محمد فاروق
”انسان جي ڪوڙو ٿيڻ لاءِ بس ايترو ئي ڪافي آهي ته هو هر اها ڳالهه بيان ڪري جيڪو هو ٻڌندو آهي (بغير تصديق ڪرڻ)“ (صحيح مسلم)
غلط ۽ گمراهه ڪندڙ معلومات تي ٻڌل جعلي خبرون جيڪي انٽرنيٽ ۽ سوشل ميڊيا تي شايع ٿيل يا پکڙيل آهن، معلومات جو نقصانڪار ذريعو ٿي سگهن ٿيون. اهڙيون جعلي خبرون عام طور تي ويب سائيٽن ۽ سوشل ميڊيا اڪائونٽس/پيجز لاءِ وڌيڪ ويسٽرن يا لائيڪ حاصل ڪرڻ يا ڪنهن شخص، سرڪاري ايجنسي يا ان جي ملازمن جي ساک کي نقصان پهچائڻ جي نيت سان پکڙيل آهن. صارف اڪثر ڪري آن لائن مواد شيئر ڪندا آهن بغير ذريعن جي تصديق ڪرڻ جي، جيڪا جعلي خبرن کي نه رڳو جلدي پکيڙڻ جي اجازت ڏئي ٿي، پر ”وائرل“ به ٿي سگهي ٿي.
ايستائين جو ڪجهه ماڻهو بغير تصديق جي اسلامي معلومات شيئر ڪرڻ کي پنهنجو اخلاقي ۽ مذهبي فرض سمجهن ٿا، هڪ ٻيو مثال ڪورونا وائرس جي وبا جي پکڙجڻ دوران سامهون آيو آهي، ان حوالي سان سوشل ميڊيا تي صارفين کي جعلي خبرن جي حوالي سان سخت پريشانين کي منهن ڏيڻو پئجي رهيو آهي، جڏهن ته جعلي خبر بغير تصديق جي هر جڳهه تي پکڙيل هئي. سوشل ميڊيا تي آرٽيڪلز ۽ واٽس ايپ پيغامن ذريعي صارفين ۾ ڪورونا وائرس جي علاج ۽ ويڪسين بابت غلط معلومات پکيڙي وئي آهي. ويڪسين جي استعمال ۾ هيسٽريا جو ڪارڻ ڄاڻايو ويو آهي جيڪو زندگي لاءِ خطرو آهي، اهو پڻ ان ڪري آهي جو ڪيترائي ماڻهو اهڙين ڪيسن ۾ غلط/جعلي خبرون، غير تصديق ٿيل مذهبي معلومات به شيئر ڪندا آهن، اهڙين حالتن ۾ ان جي سنگين نتيجن جي ڪا به آگاهي نه هوندي آهي ۽ ماڻهو نه صرف اهڙين ڳالهين تي يقين رکندا آهن. معلومات پاڻ پر ٻين سان به شيئر ڪريو.
تنهن ڪري، اهڙين غلط ۽ من گھڑت خبرن کي ڪنٽرول ڪرڻ جو بهترين طريقو اهو آهي ته ان کي تنقيدي طور تي جانچيو وڃي ته جيئن ان کي ڪنهن به ڪميونيڪيشن جو حصو بڻايو وڃي. ان کان علاوه اهڙين خبرن جي مختلف ذريعن کان تصديق ڪئي وڃي ته جيئن ڪنهن به ابهام جي گنجائش نه رهي. جيڪڏهن جعلي خبر هڪ اسڪرين شاٽ ذريعي پکڙيل آهي، اهو ضروري آهي ته ان جي فارميٽنگ کي پهرين جانچيو وڃي. ڇاڪاڻ ته عام طور تي اهڙيون جعلي تصويرون متن ۾ اسپيلنگ ۽ ترتيب جي غلطين جو مجموعو هونديون آهن. ان سلسلي ۾، توهان کي اهو به ڏسڻ گهرجي ته تصوير تي ڪا تاريخ لکيل آهي ۽ جيڪڏهن اهو پڻ ٽائيم لائنن جي مطابق آهي يا نه. ڇاڪاڻ ته اڪثر جڏهن پراڻيون خبرون تصويرون ٻيهر منظر عام تي اينديون آهن، ماڻهو انهن تي تاريخ کي نظرانداز ڪري ڇڏيندا آهن. انهي سان گڏ، جيڪڏهن توهان ڪنهن ماڻهو کي ڄاڻو ٿا جنهن جعلي خبر شيئر ڪئي آهي، انهن کي خبر ڏيو ته انهن جي پوسٽ ڪيل معلومات شايد صحيح ناهي ان ڪري اهي ٻيهر نه ڪندا.
انٽرنيٽ/سوشل ميڊيا تي جعلي/جعلي خبرون پکيڙڻ هڪ جرم آهي جيڪو اليڪٽرانڪ ڪرائمز ايڪٽ (پيڪا 2016) تحت قابل سزا آهي. سزا 3 سال قيد يا 10 لک ڏنڊ يا ٻئي ٿي سگهي ٿي، لاڳاپيل انٽرنيٽ/سوشل ميڊيا (پليٽفارم) تان جعلي خبرون هٽائڻ لاءِ متاثر شخص PTA جي آن لائن شڪايت مينيجمينٽ سسٽم (سي ايم ايس) ذريعي رپورٽ ڪري سگهي ٿو. معاملو PTA پاران لاڳاپيل سوشل ميڊيا پليٽ فارمن سان ورتو ويو آهي. تنهن هوندي به صارفين اهڙين شڪايتن کي فوري طور تي حل ڪرڻ لاءِ لاڳاپيل سوشل ميڊيا پليٽ فارم تي سڌو سنئون رپورٽ ڪري سگهن ٿا جيئن اهي پليٽ فارم انهن جي پليٽ فارمن تي اهڙي جعلي / جعلي مواد جي سڌي ريت رپورٽنگ جي حوصلا افزائي ڪن ٿا ته جيئن شڪايت جي فوري ازالي لاءِ. سوشل ميڊيا پليٽ فارم پڻ فوري طور تي ڪارروائي ڪري ٿو شڪايت ڪندڙن کان وڌيڪ معلومات لاءِ سڌو پڇڻ (جيڪڏهن گهربل هجي). وڌيڪ رهنمائي لاءِ پي ٽي اي جي ويب سائيٽ تي هدايتون اپلوڊ ڪيون ويون آهن ته جيئن سڀني وڏن سوشل ميڊيا پليٽ فارمن تي شڪايت ڪيئن رجسٽر ڪجي، ياد رکڻ گهرجي ته خبرن ۽ معلومات جي مستند ۽ قابل اعتماد ذريعن تائين پهچ سڀ کان اهم ضرورت آهي. اهو ئي سبب آهي ته PTA هميشه پاڪستاني انٽرنيٽ استعمال ڪندڙن کي انٽرنيٽ تائين محفوظ ۽ ذميوار رسائي جي حوالي سان مدد ڏيڻ جي ڪوشش ڪري رهي آهي.
