اسلام آباد (بيورو رپورٽ) جمعيت علماءِ اسلام جي سربراهه مولانا فضل الرحمان قومي اسيمبليءَ ۾ خطاب ڪندي چيو ته هي پارليامينٽ عوام جي نمائندگي ڪندڙ ادارو آهي، پر هاڻي برداشت جي قوت ختم ٿي وئي آهي ۽ معاملا ڏينهون ڏينهن خراب ٿيندا پيا وڃن.هن چيو ته جڏهن لانگ مارچ اسلام آباد طرف اچي رهيو هو ته پي ٽي آءِ جي دوستن مون کي چيو ته ان معاملي ۾ اوهان جو به ڪو ڪردار هجڻ گهرجي. ٻئي ڏينهن اوهان آيا، رانا ثناءُ الله به موجود هو، ان موضوع تي تفصيلي ڳالهه ٻولهه ٿي.مولانا فضل الرحمان چيو ته رات جو وزيراعظم جي آفيس مان فون آيو ته هو مون کي مانيءَ تي گهرائڻ چاهين ٿا. مون سندن دعوت قبول ڪئي ۽ تفصيلي ڳالهه ٻولهه ٿي. ان کانپوءِ وزيراعظم چيو ته لانگ مارچ ختم ڪيو وڃي. رات ساڍي ڏهين وڳي اسحاق ڊار جو فون آيو ته ڪابينا ان ڳالهه کي قبول نه پئي ڪري.هن چيو ته اسان ته ڪوشش ڪئي ته معاملي کي مناسب طريقي سان حل ڪيو وڃي، پر اتي گورنر راڄ به لاڳو ڪيو ويو ۽ ايمرجنسي به لڳائي وئي.مولانا فضل الرحمان چيو ته حڪومت طرفان چيو وڃي ٿو ته آئيني طريقيڪار مڪمل ڪيو ويو آهي، پر حقيقت اها آهي ته حڪومت آئين جو غلط استعمال ڪيو آهي. طاقت ذريعي اقتدار جي منتقليءَ جو عمل آندو ويو ۽ آئين جي آرٽيڪل 2A کي نظرانداز ڪري غير جمهوري ۽ غير سياسي قدم کنيو ويو.هن چيو ته جيڪڏهن حڪومت سمجهي ٿي ته آئين ۾ اهڙي قدم جي گنجائش موجود آهي ته اها ڳالهه پنهنجي جاءِ تي، پر جڏهن آمرانه سوچ رکندڙ ماڻهو آئين کي پنهنجي مقصد لاءِ استعمال ڪن ٿا ته اهو آئين جو غلط استعمال هوندو آهي. قانون ۽ آئين کي استعمال ڪرڻ ۽ انهن جو غلط استعمال ڪرڻ ۾ فرق آهي.سندس چوڻ هو ته اقتدار جي منتقليءَ جو اصول واضح هجڻ گهرجي ته اها طاقت ذريعي ٿيندي يا عوام جي راءِ ذريعي. جيڪڏهن ڪنهن حڪومت بابت تحفظات آهن ته ان کي تبديل ڪرڻ جو طريقو اهو ناهي ته انقلاب آڻي سمورو نظام اونڌو ڪيو وڃي، پر ان لاءِ به عوام ڏانهن وڃڻو پوندو.مولانا فضل الرحمان چيو ته هڪ ئي صوبي جي ڪجهه حصن ۾ گورنر راڄ ۽ ٻين حصن ۾ ايمرجنسي لاڳو ڪرڻ شايد پهريون مثال آهي. 1953ع ڌاري لاهور ۾ جزوي مارشل لا لڳايو ويو هو، پر هاڻي هڪ صوبي ۾ جزوي گورنر راڄ ۽ جزوي ايمرجنسي لاڳو ڪئي وئي آهي.هن چيو ته اسان اڳ به چوندا رهيا آهيون ته گورنر راڄ جو سبب رڳو صوبائي حڪومت سان اختلاف نه آهي، پر ان پٺيان ٻيا معاملا به آهن، جن ۾ عالمي قوتون ملوث آهن. سندس بقول، اهي قوتون خيبرپختونخوا جي قبائلي علائقن ۾ معدني ذخيرن تائين رسائي حاصل ڪرڻ چاهين ٿيون.هن چيو ته اسان ان ڳالهه جي مخالفت نٿا ڪريون ته ڪو اسان جي سرزمين تي سيڙپڪاري ڪري، پر سوال اهو آهي ته اهي معاملا قوم ۽ پارليامينٽ کان ڇو لڪايا وڃن ٿا؟ ملٽي نيشنل ڪمپنين کي اهو اطمينان ڏياريو وڃي ٿو ته هتي سيڪيورٽي موجود آهي يا نه، معاهدن ۽ معاملن ۾ شفافيت آهي يا نه، ملڪ ۾ قانون جي حڪمراني آهي يا نه ۽ ڪنهن مسئلي جي صورت ۾ عدالتن سان رجوع ڪري سگهجي ٿو يا نه.مولانا فضل الرحمان چيو ته انهن سڀني ڳالهين جو جائزو وٺڻ کانپوءِ ئي سيڙپڪاريءَ جا فيصلا ڪيا ويندا آهن، پر هتي اهي بنيادي شيون موجود نظر نٿيون اچن.هن چيو ته حڪومت طرفان اهو دليل ڏنو ويو ته اصل مسئلو دهشتگردي آهي، صوبائي حڪومت دهشتگرديءَ جي معاملي تي وفاق سان گڏ بيانيي ۾ شريڪ ناهي ۽ اتي دهشتگرديءَ کي هٿي ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي پئي وڃي، تنهنڪري گورنر راڄ لاڳو ڪرڻ ضروري هو.مولانا فضل الرحمان چيو ته هن معاملي کي هڪ هڪ ڪري الڳ الڳ ڏسڻ گهرجي. حڪومت جا ميمبر چون ٿا ته آئيني طريقيڪار مڪمل ڪيو ويو آهي ۽ آئين ۾ ان جي گنجائش موجود آهي، پر سوال اهو آهي ته ڇا آئين جي شقن تي عمل ڪندي ٻين آئيني اصولن کي نظرانداز ڪري سگهجي ٿو؟ هن چيو ته جيڪڏهن صوبائي حڪومت جو بيانيئو وفاقي حڪومت کان مختلف آهي ته ان ۾ ڪهڙي حيرت جي ڳالهه آهي؟ ڇا حڪومت ۽ مخالف ڌر جو بيانيئو هڪجهڙو هوندو آهي؟ هن چيو ته اسان به اتي حڪومت ڪري چڪا آهيون. جڏهن اسان هتي وفاق ۾ مخالف ڌر ۾ هئاسين ته وفاقي حڪومت جو بيانيئو مختلف هوندو هو. سندس والد به صوبي جو وڏو وزير رهيو، جڏهن ته اي اين پي به وفاق ۾ مخالف ڌر ۾ هوندي هئي ته صوبي ۾ ان جو موقف مختلف هوندو هو.هن وڌيڪ چيو ته جڏهن وفاق ۾ ڪا پارٽي مخالف ڌر ۾ هجي ۽ ڪنهن صوبي ۾ ان کي اڪثريت ملي وڃي ته اها اتي مخالف ڌر جي حڪومت هوندي آهي. رڳو بيانيي ۾ اختلاف جي بنياد تي ان کي هٽائڻ مناسب ناهي.مولانا فضل الرحمان چيو ته حڪومت آئين جي آرٽيڪل 232 ۽ 234 جو حوالو ڏئي ٿي، پر جيڪڏهن انهن شقن کي آرٽيڪل 2A سان گڏ پڙهيو وڃي ته سوال پيدا ٿئي ٿو ته ڇا الله جي حاڪميت سان گڏ عوام جي ووٽ ۽ عوامي نمائندگيءَ جو ذڪر موجود ناهي؟هن چيو ته آئين جون سڀ شقون برابر اهميت رکن ٿيون. جيڪڏهن انهن ۾ بظاهر ٽڪراءُ پيدا ٿئي ته انهن ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ ضروري آهي، پر حڪومت آرٽيڪل 2A کي نظرانداز ڪري آرٽيڪل 232 ۽ 234 تي عمل ڪندي غير جمهوري ۽ غير سياسي قدم کنيو، جنهن سان ملڪ جي سياست کي نقصان پهتو. جي يو آءِ سربراهه چيو ته جيڪڏهن خيبرپختونخوا جي حڪومت کي دهشتگردي روڪڻ ۾ ناڪاميءَ سبب هٽايو ويو آهي ته پوءِ بلوچستان جي حالتن تي به نظر وجهڻ گهرجي. ڇا بلوچستان ۾ حالتون ان کان وڌيڪ خراب ناهن؟ ڇا اتي جي حڪومت دهشتگردي روڪڻ ۾ ناڪام ناهي ٿي؟ هن چيو ته خيبرپختونخوا جا ڪجهه ضلعا اڃا به بهتر آهن، پر بلوچستان ۾ سندس جماعت جي جنرل ڪائونسل جو اجلاس ڪراچيءَ ۾ رکڻ تي به مسئلا پيش اچن ٿا. سندس بقول، بلوچستان مان ايندڙ جماعت جا ميمبر چون ٿا ته هو بلوچستان جي ڪجهه علائقن مان گذري ڪراچيءَ ۾ اجلاس ۾ شرڪت نٿا ڪري سگهن، تنهنڪري اجلاس کي بشار منتقل ڪرڻو پوي ٿو ته جيئن اهي شرڪت ڪري سگهن.مولانا فضل الرحمان چيو ته بلوچستان ۾ حالتون اهڙيون آهن جو ڪمشنر به اغوا ٿي وڃن ٿا ۽ اهم عهدن تي ويٺل ماڻهن کي به اغوا ڪيو وڃي ٿو. هن چيو ته ٻڌڻ ۾ آيو آهي ته خان آف قلات جي پٽ کي به اغوا ڪيو ويو آهي.هن سوال ڪيو ته جيڪڏهن مسئلو حڪومت جي بيانيي جو آهي ته ان بابت هو اڳ ئي پنهنجو موقف بيان ڪري چڪو آهي، پر جيڪڏهن ڳالهه دهشتگردي روڪڻ ۾ ناڪاميءَ جي آهي ته بلوچستان جي صورتحال ان کان به وڌيڪ خراب آهي. پوءِ اتي گورنر راڄ ڇو نه ٿو لڳايو وڃي ۽ ايمرجنسي ذريعي حڪومت ڇو نه ٿي هلائي وڃي؟ هن چيو ته هڪ صوبو به ناڪام ۽ ٻيو صوبو به ناڪام قرار ڏنو پيو وڃي، پر ڇا وفاقي حڪومت ملڪ ۾ امن امان برقرار رکڻ ۾ ڪامياب ٿي آهي؟ ڇا وفاقي حڪومت ملڪ هلائڻ ۾ ڪامياب آهي؟ مولانا فضل الرحمان چيو ته اسان کي بدنام ڪيو ويو ته اسان دهشتگرديءَ جي حمايت ڪريون ٿا ۽ دهشتگردن جو ساٿ ڏيون ٿا، پر جيڪڏهن عوام جي سطح تي دهشتگرديءَ خلاف ڪنهن جدوجهد ڪئي آهي ته اها مون ڪئي آهي. اسان اڍائي سئو شهيد ڏنا آهن، ان لحاظ کان منهنجي جماعت شهيدن جي جماعت آهي.هن چيو ته ڇا مون کي طعنا ڏنا پيا وڃن؟ جيڪڏهن مان ان محاذ تي اوهان سان گڏ نه هجان ها ته اڄ اوهان جو وجود به شايد نظر نه اچي ها. پر اسان ملڪ ۾ آئين جي حڪمراني، پارلياماني جمهوريت، عوام جي مرضيءَ واري حڪومت ۽ الله جي حاڪميت چاهيون ٿا.هن چيو ته اسان جون به قربانيون آهن، پر انهن جو مذاق اڏايو ويو. اوهان کي پنهنجا شهيد نظر اچن ٿا، پر منهنجا شهيد نظر نٿا اچن؟ اوهان جو رت مقدس ۽ منهنجو رت بيڪار آهي؟ ائين نه هلندو، اسان جي قربانين جو به احترام ڪرڻو پوندو.مولانا فضل الرحمان چيو ته اوهان هڪ جمهوري پارٽي آهيو. مذهبي جماعتن تي سڄي دنيا ۾ شدت پسندي، هٿيارن جي سياست ۽ بم ڌماڪن جا الزام لڳايا ويندا آهن، پر سندس بقول، ان ماحول کي ضابطي ۾ آڻڻ لاءِ جمعيت علماءِ اسلام ڪردار ادا ڪيو آهي.هن چيو ته هن گذريل 25 سال ان محاذ تي جدوجهد ڪندي گذاريا آهن. ان عرصي دوران ڪيترن ئي وڏن عالمن ۽ ڪارڪنن جون شهادتون ٿيون. هڪ اجتماع ۾ سندس 90 ساٿي هڪ ئي وقت شهيد ٿيا، جڏهن ته اهو سلسلو اڃا به بند ناهي ٿيو. هن چيو ته باجوڙ ۾ به هڪ ٻئي ساٿي کي گذريل ڏينهن شهيد ڪيو ويو آهي.هن سوال ڪيو ته اسان ڪٿي بيٺا آهيون ۽ اوهان اسان کي ڪٿي سمجهو ٿا؟ ڇا رڳو ان ڪري جو اسان اوهان جي راءِ سان اختلاف ڪيو آهي؟مولانا فضل الرحمان چيو ته ڪشمير ۾ حالتون خراب آهن، پر حڪومت کي ان جي پرواهه نظر نٿي اچي. ماڻهو ڌرڻن ۾ ويٺا آهن، پر حڪومت خاموش آهي ۽ کيس انهن معاملن جي ڄاڻ به نظر نٿي اچي.هن خبردار ڪيو ته جيڪڏهن اهڙي صورتحال برقرار رهي ته هڪ ڏينهن اهڙو به اچي سگهي ٿو، جڏهن ڪشمير اوهان جو حصو نه رهندو ۽ رڳو ٻاهر لڳايل رڪاوٽون ئي باقي رهجي وينديون.هن چيو ته حڪومت کي قوم ۽ نئين نسل کي مطمئن ڪرڻو پوندو ۽ سندن مستقبل بابت خدشن جو جواب ڏيڻو پوندو.مولانا فضل الرحمان چيو ته جيڪڏهن اوهان تشدد جو رستو اختيار ڪندا ته اهو رستو فرعون اختيار ڪيو هو.
هن قرآن پاڪ جي آيت پڙهي:اِنَّ فِرْعَوْنَ عَلَا فِي الْاَرْضِ وَجَعَلَ اَهْلَهَا شِيَعًا
ترجمو: بيشڪ فرعون زمين ۾ سرڪشي ڪئي ۽ ان جي رهواسين کي مختلف ٽولن ۾ ورهائي ڇڏيو.
مولانا فضل الرحمان چيو ته اڄ به ساڳيو ڪم ٿي رهيو آهي. مذهبي ماڻهن کي ورهايو پيو وڃي، سياسي ڌرين کي ورهايو پيو وڃي، قومن ۽ ٻولين جي بنياد تي ماڻهن کي هڪ ٻئي سان وڙهايو پيو وڃي، پر ساڳئي وقت رياست کي ماءُ به چيو وڃي ٿو.هن سوال ڪيو ته ڇا ماءُ جو ڪردار اهو هوندو آهي ته هوءَ پنهنجي اولاد کي پاڻ ۾ ويڙهائي، ورهائي ۽ تشدد ۾ مبتلا ڪري، يا کين گڏ ڪري؟هن چيو ته جيڪا ماءُ پنهنجي قوم کي پاڻ ۾ ويڙهائي، اها ماءُ وارو ڪردار ادا نٿي ڪري. رياست عوام کي پنهنجي اولاد نٿي سمجهي، پر مٿن تسلط قائم ڪري کين مفتوح قوم وانگر رکڻ چاهي ٿي. ماڻهن کي غلام بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي ته ان جو ردعمل به پيدا ٿيندو.هن چيو ته هو اهڙي ماءُ کي سلام ڪري ٿو، جيڪا پنهنجي اولاد کي گهر ۾ گڏ ڏسي خوش ٿئي ٿي. هن واضح ڪيو ته هو رياست جي ڳالهه ڪري رهيو آهي. سندس چوڻ هو ته سندس به ماءُ هئي، هن ماءُ جو پيار ڏٺو آهي، سندس اولاد جي به ماءُ آهي ۽ سندس ڀينرون ۽ ڌيئرون به آهن، تنهنڪري هو ماءُ جي عزت ۽ حرمت کي سمجهي ٿو.مولانا فضل الرحمان چيو ته اسان رڳو اهو ڌيان ڇڪائڻ چاهيون ٿا ته رياست جو ڪردار به ماءُ جهڙو هجڻ گهرجي، جيڪا پنهنجي اولاد لاءِ تڙپي ۽ کين گڏ رکڻ چاهي.مولانا فضل الرحمان چيو ته اسان ڪا به حد اورانگهي ناهي. حڪومت جيڪڏهن ٽڪر وٺڻ لاءِ تيار آهي ته اسان به مقابلي لاءِ تيار ويٺا آهيون.هن چيو ته حڪومت جيڪو تشدد وارو رستو اختيار ڪري رهي آهي، اهو فرعون وارو طريقو آهي. جيڪڏهن حڪومت پنهنجو رويو نه بدلايو ته اسان به دمادم مست قلندر لاءِ تيار آهيون.هن وڌيڪ چيو ته اسان ڪافي عرصي کان وڙهيا ناهيون، هاڻي اسان جا هٿ به وڙهڻ لاءِ کڄي رهيا آهن.هن چيو ته پي ڊي ايم جو مٿو هڪ پاسي ۽ ڌڙ ٻئي پاسي آهي.مولانا فضل الرحمان چيو ته حڪومتي قدمن کي روڪڻ لاءِ جماعت جي طاقت کي ميدان ۾ آندو پيو وڃي. اسان ڪا به حد اورانگهي ناهي، پر حڪومت جيڪڏهن ٽڪر وٺڻ چاهي ٿي ته اسان به پوئتي نه هٽنداسين.هن چيو ته حڪومتي بئنچن تي ويٺل ميمبرن کي اهو وقت ياد ڪرڻ گهرجي، جڏهن پي ٽي آءِ لاءِ ڏکيو وقت هو ۽ مولانا فضل الرحمان اڳين صفن ۾ بيهي جدوجهد ڪري رهيو هو.هن چيو ته مان اوهان کي درخواست ڪريان ٿو ته ان ڳالهه تي غور ڪريو ته مان پنهنجون ننڊون حرام ڪري اوهان سان ڳالهيون ان ڪري ڪندو رهيو آهيان ته جيئن سڀني کي خونريزيءَ کان بچائي سگهجي.مولانا فضل الرحمان چيو ته ملڪ ۾ نه جمهوريت نظر اچي ٿي، نه آئين ۽ قانون جي حڪمراني. هن حڪومت ۽ مخالف ڌر کي دعوت ڏني ته هڪ ميز تي ويهي نئون ميثاقِ جمهوريت قائم ڪيو وڃي.هن چيو ته حڪومت ۽ مخالف ڌر گڏجي ملڪ کي ڪنهن به غير آئيني قدم ۽ تشدد کان بچائڻ لاءِ تيار ٿين. اسان مرڻ لاءِ تيار آهيون، اوهان جي هٿان مرڻ لاءِ به تيار آهيون، پر تاريخ جي هٿان شرمسار ٿيڻ نٿا چاهيون.هن وڌيڪ چيو ته هي ملڪ ڪنهن فوجي يا جنرل جو ناهي، پر اسان سڀني جو آهي.مولانا فضل الرحمان معدني وسيلن بابت ڳالهائيندي چيو ته معدنيات بابت بحث اوهان شروع ڪيو آهي يا اسان؟ هن چيو ته اسان ان ڳالهه جا مخالف ناهيون ته ملڪ ۾ سيڙپڪاري ٿئي، پر سوال اهو آهي ته معاهدن بابت قوم کي اعتماد ۾ ڇو نٿو ورتو وڃي؟ پارليامينٽ کي ڇو نٿو ٻڌايو وڃي ته ڪهڙا معاهدا ٿي رهيا آهن ۽ انهن جا مقصد ڪهڙا آهن؟ سندس چوڻ هو ته عالمي ڪمپنين کي سيڙپڪاريءَ لاءِ سيڪيورٽي، قانون جي حڪمراني، عدالتن جي ڪارڪردگي ۽ معاهدن ۾ شفافيت بابت اطمينان ڏيارڻو پوندو آهي. تنهنڪري انهن معاملن کي عوام کان لڪائڻ بدران کليل نموني سامهون آندو وڃي.قومي اسيمبليءَ ۾ دفاع واري وزير خواجا آصف جي موجودگيءَ ۾ مولانا فضل الرحمان چيو ته دفاعي معاهدو ايران ۾ ٿي رهيو آهي ۽ اتي اجلاس به ٿي رهيو آهي، جڏهن ته دفاع وارو وزير هتي ويٺو آهي ۽ پرڏيهي وزير به هتي موجود آهي.هن سوال ڪيو ته ڇا اتي به گهرو وزارت جي ڊيوٽي هوندي آهي؟ هن چيو ته هر اداري کي پنهنجي عزت ۽ مقام جو خيال رکڻ گهرجي، ڇو ته شرم ۽ حيا به ڪا شيءِ هوندي آهي. نوٽ: اصل متن ۾ ڪجهه جملا ۽ پيراگراف ورجاءَ سان ڏنل هئا، تنهنڪري ترجمي ۾ ورجايل حصن کي هڪ ڀيرو شامل ڪيو ويو آهي. مولانا فضل الرحمان جا سياسي الزام، دعوائون ۽ سوال سندس بيان طور ترجمو ڪيا ويا آهن؛ انهن جي آزاد تصديق هن ترجمي جو حصو ناهي.
