ليکڪ: نصير ميمڻ
پاڪستان، جيڪو “پاڻيءَ جي زمين” طور سڃاتو وڃي ٿو، حقيقت ۾ بند ٿيل، آلودہ ۽ تياڳيل پاڻيءَ وارن ذخيرا سان ڀريل آھي. ان جا تقريباً سڀ 19 رامسر سائيٽس ــ جيڪي عالمي اهميت وارا گليشل ۽ پاڻيءَ جا علائقا آھن ــ ماحولياتي لحاظ کان سخت متاثر ٿي چڪا آھن.
سال جي ٽن چوٿائي حصن دوران، انڊس ڊيلٽا ــ جنهن کي WWF پنهنجي Global 200 منصوبي ۾ اهم ماحولياتي علائقو قرار ڏنو آھي ــ کي ايترو پاڻي به نٿو ملي، جيڪو ان جي حياتياتي توازن کي برقرار رکڻ لاءِ گھربل آھي.
صاف ۽ قدرتي ڍنڍون هاڻي آلودگيءَ سان ڀريل پيالن ۾ تبديل ٿي ويون آھن۔ انڊس درياهه، جيڪو ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان وڏن درياهن مان ھڪ آھي، رڪاوٽن، رخ موڙڻ ۽ آلودگيءَ سبب خطري ۾ آھي. پاڻيءَ کي جيئري شئي سمجهڻ جي اصول جي پاڪستان ۾ ڀڃڪڙي ٿي رهي آهي.
هاڻي سڄي دنيا ۾ درياهن کي جيئرا وجود مڃڻ جو رجحان وڌي رهيو آهي۔ درياهه حياتيءَ جا حامِل سمجهيا وڃن ٿا ۽ ماحولياتي نظام جو اهم حصو آهن. هن وقت تائين دنيا ۾ 369 قدمن وسيلي قدرت کي قانوني حق ڏيڻ جا تصور متعارف ڪرايا ويا آهن.
هي خيال هاڻي عجيب نه رهيو آهي، ڇاڪاڻته نيوزي لينڊ، ڀارت، بنگلاديش ۽ ٻين ڪيترن ئي ملڪن ۾ درياهن کي قانوني حيثيت ڏني وئي آهي.
1972 ۾، ڪرسٽوفر اسٽون نالي آمريڪي قانون جي پروفيسر قدرتي شين کي قانوني حق ڏيڻ جو تصور پيش ڪيو هو. اها غير معمولي سوچ هاڻي ڪيترن ئي ملڪن ۾ حقيقت بڻجي چڪي آهي.
جون 2023 تائين، اقوامِ متحده جي “Harmony with Nature” منصوبي موجب 30 ملڪن ۾ اهڙا قانون موجود يا تجويز هيٺ آهن.
2008 ۾، ايڪواڊور پهريون ملڪ بڻيو، جنهن پنهنجي آئين ۾ “قدرت جا حق” شامل ڪيا. ان جي آئين ۾ “پاچا ماما” (ڌرتي ماءُ) کي پنهنجا قدرتي چڪر، بناوت، ڪم ۽ ارتقائي عمل برقرار رکڻ جو حق ڏنو ويو. ان کان پوءِ 2010 ۾ بوليويا “مدر ارٿ جي حقن جو قانون” منظور ڪيو.
2017 ۾ نيوزي لينڊ پهريون ملڪ بڻيو، جنهن وهنگانوي درياهه کي قانوني حيثيت ڏني.
ساڳئي سال ڀارت ۾ گنگا ۽ يمونا درياهن کي به “جيئرو وجود” مڃيو ويو. ان فيصلي تحت درياهه کي نقصان پهچائڻ انسان کي نقصان پهچائڻ برابر قرار ڏنو ويو، پر ڀارتي سپريم ڪورٽ عملي مسئلن سبب اهو فيصلو رد ڪري ڇڏيو. ان ئي سال مڌيا پرديش ۾ نرمدا درياهه کي به جيئري حيثيت ڏني وئي.
2019 ۾، بنگلاديش جي سپريم ڪورٽ توراغ درياهه کي جيئرو وجود قرار ڏنو ۽ سڀني درياهن تي اهو درجو لاڳو ڪيو. عدالت حڪم ڏنو ته درياهن کي آلودگي ۽ قبضي کان بچايو وڃي.
آسٽريليا جي رياست وڪٽوريا 2017 ۾ يارا درياهه تحفظ قانون پاس ڪيو، جنهن تحت سڀني درياهن کي جيئرا وجود تسليم ڪيو ويو. ڪينيڊا ۾ ميگپائي درياهه کي نَو قانوني حق ڏنا ويا، جن ۾ “وجود جو حق” ۽ “آزاد وهڪرن جو حق” شامل آهي. ڪولمبيا ۾ اَٽراٽو درياهه کي به تحفظ، سار سنڀال ۽ قانوني نگهبان جو حق ڏنو ويو.
هن پس منظر ۾، انڊس درياهي نظام جي به مڪمل جائزي جي ضرورت آهي. اسان جو پاڻيءَ وارو ماحولياتي نظام گهڻي وقت کان اڳ ئي بحران هيٺ اچي چڪو آهي. انڊس ڊيلٽا تقريباً ناقابلِ بحالي حد تائين برباد ٿي چڪو آهي.
2005 ۾ هڪ عالمي ماهرن جي ٽيم سفارش ڪئي ته ڊيلٽا جي ماحولياتي صحت لاءِ روزانو 5000 ڪيوسڪ پاڻيءَ جو وهڪرو لازمي هجڻ گھرجي، ۽ هر پنجن سالن ۾ 25 ملين ايڪڙ فوٽ (MAF) پاڻيءَ جو فليش وهڪرو ڏنو وڃي. پر ڪوٽڙي بئراج کان هيٺ رڳو برساتي موسم ۾ ٿورو پاڻي پهچندو آهي. بدقسمتيءَ سان، ماحولياتي ڄاڻ جي کوٽ سبب هن وهڪري کي “پاڻيءَ جو ضايع ٿيڻ” چيو وڃي ٿو.
فرانس 1984 ۾ ماحولياتي وهڪرن کي قانوني حيثيت ڏني. برطانيا “واٽر ريسورسز ايڪٽ” تحت “گھٽ ۾ گھٽ قابلِ قبول وهڪرن” جو قانون منظور ڪيو. جرمني 2010 ۾ ماحولياتي وهڪرن کي لازمي قرار ڏنو. سوئٽزرلينڊ به “Residual Water Regulations” ذريعي درياهن ۾ گهٽ ۾ گهٽ وهڪرو يقيني بڻايو. آمريڪا جي ڪنڪٽيڪٽ رياست 2005 ۾ ماحولياتي وهڪرن جي تحفظ لاءِ قانون پاس ڪيو.
پاڪستان کي پڻ قدرت جي حقن تي قانونسازي ڪرڻي گهرجي۽ پنهنجي مٺي پاڻيءَ جي ذخيرن ۽ انڊس ڊيلٽا لاءِ ماحولياتي تحفظ جا پائيدار انتظام لاڳو ڪرڻ گھرجن. اهو نه رڳو فطرت سان هم آهنگيءَ ڏانهن قدم هوندو پر ملڪ جي بقا لاءِ پڻ هڪ ضروري شرط آهي.
(نوٽ هي مضمون اڄوڪي ڊان اخبار ۾ شايع ٿيو، جيڪو سندن ٿورن سان اسين پنهنجي پڙهندڙن لاءِ پيش ڪريون ٿا. ادارو)
