علي نواز راهمون
جئين دنيا ۾ گرمي پد وڌي رهيو آهي ۽ انتهائي موسمي حالتون وڌيڪ ٿينديون پيون وڃن، موسمي تبديلي هاڻي رڳو ماحولياتي مسئلو ناهي، پر اها عوامي صحت جي هنگامي صورتحال بڻجي وئي آهي. پاڪستان سميت سڄي دنيا ۾ برادرين اڳ ۾ ئي انساني صحت تي موسمي تبديليءَ جا تباھه ڪندڙ اثر محسوس ڪري رهيون آهن ــ جهڙوڪ ڪولرا ۽ ڊينگي جهڙين بيمارين جي وڌندڙ وبا، روزاني زندگيءَ جي بگاڙ سبب ڊپريشن ۽ پريشاني جهڙيون ذهني بيماريون، ۽ انتهائي موسمي حالتن جي ڪري فصلن ۽ مال مويشي جي تباهي سبب خوراڪ جي کوٽ.
پاڪستان موسمي تبديليءَ جي اثرن سان سخت متاثر ٿي رهيو آهي. گرميءَ جون لهرون وڌيڪ تيز ۽ ڊگهيون ٿين ٿيون، جنهن سبب هيٽ اسٽروڪ جا واقعا ۽ موت وڌي رهيا آهن. اهڙي گرميءَ ۾ ڊگهو بيهڻ يا ڪم ڪرڻ جانليوا ثابت ٿي سگهي ٿو. خاص طور بزرگ، ٻار، ۽ ٻاهر ڪم ڪندڙ مزدور سڀ کان وڌيڪ خطري ۾ آهن.
موسمي تبديلي پاڪستان جي ماڻهن جي صحت لاءِ سنجيده چئلينج آهي. بدلجندڙ موسم، وڌندڙ نمي ۽ ٻوڏ مڇرن سان ٿيندڙ بيمارين جهڙوڪ ڊينگي، مليريا ۽ چڪن گنيا جي پکڙجڻ لاءِ سازگار حالتون پيدا ڪن ٿا. ساڳي وقت ٻوڏون پيئڻ جي پاڻي کي آلود ڪري ڪولرا، تائيفائيڊ ۽ دستن جهڙين بيمارين جي وبا پيدا ڪن ٿيون. بي وقت برساتون ۽ ڊگها ڏڪار زرعي پيداوار گهٽائين ٿا، جنهن سبب خوراڪ ۽ پاڻيءَ جي کوٽ پيدا ٿئي ٿي. هي صورتحال خاص ڪري ديهي ۽ ريگستاني علائقن جهڙوڪ ٿرپارڪر ۾ ماڻهن لاءِ بک ۽ غذائي کوٽ جو وڏو خطرو بڻجي رهي آهي. پاڻيءَ جي کوٽ، زميني پاڻي گهٽجڻ ۽ آلودگي سبب وڌي رهي آهي، جيڪا صاف پاڻي ۽ صفائي تائين رسائي کي مشڪل بڻائي ٿي ۽ بيمارين جو خطرو وڌائي ٿي.
موسمي تبديلي هوا جي آلودگي کي به وڌائي ٿي، جنهن ڪري دمہ، ڦڦڙن جون بيماريون ۽ دل جا مسئلا وڌي رهيا آهن. جهنگلن جي باھ ۽ مٽيءَ جا طوفان، جيڪي موسمي تبديلي سبب وڌي رهيا آهن، هوا ۾ زهريلا ذرات ڀري ڇڏين ٿا جيڪي خاص ڪري ٻارن لاءِ خطرناڪ آهن.
مون تازو مطالعو ڪيو ته موسمي تبديلي ذهني صحت تي ڪيئن منفي اثر وجهي ٿي. جسماني صحت سان گڏ اها اسان جي ذهني ۽ جذباتي بهبود کي به متاثر ڪري ٿي. ٻوڏ، ڏڪار ۽ بي گهر ٿيڻ جهڙا حادثا پريشاني، ڊپريشن ۽ صدمو پيدا ڪن ٿا. روزگار وڃائڻ ۽ زرعي تباهي مالي دٻاءُ ۽ ڊگهي بي يقيني پيدا ڪن ٿا. ان ڪري لازمي آهي ته موسمي تبديليءَ سان مطابقت کي قومي صحت جي حڪمت عملين ۾ شامل ڪجي. عوامي صحت جي ڍانچي، صاف پاڻي تائين رسائي، ابتدائي خبردارين ۽ تعليم ۾ سيڙپڪاري ڪرڻ ضروري آهي. ماڻهن کي ڄاڻ ڏني وڃي ته هو بدلجندڙ ماحول سان ڪيئن مطابقت پيدا ڪن ۽ پنهنجي حفاظت ڪن. موسمي تبديلي هاڻي خطرو ناهي، اها حقيقت آهي جنهن جا اثر روز مره زندگيءَ ۾ ڏسي سگهجن ٿا.
اڄ دنيا جي هر ڪنڊ ۾ انتهائي موسم، سامونڊي سطح وڌڻ ۽ ماحولياتي نظام ۾ تبديليون صاف نظر اچي رهيون آهن، خاص طور تي پاڪستان جهڙن ڪمزور ملڪن ۾. مطابقت سان اسين انهن اثرن کي منهن ڏئي سگهون ٿا، پر انهن کي روڪڻ لاءِ ضروري آهي ته بنيادي سببن کي گهٽايو وڃي ــ يعني گرينهائوس گيسن جي اخراج کي. ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ، ميٿين ۽ نائٽرس آڪسائيڊ جهڙيون گيسون ايندھن ساڙڻ، زرعي ۽ صنعتي سرگرمين ۽ جهنگن جي ڪٽائي سان پيدا ٿين ٿيون.
ان ڪري ضروري آهي ته ڪوئلي، تيل ۽ گئس جو استعمال گهٽائي صاف توانائي جا ذريعا اختيار ڪجن ــ جهڙوڪ سولر، هوا ۽ پاڻيءَ مان توانائي. البت اهو هڪدم ممڪن ناهي، ان لاءِ نئين ڍانچي ۾ سيڙپڪاري ڪرڻي پوندي. ان سان گڏ توانائي جي بچت ۽ ڪارڪردگيءَ کي وڌائڻ به لازمي آهي. جهڙوڪ LED بلب استعمال ڪرڻ، گهرن ۽ آفيسن جي موصليت بهتر ڪرڻ، ۽ ٽرانسپورٽ ۾ سڌارا آڻڻ. بس، ريل، ڪارپولنگ ۽ برقي گاڏين کي فروغ ڏيڻ سان نه رڳو آلودگي گهٽجي سگهندي پر ٽريفڪ جو بار به گهٽبو.
ساڳي ريت، فضول گھٽائڻ ۽ ريسائڪلنگ جهڙا قدم به لازمي آهن. پلاسٽڪ جو فضول گهٽائڻ سان گرينهائوس گيسن جي پيداوار به گهٽجي سگهي ٿي. زرعي شعبو به اهم ڪردار ادا ڪري سگهي ٿو، جهڙوڪ نامياتي ڀاڻن جو استعمال ۽ مال مويشي مان ٿيندڙ اخراج کي گهٽائڻ.
اهي سڀ قدم گڏجي موسمي تبديليءَ جي اثرن کي گهٽائڻ ۾ مددگار ٿي سگهن ٿا. جيڪڏهن اسان گڏجي ڪوشش ڪنداسين ته نه رڳو ماحول بچائي سگهنداسين پر ايندڙ نسلن لاءِ به محفوظ مستقبل ٺاهي سگهنداسين.
