غلام مصطفيٰ جمالي
رمضان المبارڪ اسلام جي مقدس مهينن مان هڪ آهي، جنهن کي الله پاڪ پنهنجي بندن تي خاص رحمت ۽ برڪت جو ذريعو بڻايو آهي. هي مهينو صرف بک ۽ اڃ جي پابندي جو نالو ناهي، پر اها هڪ روحاني تربيت، نفسياتي سنوار ۽ اخلاقي سڌاري جو مهينو آهي. هر سال جڏهن رمضان جو مهينو اچي ٿو ته دنيا جي مسلمانن جي دلين ۾ هڪ نئين روحاني جاڳرتا پيدا ٿئي ٿي. هي مهينو انسان کي پنهنجي نفس، سماج ۽ رب سان تعلق کي مضبوط ڪرڻ جو موقعو فراهم ڪري ٿو.
رمضان جو اصل مقصد انسان جي اندروني اصلاح آهي. روزو رکڻ سان جسماني قابو پوي ٿو، پر ان کان وڌيڪ اهم آهي دل ۽ روح جو پاڪيزگي سان سنواريو وڃڻ. جڏهن ماڻهو سحر کان افطار تائين بک ۽ اڃ برداشت ڪري ٿو، ته هو پنهنجي خواهشن کي روڪي ٿو، پنهنجي نفسي ضرورتن تي ضابطو آڻي ٿو ۽ هڪ عظيم صبر ۽ شڪر جو سبق حاصل ڪري ٿو. هي مهينو انسان کي سکائي ٿو ته صبر، تحمل ۽ استقامت زندگي جا لازمي جز آهن.
قرآن پاڪ ۾ ارشاد آهي ته روزو اوهان تي فرض ڪيو ويو جيئن تقويٰ پيدا ٿئي. تقويٰ رڳو لفظن جو نالو ناهي، بلڪه اهو عمل، ارادو، سوچ ۽ دل جي پاڪيزگي سان جڙيل آهي. رمضان دوران انسان کي سکاريو وڃي ٿو ته هو صرف کاڌي پيتي تائين محدود نه رهي، پر پنهنجي زبان، نظر، عمل ۽ سوچ کي به درست رکڻ جي ڪوشش ڪري. هر غلط ڳالهه، ڪوڙ، غيبت يا ظلم کان بچڻ روزي جي روح سان جڙيل آهي.
رمضان المبارڪ قرآن پاڪ جي نزول جو مهينو پڻ آهي. هي مهينو مسلمانن لاءِ هدايت ۽ روشني جو سرچشمو آهي. تراويح جي نماز ۾ قرآن جي تلاوت انسان جي دل کي نرم ڪري ٿي، اکين ۾ لڙڪ لآڻي ٿي ۽ انسان کي پنهنجي رب سان ويجهو آڻي ٿي. رمضان جو حقيقي مقصد صرف روزا رکڻ نه، پر قرآن جي پيغام کي پنهنجي زندگي ۾ عملي طور نافذ ڪرڻ آهي. جيڪڏهن ڪو ماڻهو صرف روزو رکندو آهي پر قرآن ۽ الله جي حڪمن تي عمل نٿو ڪري ته پوءِ روزي جو حقيقي مقصد پورا نه ٿئي.
هي مهينو رحمتن جو مهينو آهي. پهريون عشره رحمت جو آهي، ٻيو عشره مغفرت جو آهي ۽ ٽيون عشره جهنم کان آزادي جو آهي. الله پاڪ پنهنجي بندن تي خاص فضل فرمائي ٿو، گناهن کي معاف ڪري ٿو ۽ دعاون قبول ڪري ٿو. اهڙي مهيني ۾ جيڪڏهن انسان توبه ڪري، پنهنجون غلطيون سڃاڻي ۽ سچائي سان الله جي حضور ۾ واپس اچي ته پوءِ ان جي زندگي سنورجي وڃي ٿي.
رمضان المبارڪ سماجي همدردي ۽ سخاوت جو مهينو پڻ آهي. جڏهن انسان بک ۽ اڃ جو احساس ڪندو آهي ته کيس انهن ماڻهن جي تڪليفن جو اندازو ٿئي ٿو جيڪي غريب، محتاج يا ضرورت مند آهن. زڪوات، صدقا ۽ فطرانا ڏيڻ سان سماج ۾ توازن پيدا ٿئي ٿو، غريبن ۽ ضرورت مند ماڻهن جي مدد ٿئي ٿي ۽ انسان جي دل ۾ سخاوت ۽ همدردي وڌي ٿي. رمضان اسان کي سيکاري ٿو ته سماج ۾ انصاف، برابري ۽ ڀائيچاري قائم رکڻ ضروري آهي.
افطار جو وقت ۽ سحر جو ماحول خاص روحاني سکون فراهم ڪن ٿا. پهريون ڍڪ پاڻي جو، افطار ۾ کائڻ پيڻ جو، سڀ ڪجهه انسان جي دل کي الله جي رحم جو ياد ڏياري ٿو. هي لمحو ياد ڏياري ٿو ته هر نعمت الله جي طرفان آهي ۽ ان جو شڪر ادا ڪرڻ لازمي آهي. خاندان ۽ دوستن سان گڏ افطار ڪرڻ محبت، صلح ۽ سماجي تعلقات کي مضبوط ڪري ٿو.
رمضان مهينو صبر ۽ برداشت سيکاري ٿو. روزو صرف کاڌي پيتي کان روڪڻ جو نالو ناهي، پر انسان کي پنهنجي غصه، حسد، رشڪ، ڪوڙ ۽ غيبت کان به بچڻ سيکاريو وڃي ٿو. جيڪڏهن ڪو ماڻهو روزو رکندو آهي پر ٻين تي ظلم ڪندو آهي، تڪرار پيدا ڪندو آهي يا ناانصافي ڪندو آهي ته پوءِ روزي جو اصل مقصد متاثر ٿئي ٿو. حضور ﷺ فرمايو ته روزو رڳو بک ۽ اڃ کان ناهي، پر نفس جي قابو ۾ رکڻ سان مڪمل ٿئي ٿو.
هي مهينو روحاني سکون ۽ اندروني امن جو سرچشمو آهي. دنيا جي مصروفيتن، پريشانيون ۽ ڏک انسان کي گهيرو ڪري وٺن ٿا، پر جڏهن هو الله جي حضور ۾ عبادت ڪري، دعا گهري ٿو ۽ توبه ڪندو آهي ته دل کي عجيب سکون ۽ راحت حاصل ٿئي ٿي. رمضان انسان کي ياد ڏياري ٿو ته اصل طاقت، آرام ۽ آسرو صرف الله پاڪ وٽ آهي.
شب قدر جو تصور رمضان کي وڌيڪ اهم بڻائي ٿو. هي رات هزار مهينن کان بهتر آهي، جنهن ۾ الله پاڪ خاص رحمتون ۽ قبوليت عطا ڪري ٿو. مؤمن هن رات کي عبادت، دعا، استغفار ۽ قرآن جي تلاوت ۾ گذاري ٿو ته جيئن زندگي ۾ نيڪي، برڪت ۽ روحاني اوسر حاصل ڪري سگهي.
رمضان المبارڪ اخلاق، اخلاص ۽ عبادت جو مهينو آهي. انسان کي سيکاري ٿو ته زندگي ۾ صرف پنهنجي خواهشن جي پويان نه هلي، پر ٻين جي مدد، سخاوت، ۽ خدمت خلق ۾ مشغول رهڻ ضروري آهي. هر قدم ۾ صبر، عاجزي، شڪر ۽ شائستگي رکڻ سان انساني زندگي بهتر بڻجي ٿي.
رمضان دوران انساني رشتا مضبوط ٿين ٿا. خانداني گڏجاڻيون، افطار پارٽيون ۽ گڏ عبادت دلين ۾ محبت وڌائين ٿيون. سماج ۾ ڀائيچارو قائم ٿئي ٿو، اختلافن کي وساريو وڃي ٿو ۽ ماڻهن ۾ همدردي وڌي ٿي. رمضان سيکاري ٿو ته هڪ ٻئي کي معاف ڪرڻ، محبت سان پيش اچڻ ۽ خدمت خلق ۾ مشغول رهڻ ئي انساني زندگي جو اصل مقصد آهي.
اهو مهينو صرف روحاني تربيت لاءِ نه، پر جسماني صحتمندي لاءِ به اهم آهي. روزو رکڻ سان جسم ۾ نئين توانائي پيدا ٿئي ٿي، صفائي ۽ نظم قائم ٿئي ٿو، ۽ ذهني سکون حاصل ٿئي ٿو. روزيدار کي اهو موقعو ملندو آهي ته هو پنهنجي زندگي جا خراب عادتون ڇڏي، نيون سٺيون عادتون اختيار ڪري ۽ پنهنجي شخصيت کي بهتر بڻائي.
بدقسمتي سان ڪڏهن ڪڏهن رمضان کي صرف ظاهري رسم ۽ بازارن جي تيارين تائين محدود ڪيو وڃي ٿو. ماڻهو مهانگائي، فضول خرچي ۽ ظاهري خوشين تي ڌيان ڏين ٿا، جڏهن ته اصل مقصد عبادت، اخلاص، صبر، شڪر ۽ توبه آهي. رمضان جو حقيقي فائدو صرف انهن ماڻهن کي حاصل ٿئي ٿو جيڪي پنهنجي زندگي ۾ اصل تبديلي آڻين ٿا.
رمضان المبارڪ انسان کي ياد ڏياري ٿو ته زندگي جا سڀ نعمتون الله جي طرفان آهن ۽ انهن جو شڪر ادا ڪرڻ لازمي آهي. هي مهينو انسان کي سکائي ٿو ته ڪنهن به حال ۾ صبر، استقامت ۽ شڪر جي حالت برقرار رکڻ گهرجي. جڏهن اسان دل ۽ عمل ٻنهي سان الله جي رضا حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا آهيون ته زندگي ۾ حقيقي سکون ۽ امن حاصل ٿئي ٿو.
رمضان اسان کي سکاري ٿو ته هر ڏينهن هڪ نئين شروعات آهي. هر روزو، هر نماز، هر دعا ۽ هر صدقو انسان کي پنهنجي رب جي ويجهو آڻي ٿو. جڏهن اسان رمضان جي تعليمات تي عمل ڪريون ٿا، ته اسان نه صرف پنهنجي نفس کي سنواريندا آهيون پر سماج ۾ بهتري، محبت ۽ اخلاص پيدا ڪندا آهيون.
رمضان جي آمد سان گڏ زندگي ۾ نظم، ضبط، صبر ۽ اخلاص پيدا ٿئي ٿو. انسان کي ياد اچي ٿو ته دنياوي شين جي پويان نه هلي، پر رب جي رضا حاصل ڪرڻ ۽ انسانيت جي خدمت ڪرڻ ئي زندگي جو اصل مقصد آهي. رمضان مبارڪ اسان کي سکائي ٿو ته زندگي جي هر قدم ۾ اخلاق، عبادت ۽ نيڪ عمل اختيار ڪجي.
اهو مهينو صرف 30 ڏينهن لاءِ نه، پر زندگي جي هر ڏينهن لاءِ سبق ڏئي ٿو. جيڪڏهن انسان رمضان جي روح کي سمجهي ۽ ان تي عمل ڪري،ته هو هڪ بهتر انسان بڻجي سگهي ٿو، جيڪو نه صرف پنهنجي لاءِ پر سماج ۽ قوم لاءِ به فائديمند ثابت ٿئي.
رمضان المبارڪ اسان جي لاءِ هڪ اهڙو مهينو آهي، جيڪو دلين کي نرم ڪري، روح کي پاڪ ڪري، ڪردار کي سنواري ٿو ۽ سماج ۾ نيڪي ۽ همدردي جا پيغام ڏئي ٿو. هي مهينو هر مسلمان لاءِ پنهنجي رب جي قرب حاصل ڪرڻ، پنهنجي نفس کي قابو ڪرڻ ۽ زندگي کي بهتر بڻائڻ جو سنهري موقعو آهي.
الله پاڪ کان دعا آهي ته هو اسان سڀني کي رمضان المبارڪ جي برڪتن مان مڪمل فائدو حاصل ڪرڻ جي توفيق عطا فرمائي، اسان جا روزا، عبادتون ۽ دعائون قبول فرمائي، اسان جي گناهن کي معاف فرمائي ۽ اسان کي پنهنجي رضا ۽ قرب حاصل ڪرڻ جي توفيق ڏي. آمين۔
