شاهد گل سمون
سنڌ ۾ سرڪاري ملازمن جي پينشن پاليسي ۾ گهٽتائيءَ جو اعلان هڪ وڏو بحران بڻجي سامهون آيو آهي. پينشن جيڪا هر ملازم لاءِ زندگي جي پوئين دور ۾ آسري ۽ تحفظ جو ذريعو هوندي آهي، ان ۾ گهٽتائي ٿيڻ سان ملازمن ۾ خدشا، مايوسي ۽ بيچيني وڌي وئي آهي. سنڌ جي سماج ۾ ملازمن جو ڪردار تمام اهم رهيو آهي، ڇاڪاڻتہ اهي ماڻهو پنهنجون ساريون زندگيون عوامي خدمتن ۾ گذارين ٿا. استاد، آفيسر، ڪلارڪ، نرسون ۽ ٻيا ڪيترائي سرڪاري ملازم روزانو عوام جي سهولت لاءِ ڪم ڪن ٿا، پر جڏهن سندن پوئين زندگيءَ لاءِ رکيل حقن ۾ ڪٽوتي ٿئي ٿي ته اهو سندن اعتماد، سندن جذبات ۽ سندن مستقبل تي وڏو حملو سمجهيو وڃي ٿو. پينشن مڪمل طور تي ختم نه ڪئي وئي آهي، پر ان ۾ گهٽتائي آندي وئي آهي، جيڪا به عملي طور سندن مالي ضرورتن لاءِ وڏو ڌڪ آهي. پينشن پاليسيءَ ۾ تبديليءَ جو پسمنظر ڏسجي ته پاڪستان ۾ ڊگهي عرصي تائين ملازمن کي سروس پوري ٿيڻ کان پوءِ پوري پينشن ۽ ٻين مراعتن جو حق ملندو رهيو. اهو نظام برٽش راڄ کان ورثي ۾ مليو، جتي سرڪاري ملازمن کي رٽائرمينٽ کان پوءِ مالي تحفظ ڏيڻ لازمي قرار ڏنو ويندو هو. وقت سان گڏوگڏ ملڪ ۾ مالي بحران وڌڻ ۽ آباديءَ ۾ اضافو ٿيڻ سان حڪومتن اهو خيال ظاهر ڪرڻ شروع ڪيو ته پراڻو نظام برقرار رکڻ ڏکيو ٿي ويو آهي. سنڌ حڪومت به ساڳئي جواز سان چيو ته خزاني ۾ وسيلن جي کوٽ آهي ۽ جيڪڏهن پينشن جو نظام اڳ وانگر جاري رکيو ويو ته حڪومت تي بار وڌندو. پر سوال اهو آهي ته ڇا حڪومت غير ضروري خرچن، وڏن منصوبا بندي جي پروجيڪٽن ۽ سياسي پروٽوڪولن تي لڳندڙ اربين روپيا گهٽائي نه ٿي سگهي؟ ڇو هميشه غريب ۽ وچولي طبقي جي ملازمن تي بار وڌايو وڃي ٿو، جيڪي اڳ ئي محدود وسيلن ۾ زندگي گذارين ٿا؟ ملازمن جا خدشا گهڻ طرفا آهن. سڀ کان پهريون خدشو مالي تحفظ بابت آهي. هڪ استاد، جيڪو سڄي زندگي ٻارن کي پڙهائڻ ۾ گذاري ٿو، يا هڪ نرس جيڪا اسپتالن ۾ هزارين بيمارن جي سنڀال ڪندي آهي، جڏهن پوڙهي عمر ۾ نوڪري کان آزاد ٿين ٿا ته انهن لاءِ پينشن ئي زندگيءَ جو سهارو هوندي آهي. جيڪڏهن اها پينشن گهٽجي وڃي ته سندن گهرن جي خرچن، ٻارن جي تعليم ۽ شادي، علاج ۽ روزمره جي ضرورتن ۾ وڏو فرق اچي ٿو. ٻيو خدشو سماجي بي عزتيءَ جو آهي، ڇوتہ ملازم سمجهندا آهن ته حڪومت سندن سڄي عمر جي خدمت جي ڪا قدر نه پئي ڪري. ٽيون خدشو اهو آهي ته نئين ملازمن ۾ سرڪاري نوڪري لاءِ دلچسپي گهٽجي ويندي، ڇاڪاڻتہ نوڪريءَ جو سڀ کان وڏو فائدو، يعني پينشن، گهٽجي ويو آهي. انهن خدشن جي نتيجي ۾ ملازمن هڪ وڏي احتجاجي تحريڪ شروع ڪئي. سنڌ جي مختلف شهرن ۾ استادن ۽ ٻين ملازمن روڊن تي نڪري احتجاج ڪيا، ڌرڻا ۽ ريليون ڪيون. احتجاج جي شدت وڌڻ سان اسڪولن ۽ آفيسن کي تالا لڳايا ويا. هن تحريڪ جو سڀ کان وڏو نقصان تعليم کي پهتو. لکين شاگرد روزانو اسڪول وڃڻ کان محروم ٿي ويا. والدين جي پريشاني وڌي وئي ته سندن ٻارن جو مستقبل خطري ۾ آهي. تعليم اڳ ئي سنڌ ۾ پوئتي آهي. ڪيترن ئي علائقن ۾ اسڪولن ۾ بنيادي سهولتن جي کوٽ آهي، استاد گهٽ آهن ۽ شاگردن جو معيار به بهتر ناهي. اهڙي حال ۾ جڏهن اسڪولن کي احتجاج جي ڪري بند ڪيو ويو ته صورتحال وڌيڪ خراب ٿي وئي. شاگردن جو روزانو پڙهائيءَ سان تسلسل ٽٽي ويو. امتحانن جي تيارين ۾ وڏيون رڪاوٽون پيون. خاص طور تي ميٽرڪ ۽ انٽر جا شاگرد سخت متاثر ٿيا، ڇاڪاڻتہ انهن جي مستقبل جو دارومدار امتحانن تي آهي. والدين هڪ ڏکئي صورتحال ۾ ڦاسي ويا. هڪ پاسي هو ملازمن جي جائز مطالبن جا حامي آهن، ڇوتہ هو سمجهن ٿا ته هر ملازم کي پوئين عمر لاءِ تحفظ ملڻ گهرجي. ٻئي پاسي هو ڏسن ٿا ته سندن ٻار اسڪول کان محروم ٿي رهيا آهن ۽ سندن مستقبل کي خطرو آهي. اهڙي صورتحال ۾ ڪيترائي والدين ٻنهي پاسن ۾ ورهائجي ويا. ڪجهه والدين چون ٿا ته ملازمن کي احتجاج جا ٻيا رستا اختيار ڪرڻ گهرجن، جهڙوڪ جزوي بائيڪاٽ يا شام جو ڌرڻا، پر اسڪولن کي بند نه ڪرڻ گهرجي. ٻيا والدين وري ملازمن سان گڏ بيٺل آهن، ڇوتہ هو سمجهن ٿا ته جيڪڏهن ملازمن کي حق نه ملندو ته سندن ٻار به مستقبل ۾ ساڳئي حالتن جو شڪار ٿيندا. سنڌ حڪومت جو رويو هن معاملي ۾ گهڻو ڪري بي پرواهه رهيو آهي. حڪومت جي نمائندن ڪڏهن ڪڏهن صرف بيانن تائين محدود رهيا، پر عملي قدم کڻڻ ۾ ناڪام رهيا. مالي بحران کي بنياد بڻائي حڪومت چيو ته پراڻو پينشن نظام جاري رکڻ ناممڪن آهي. پر عوام ۾ سوال اڀري ٿو ته ڇا حڪومت غير ضروري خرچ گهٽائڻ لاءِ تيار آهي؟ ڇا حڪمرانن جا وڏا پروٽوڪول، غير ضروري منصوبا ۽ سياسي مهمن تي لڳندڙ خرچ روڪي نه ٿا سگهن؟ ڇا تعليم ۽ ملازمن جو مستقبل ترجيح نه هجڻ گهرجي؟ اهڙين سوالن جو ڪو مطمئن جواب عوام کي نه مليو. احتجاج سبب سماج ۾ ڇڪتاڻ وڌي وئي. ملازم سخت موقف اختيار ڪري رهيا آهن ته پينشن ۾ گهٽتائي سندن مستقبل کي خطري ۾ وجهي ڇڏيندي، جڏهن ته والدين ۽ شاگرد تعليم کي متاثر ٿيڻ سبب مايوس آهن. سماج ٻن حصن ۾ ورهائجي ويو آهي. هڪ حصو ملازمن سان گڏ آهي، ٻيو حصو شاگردن جي تعليم لاءِ فڪرمند آهي. اهڙي ورهاست سماج ۾ بيچيني وڌائي ٿي. تعليمي نقصان رڳو مختصر عرصي تائين ناهي، پر ڊگهي عرصي تائين محسوس ٿيندو. جڏهن شاگردن جو پڙهائيءَ سان تسلسل ٽٽي ٿو ته سندن سکيا ۾ دلچسپي گهٽجي وڃي ٿي. خاص طور تي ننڍن ٻارن لاءِ هڪ ڏينهن يا هڪ هفتي جو به نقصان وڏو هوندو آهي، پر جڏهن اسڪول هفتن ۽ مهينن لاءِ بند ٿي وڃن ته ان جا اثر سندن سڄي مستقبل تي پوندا آهن. غريب خاندانن جا ٻار جيڪي خانگي اسڪول ۾ پڙهي نٿا سگهن، هو وڌيڪ متاثر ٿين ٿا. امير گهراڻن جا ٻار خانگي اسڪولن يا آن لائين ذريعن سان پڙهائي جاري رکن ٿا، پر غريب ٻار تعليم کان محروم ٿي وڃن ٿا. نتيجي ۾ سماج ۾ طبقاتي فرق وڌي ٿو. سنڌ حڪومت جي بي حسي عوام ۾ اعتماد جي خاتمي جو سبب بڻجي آهي. والدين سمجهن ٿا ته حڪومت سندن ٻارن جي تعليم لاءِ سنجيده ناهي. ملازم يقين ڪرڻ لڳا آهن ته حڪومت کين سندن جائز حق ڏيڻ لاءِ تيار ناهي. سماج ۾ هڪ عام بي يقيني پيدا ٿي وئي آهي. اهڙي صورتحال ڊگهي عرصي تائين خطرناڪ ثابت ٿي سگهي ٿي، ڇوتہ جڏهن عوام جو حڪومت تي اعتماد ختم ٿي وڃي ته پوءِ احتجاج ۽ ڇڪتاڻ وڌي وڃن ٿا. حل لاءِ ضروري آهي ته حڪومت فوري طور تي عملي قدم کڻي. سڀ کان پهريون قدم اهو هجڻ گهرجي ته پينشن لاءِ هڪ مستقل ۽ پائيدار فنڊ قائم ڪيو وڃي، جنهن ۾ هر سال بجيٽ مان رقم محفوظ ڪئي وڃي. ٻيو قدم اهو هجڻ گهرجي ته احتجاج جو اهڙو طريقو اختيار ڪيو وڃي، جنهن ۾ شاگردن جو نقصان گهٽ ٿئي. اسڪولن جي مڪمل تالا بندي بدران جزوي بائيڪاٽ ڪيو وڃي، يا شام جو ڌرڻا ۽ ريليون ڪيون وڃن. ٽيون قدم اهو هجڻ گهرجي ته حڪومت هنگامي طور شاگردن لاءِ آن لائين ڪلاسن يا عارضي ڪلاسز جو بندوبست ڪري. چوٿون قدم اهو هجڻ گهرجي ته حڪومت ۽ ملازمن وچ ۾ ڳالهين لاءِ هڪ گڏيل ڪميٽي قائم ڪئي وڃي، جنهن ۾ والدين ۽ سماجي نمائندا به شامل هجن. اهڙي طرح هڪ متوازن ۽ عملي حل نڪري سگهي ٿو. تعليم کي حڪومت لاءِ پهرين ترجيح هجڻ گهرجي. جيڪڏهن تعليم کي مسلسل نظرانداز ڪيو ويندو ته سماج جو مستقبل خطري ۾ پوندو. تعليم کان سواءِ ڪا به قوم ترقي نٿي ڪري سگهي. ان سان گڏ سماج ۾ به آگاهي وڌائڻ جي ضرورت آهي ته ملازمن جا مسئلا سمجهي کين سپورٽ ڏني وڃي، پر ساڳئي وقت ٻارن جي تعليم کي متاثر ٿيڻ نه ڏنو وڃي. سول سوسائٽي ۽ غير سرڪاري ادارن کي به پنهنجو ڪردار ادا ڪرڻ گهرجي ته جيئن اهو بحران جلدي ختم ٿي سگهي. آخرڪار نتيجو اهو آهي ته پينشن ۾ گهٽتائي رڳو هڪ مالي مسئلو ناهي، پر اهو سماج جي ڪيترن ئي حصن تي اثرانداز ٿي رهيو آهي. اها گهٽتائي ملازمن جي مستقبل، والدين جي اميدن ۽ ٻارن جي تعليم سان سڌو سنئون جڙيل آهي. جيڪڏهن حڪومت غير ضروري خرچ گهٽائي، ملازم احتجاج جا متبادل رستا اختيار ڪن ۽ سماج گڏجي تعليم کي اوليت ڏئي، ته نه رڳو پينشن وارو مسئلو حل ٿي سگهي ٿو، پر سنڌ جي تعليم به محفوظ ٿي سگهي ٿي. جيڪڏهن اهڙو سنجيده ۽ گڏيل قدم نه کنيو ويو ته ايندڙ نسل کي اهڙو نقصان پهچندو، جنهن جي تلافي ناممڪن هوندي.
