثر ڀوڳي رهيا آهن، جڏهن ته عالمي آلودگي ۾ پاڪستان جو حصو تمام گهٽ آهي. تنهن ڪري پاڪستان کي عالمي سطح تي ماحولياتي انصاف، موسمياتي فنڊن، جديد ٽيڪنالاجي ۽ بين الاقوامي سهڪار حاصل ڪرڻ لاءِ پنهنجي سفارتڪاري کي وڌيڪ مؤثر بڻائڻو پوندو، جيئن مستقبل جي خطرن کي منهن ڏئي سگهجي.
ڊجيٽل سفارتڪاري پڻ موجوده دور جي اهم ضرورت بڻجي وئي آهي. دنيا تيزيءَ سان ڊجيٽل ذريعن وسيلي هڪ ٻئي سان ڳنڍجي رهي آهي، تنهن ڪري پاڪستان کي به جديد ابلاغي ذريعن کي استعمال ڪندي پنهنجو مثبت تشخص دنيا آڏو پيش ڪرڻ گهرجي. سياحت، ثقافت، تعليم، سيڙپڪاري ۽ نوجوانن جي صلاحيتن کي عالمي سطح تي اجاگر ڪرڻ سان پاڪستان جي ساک وڌيڪ بهتر بڻجي سگهي ٿي.
پاڪستان جي پرڏيهي پاليسي جي ڪاميابي جو دارومدار رڳو حڪومت تي ناهي، پر قومي اتفاقِ راءِ، سياسي استحڪام، مضبوط معيشت ۽ مؤثر ادارن تي پڻ آهي. جڏهن ملڪ اندر استحڪام هوندو، تڏهن عالمي سطح تي پاڪستان جو موقف به وڌيڪ مضبوط ٿيندو. سياسي اختلاف پنهنجي جاءِ تي، پر قومي مفادن جي معاملن ۾ سڀني ادارن ۽ سياسي قوتن کي هڪ صفحي تي اچڻ گهرجي، جيئن دنيا کي هڪ مضبوط، متحد ۽ بااعتماد پاڪستان جو پيغام ملي سگهي.
بدلجندڙ عالمي حالتون پاڪستان لاءِ چئلينج به آهن ۽ بيشمار موقعا به. جيڪڏهن دانشمنديءَ واري حڪمت عملي، متوازن سفارتڪاري، معاشي سڌارن ۽ علائقائي سهڪار کي هٿي ڏني وڃي، ته پاڪستان نه رڳو پنهنجي معاشي مشڪلاتن تي ضابطو آڻي سگهي ٿو، پر عالمي برادري ۾ هڪ باوقار، ذميوار ۽ مؤثر ملڪ طور پنهنجي سڃاڻپ کي وڌيڪ مضبوط ڪري سگهي ٿو. پرڏيهي پاليسي جو اصل مقصد اهو هجڻ گهرجي ته هر فيصلو قومي مفاد، عوامي خوشحالي، علائقائي امن ۽ عالمي سهڪار کي نظر ۾ رکي ڪيو وڃي. جيڪڏهن پاڪستان انهيءَ راهه تي ثابت قدمي سان اڳتي وڌندو رهيو، ته ايندڙ سالن ۾ نه صرف پنهنجو اندروني استحڪام وڌيڪ مضبوط ڪندو، پر عالمي سطح تي هڪ بااعتماد ۽ باوقار شريڪ طور به اڀري سامهون ايندو.
