ڪالم نگار: غلام مصطفىٰ جمالي
سنڌ جي تاريخ شاهد آهي ته جڏهن به هن ڌرتيءَ جي ماڻهن سان ناانصافي ٿي آهي، تڏهن سڀ کان پهرين نوجوانن جو آواز بلند ٿيو آهي. هي نوجوان ئي هوندا آهن جيڪي پنهنجي خوابن، احساسن ۽ مستقبل کي بچائڻ لاءِ روڊن تي نڪري ايندا آهن. حيدرآباد ۾ سنڌ پبلڪ سروس ڪميشن خلاف ٿيل هزارين نوجوانن جو ڌرڻو به اهڙي ئي بيچيني، مايوسي ۽ ناانصافيءَ جي احساس جو نتيجو آهي. اهو احتجاج رڳو ڪجهه نتيجن خلاف ناراضگي نه، پر سڄي سنڌ جي نوجوانن جي مستقبل بابت پيدا ٿيل خدشن جو اظهار آهي.
سنڌ جو نوجوان اڄ تمام گهڻي مايوسيءَ جو شڪار آهي. هڪ پاسي بيروزگاري وڌي رهي آهي، ٻئي پاسي سرڪاري ادارن بابت شفافيت جا سوال پيدا ٿي رهيا آهن. هر سال هزارين نوجوان يونيورسٽين مان ڊگريون وٺي نڪرندا آهن، پر انهن لاءِ روزگار جا دروازا بند نظر اچن ٿا. غريب گهرن جا نوجوان، جيڪي پنهنجي والدين جي اميدن جو سهارو بڻجڻ چاهين ٿا، اهي سالن تائين محنت ڪري امتحانن جي تياري ڪن ٿا. ڪو نوجوان ڳوٺ مان شهر اچي لائبريريءَ ۾ ويهي پڙهي ٿو، ڪو مزدوري سان گڏ تعليم جاري رکي ٿو، ته ڪو وري گهر جي غربت باوجود پنهنجي خوابن کي زنده رکڻ جي ڪوشش ڪري ٿو. پر جڏهن نتيجن بابت سوال اٿن ٿا ۽ ميرٽ بدران سفارش ۽ پئسي جون ڳالهيون عام ٿين ٿيون ته پوءِ انهن نوجوانن جي دلين ۾ بي اعتمادي پيدا ٿيڻ فطري ڳالهه آهي.
سنڌ پبلڪ سروس ڪميشن ڪنهن به عام اداري جو نالو ناهي. اهو ادارو سنڌ جي نوجوانن لاءِ اميد جي علامت رهيو آهي. هن اداري مان نڪرندڙ آفيسر، استاد، ليڪچرار ۽ مختلف کاتن جا اهلڪار سماج جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪندا رهيا آهن. هڪ وقت هو جڏهن نوجوان اهو سمجهندا هئا ته جيڪڏهن هو محنت ڪندا ته ضرور اڳتي وڌندا. پر هاڻي صورتحال تبديل ٿيندي نظر اچي رهي آهي. نوجوانن جو چوڻ آهي ته سندن محنت جو قدر نٿو ڪيو وڃي ۽ اهل اميدوارن کي نظرانداز ڪيو پيو وڃي.
حيدرآباد ۾ ٿيل احتجاج دوران نوجوانن جي چهري تي ڪاوڙ به هئي ۽ مايوسي به. سخت گرميءَ ۾ هزارين ماڻهو روڊن تي ويهي اهو پيغام ڏئي رهيا هئا ته هاڻي خاموش رهڻ ممڪن ناهي. انهن جو چوڻ هو ته جيڪڏهن ادارن ۾ شفافيت نه هوندي ته پوءِ نوجوانن جو مستقبل خطري ۾ پئجي ويندو. احتجاج ڪندڙن جو اهو به چوڻ هو ته امتحانن ۽ نتيجن جي عمل ۾ شفافيت هجڻ گهرجي ۽ جيڪڏهن ڪنهن به قسم جي بي ضابطگي موجود آهي ته ان جي مڪمل جاچ ٿيڻ گهرجي.
هي احتجاج صرف نوجوانن تائين محدود نه رهيو. مختلف سياسي، سماجي ۽ علمي شخصيتن به احتجاج ۾ شرڪت ڪري نوجوانن جي حمايت ڪئي. اهو ان ڳالهه جو ثبوت آهي ته مسئلو هاڻي سماجي اهميت اختيار ڪري چڪو آهي. جڏهن دانشور، وڪيل، استاد ۽ سماجي اڳواڻ به ادارن بابت سوال اٿارين ٿا ته پوءِ ان معاملي کي سنجيدگي سان وٺڻ ضروري ٿي پوي ٿو.
سنڌ جي نوجوانن جو سڀ کان وڏو مسئلو اهو آهي ته انهن جي اندر مان اميد ختم ٿيندي پئي وڃي. جڏهن نوجوان ڏسن ٿا ته محنت ڪندڙ پوئتي رهجي وڃن ٿا ۽ اثر رسوخ رکندڙ اڳتي وڌي وڃن ٿا ته پوءِ انهن جو اعتماد ڪمزور ٿي وڃي ٿو. هڪ سماج ۾ جيڪڏهن ميرٽ ختم ٿي وڃي ته پوءِ قابليت، تعليم ۽ محنت جي اهميت به گهٽجي ويندي آهي. پوءِ نوجوان اهو سوچڻ تي مجبور ٿيندا آهن ته جيڪڏهن نوڪريون سفارش يا پئسي سان ملنديون ته پوءِ تعليم حاصل ڪرڻ جو فائدو ڇا آهي؟
سنڌ ۾ اڳ ئي تعليم جو نظام ڪيترن مسئلن جو شڪار آهي. سرڪاري اسڪولن جي حالت خراب آهي، يونيورسٽين ۾ وسيلا گهٽ آهن ۽ تعليمي ادارن ۾ سياسي مداخلت جون شڪايتون به سامهون اينديون رهن ٿيون. اهڙي صورتحال ۾ جيڪڏهن ڀرتين وارو نظام به تڪرارن جو شڪار ٿي وڃي ته پوءِ نوجوانن لاءِ اميد جا رستا وڌيڪ تنگ ٿي وڃن ٿا.
اها به حقيقت آهي ته بيروزگاري رڳو معاشي مسئلو ناهي، پر اهو سماجي ۽ نفسياتي مسئلو به بڻجي چڪو آهي. ڪيترائي نوجوان ڊگريون وٺڻ باوجود گهرن ۾ ويٺل آهن. ڪجهه نوجوان مايوسيءَ سبب ذهني دٻاءَ جو شڪار ٿي وڃن ٿا، ته ڪجهه وري خطرناڪ رستن ڏانهن هليا وڃن ٿا. جڏهن نوجوانن کي روزگار نه ملندو ته پوءِ سماج ۾ بيچيني وڌندي. اهو ئي سبب آهي جو حيدرآباد واري احتجاج کي رڳو هڪ سياسي احتجاج نه، پر سماجي ردعمل طور ڏسڻ گهرجي.
احتجاج دوران ڪيترن ئي اڳواڻن اهو چيو ته جيڪڏهن نوجوانن سان ناانصافي جاري رهي ته پوءِ اهي بغاوت طرف وڃي سگهن ٿا. اها ڳالهه معمولي ناهي. دنيا جي تاريخ ٻڌائي ٿي ته جڏهن نوجوانن مان اميد ختم ٿيندي آهي ته پوءِ سماج ۾ وڏيون تبديليون اينديون آهن. نوجوان ڪنهن به قوم جو سڀ کان وڏو سرمايو هوندا آهن. جيڪڏهن انهن کي ئي مايوس ڪيو ويندو ته پوءِ ترقيءَ جا سمورا خواب ڪمزور ٿي ويندا.
سنڌ جي حڪمرانن کي اهو سمجهڻ گهرجي ته نوجوانن جا مسئلا صرف تقريرن سان حل نٿا ٿي سگهن. نوجوانن کي روزگار، انصاف ۽ شفافيت گهرجي. جيڪڏهن ادارن تي سوال اٿن ٿا ته پوءِ انهن سوالن جا جواب ڏيڻ به ضروري آهن. نوجوانن کي مطمئن ڪرڻ لاءِ آزاد ۽ غيرجانبدار جاچ ٿيڻ گهرجي. جيڪڏهن نتيجا صحيح آهن ته پوءِ ثبوتن سان نوجوانن کي اعتماد ۾ ورتو وڃي، ۽ جيڪڏهن بي ضابطگيون موجود آهن ته پوءِ ذميوارن خلاف سخت ڪارروائي ٿيڻ گهرجي.
سنڌ جي نوجوانن جو هڪ وڏو مسئلو اهو به آهي ته انهن جي آواز کي سنجيدگي سان نٿو ورتو وڃي. جڏهن نوجوان احتجاج ڪن ٿا ته انهن کي سياسي رنگ ڏنو وڃي ٿو يا کين دٻائڻ جي ڪوشش ڪئي وڃي ٿي. حالانڪه جمهوريت جو حسن ئي اهو آهي ته ماڻهو پنهنجا حق گهرڻ لاءِ پرامن احتجاج ڪري سگهن. نوجوانن جي آواز کي دٻائڻ مسئلي جو حل نه هوندو، بلڪه ان سان بي اعتمادي وڌيڪ وڌندي.
سنڌ ۾ ادارن جي ساک بحال ڪرڻ وقت جي اهم ضرورت بڻجي چڪي آهي. جيڪڏهن ادارا مضبوط، شفاف ۽ آزاد هوندا ته پوءِ نوجوانن جو اعتماد بحال ٿيندو. پر جيڪڏهن ادارن تي سياسي اثر رسوخ يا ڪرپشن جا الزام لڳندا رهندا ته پوءِ نوجوانن جي مايوسي وڌندي رهندي.
هي به حقيقت آهي ته اڄ جو نوجوان اڳوڻي دور جي نوجوان کان مختلف آهي. هاڻي نوجوان وڌيڪ باشعور آهن، سوشل ميڊيا ذريعي دنيا سان ڳنڍيل آهن ۽ پنهنجن حقن بابت وڌيڪ ڄاڻ رکن ٿا. اهي خاموش رهڻ لاءِ تيار ناهن. جيڪڏهن انهن کي انصاف نه ملندو ته پوءِ هو احتجاج به ڪندا ۽ سوال به اٿاريندا.
سنڌ جي نوجوانن جي اها جدوجهد دراصل پنهنجي مستقبل کي بچائڻ جي جدوجهد آهي. اهي نوجوان چاهين ٿا ته کين اهو يقين ڏياريو وڃي ته سندن محنت ضايع نه ٿيندي. جيڪڏهن هڪ غريب گهر جو نوجوان محنت ڪري امتحان پاس ڪري سگهي ٿو ته پوءِ کيس پنهنجي حق مطابق موقعو ملڻ گهرجي.
سنڌ جي سياسي قيادت کي به هن صورتحال تي سنجيدگي سان سوچڻ گهرجي. نوجوانن جي بيچيني صرف هڪ اداري تائين محدود ناهي، بلڪه اهو سڄي حڪومتي نظام تي سوال بڻجي رهيو آهي. جيڪڏهن نوجوانن جو اعتماد ختم ٿي ويو ته پوءِ اهو صرف حڪومت لاءِ نه، پر سڄي سماج لاءِ خطري جي ڳالهه هوندي.
اڄ سنڌ جو نوجوان رڳو نوڪري نٿو گهري، هو عزت، انصاف ۽ ميرٽ گهري رهيو آهي. هو اهو چاهي ٿو ته سندس قابليت کي تسليم ڪيو وڃي. جيڪڏهن هڪ نوجوان کي اهو يقين ٿي وڃي ته سندس مستقبل سفارش بدران محنت سان جڙيل آهي ته پوءِ سماج ۾ اميد پيدا ٿيندي.
حيدرآباد وارو احتجاج اصل ۾ سنڌ جي نوجوانن جي اندر جو اهو آواز آهي جيڪو ڪيترن ئي سالن کان دٻيل هو. هاڻي اهو آواز روڊن تي ٻڌڻ ۾ اچي رهيو آهي. سوال اهو آهي ته ڇا حڪمران ان آواز کي ٻڌندا يا نه؟
جيڪڏهن نوجوانن جي خدشن کي سنجيدگي سان ورتو ويو، ادارن کي شفاف بڻايو ويو ۽ ميرٽ کي يقيني بڻايو ويو ته پوءِ سنڌ جي نوجوانن جو اعتماد بحال ٿي سگهي ٿو. پر جيڪڏهن انهن جي آواز کي نظرانداز ڪيو ويو ته پوءِ مايوسي ۽ بيچيني وڌيڪ وڌندي.
سنڌ جو مستقبل به انهن نوجوانن سان جڙيل آهي، جيڪي اڄ پنهنجن حقن لاءِ روڊن تي ويٺا آهن. جيڪڏهن انهن کي انصاف مليو ته پوءِ سماج ۾ اميد پيدا ٿيندي، پر جيڪڏهن انهن جي محنت ۽ خوابن کي مسلسل نظرانداز ڪيو ويو ته پوءِ سنڌ جي بيچيني وڌيڪ وڌندي.
