ليکڪ: نصير ميمڻ
پاڪستان ۾ هر طرف ٻوڏ ئي ٻوڏ آهي، طوفاني برسات ۽ ٻوڏن پاڪستان ۾ لکين ماڻهن کي اجاڙي ڇڏيو آهي۔ آگسٽ ۾ برساتن ڪيترن ئي رخن کان پاڻيءَ جا طوفان آندا۔ مهيني جي پهرين اڌ ۾ گلگت ۽ هنزه جبلن تي تيز برساتن جو نشانو بڻيا، جنهن سان وڏيون برفاني تڪون، پٿر، مٽي ۽ ڌرتيءَ جا سلائيڊ هيٺ لڙهي آيا۔ ڪيترائي سياح جان وڃائي ويٺا ۽ سوين ماڻهو چلاس، استور ۽ ويجهن علائقن ۾ ڪيترن ڏينهن تائين ڦاٿل رهيا، جن کي پوءِ ريسڪيو ڪيو ويو۔
بونير، شانگلا ۽ سوات ۾ آگسٽ جي ٽئين هفتي ۾ غير معمولي برساتن ۽ اوچتن ٻوڏن وڏي تباهي مچائي، جتي 300 کان وڌيڪ ماڻهو مارجي ويا۔ مهيني جي آخري هفتي ۾ موسمي طوفان پنجاب ۽ سنڌ ڏانهن وڌيو، جتي ڀارت مان ايندڙ تباهه ڪندڙ پاڻيءَ جا وهڪرا پهرين هيماليه پرديش، پنجاب ۽ ڪشمير ۾ تباهي مچائي پوءِ سنڌ ڏانهن وڌيا، جيڪو اڃا تائين مڪمل بحال نه ٿيو آهي۔
2010 ۽ 2022 ۾ سنڌ سخت ٻوڏن جو شڪار ٿيو۔ 2022 واري ٻوڏ جديد تاريخ ۾ سڀ کان خطرناڪ هئي، جنهن ۾ 1.4 ڪروڙ کان وڌيڪ ماڻهو متاثر ٿيا۔ 20 لک کان وڌيڪ گهر تباهه ٿيا، لڳ ڀڳ 20,000 اسڪولن کي نقصان پهتو، ۽ ڪيترائي ٻوڏ بچاءَ جا ڍانچا، رستا ۽ صاف پاڻيءَ جا منصوبا غيرمعمولي پاڻيءَ جي وهڪري ۽ مهينن تائين بيٺل پاڻي سبب تباهه ٿيا۔ 2010 ۾ سنڌ ۾ 70 لک کان وڌيڪ ماڻهو متاثر ٿيا هئا۔
اهي ٻئي ٻوڏون خاصيتن ۾ مختلف هيون، پر نتيجي ۾ وڏي تباهي گڏيل هئي۔ ان کان پوءِ، سنڌ گڊو بئراج تي چار ڀيرا وڏي ٻوڏ (5 لک ڪيوسڪ کان مٿي) ڏٺي آهي۔ هاڻي پنجين ڀيري وڏي ٻوڏ ايندي، جيڪا 8 لک ڪيوسڪ تائين پهچي سگهي ٿي، جيڪو آخري ڀيرو 2010 ۾ ڏٺو ويو هو۔ انهن ٻوڏن اهو ظاهر ڪيو ته حڪومت وٽ نه رڳو تباهيءَ کي گهٽ ڪرڻ جي صلاحيت گهٽ آهي، پر متاثرن کي ڪيمپن ۾ منظم ڪرڻ جي به گنجائش گهٽ آهي۔
گڊو ۽ سکر بئراج هڪ ملين ڪيوسڪ تائين جو وهڪرو محفوظ نموني ڪڍي سگهن ٿا، پر اختيارين شايد وڌيڪ محتاط حڪمت عملي اختيار ڪن ۽ جيڪڏهن پاڻيءَ جو وهڪرو سپر فلڊ ليول تي پهچي ته کنڊ هڻڻ جو فيصلو ڪن۔ پنجاب به قادرآباد بئراج بچائڻ لاءِ ساڳيو قدم کنيو هو جڏهن چناب ۾ پاڻي بئراج جي ڊزائن ڊسچارج کان وڌي ويو هو۔ پر جيتوڻيڪ گڊو ۽ سکر بئراج ۾ وهڪرو محفوظ سطح ۾ رهيو، تڏهن به وچولي يا وڏي ٻوڏ ڪچن علائقن ۾ رهندڙ هزارين خاندانن کي لڏي وڃڻ تي مجبور ڪندي۔
انڊس جي ٻوڏ جي ميدانن تي پنجاب ۽ سنڌ ۾ وڏي پيماني تي قبضا ٿي چڪا آهن، جيڪي ٻوڏ بچاءَ واري ڍانچي لاءِ خطرو آهن۔ انهن ۾ وڏيون آباديون، زرعي زمينون ۽ غيرقانوني بند شامل آهن، جيڪي بااثر ماڻهن قبضي ۾ ڪيا آهن۔
سپريم ڪورٽ جي فلڊ انڪوائري ڪميشن جي رپورٽ ۾ انهن قبضن بابت تفصيلي مشاهدا ڪيا ويا هئا۔ رپورٽ موجب، هزارين ايڪڙ ڪچي جون زمينون مقامي بااثر ماڻهن قبضي ۾ ڪيون يا گهٽ اگهه تي ليز تي ڏنيون ويون، جنهن تي پرائيويٽ بند اڏيا ويا۔ گهر ۽ عمارتون دريائن ۽ ڪئنالن جي ڪنارن تي ٺهڻ ڏنيون ويون، جنهن سان قدرتي وهڪرو روڪجي ويو۔ بدقسمتي سان، مقامي ۽ صوبائي حڪومتون پاڻ به انهن غيرقانوني عملن جي حمايت ڪنديون رهيون۔
قانون موجب، دريائن ۽ ڍورن جي ڪناري کان 200 فوٽ اندر ڪا به تعمير ڪرڻ جي اجازت ناهي، پر اڃا تائين قبضا جاري آهن۔ رپورٽ ۾ سفارش ڪئي وئي ته سڀني قبضن کي سختيءَ سان ختم ڪيو وڃي ۽ تباهه ٿيل غيرقانوني ڍانچن کي ٻيهر تعمير ڪرڻ جي اجازت نه ڏني وڃي۔
سنڌ هاءِ ڪورٽ جنوري 2021 ۾ حڪم ڏنو هو ته آبپاشي کاتي جي زمين تان قبضا ختم ڪيا وڃن، پر حڪم تي مڪمل عمل نه ٿيو۔ 2022 جي تباهه ڪندڙ ٻوڏ کان پوءِ، جون 2023 ۾ SHC ٻيهر حڪم ڏنو ته بلوچستان کان منڇر ڍنڍ تائين پاڻيءَ جي وهڪري ۾ 11 رڪاوٽون ختم ڪيون وڃن، پر حڪومت غيرفعال رهي۔
2013 ۾ سنڌ ايريگيشن ۽ ڊرينيج اٿارٽي انڊس جي کاٻي ڪناري لاءِ هڪ ماسٽر پلان تيار ڪيو، جنهن ۾ قدرتي وهڪرا بحال ڪرڻ جي تجويز ڏني وئي، پر عملي قدم نه کنيا ويا۔ ٻوڏ واري ميدانن تي قبضا ۽ بند وهڪرن کي روڪڻ ٻوڏ جي تباهيءَ جا وڏا سبب آهن۔ انتظامي غفلت، ڪرپشن، سياسي مداخلت ۽ تياريءَ جي کوٽ ٻوڏ متاثرن جي تڪليف وڌائي ڇڏي آهي۔
آگسٽ ۾، گڊو بئراج 5 لک ڪيوسڪ کان وڌيڪ ٻه وڏيون ٻوڏون ڪاميابيءَ سان گذاري ڇڏيون، جنهن سان ڪچن علائقن ۾ عارضي لڏپلاڻ ٿي، پر ڊيلٽا علائقن ۾ رهندڙ 20 لک ماڻهن لاءِ خوشيءَ جو سبب بڻيو، جتي ڪيترن مهينن کان خشڪ درياهه ۾ آخرڪار هڪ لک ڪيوسڪ کان وڌيڪ پاڻي آيو۔ انڊس ڊيلٽا ۽ ڪچن علائقن ۾ اهو وهڪرو هن سال لاءِ ماحولياتي توازن بحال ڪرڻ ۾ مدد ڪندو۔
سيپٽمبر جو پهريون اڌ سنڌ لاءِ ڏکيو وقت هوندو، جتي انتهائي وڏي ٻوڏ صوبائي بندن ۽ انتظامي تيارين جو امتحان وٺندي۔ (هي مضمون دي نيوز اخبار ۾ شايع ٿيو جيڪو سندن ٿورن سان سنڌيار جي پڙهندڙن لاءِ پيش ڪجي ٿو.)
