غلام مصطفيٰ جمالي
دنيا جي سياست ۾ ڪي لمحا اهڙا به ايندا آهن جيڪي رڳو ٻن ملڪن جي لاڳاپن تائين محدود نه هوندا آهن، پر انهن جا اثر سڄي خطي ۽ عالمي نظام تي پوندا آهن. آمريڪا ۽ ايران وچ ۾ هلندڙ مذاڪرات ۽ ايندڙ ڪجهه ڪلاڪن يا ڏينهن اندر ممڪن معاهدي جون خبرون به اهڙي ئي هڪ اهم اڳڀرائي طور ڏٺيون پيون وڃن. جيڪڏهن هي معاهدو طئي ٿي وڃي ٿو ته نه رڳو وچ اوڀر ۾ جاري ڇڪتاڻ ۾ گهٽتائي اچي سگهي ٿي، پر عالمي معيشت، توانائي جي منڊين، علائقائي سياست ۽ بين الاقوامي سفارتڪاري تي به ان جا گهرا اثر پئجي سگهن ٿا.
آمريڪا ۽ ايران جا لاڳاپا گذريل چئن ڏهاڪن کان بي اعتمادي، اقتصادي پابندين، سياسي اختلافن ۽ فوجي ڇڪتاڻ جو شڪار رهيا آهن. 1979ع جي ايراني انقلاب کان پوءِ ٻنهي ملڪن جا لاڳاپا هڪ نئين رخ تي هليا ويا. آمريڪا لاءِ ايران هڪ ڏکيو سفارتي چئلينج بڻجي ويو جڏهن ته ايران پنهنجي خودمختياري ۽ قومي مفادن کي سامهون رکي آمريڪي پاليسين جي مخالفت ڪندو رهيو. ان عرصي دوران ڪيترائي ڀيرا اهڙو لڳو ته ٻنهي ملڪن وچ ۾ سڌي جنگ ٿي سگهي ٿي، پر هر دفعي سفارتڪاري ۽ عالمي دٻاءُ صورتحال کي ڪنٽرول ڪرڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.
اڄ جڏهن دنيا آمريڪا ۽ ايران جي ممڪن معاهدي جون خبرون ٻڌي رهي آهي ته ڪيترن ماڻهن جي ذهن ۾ سوال پيدا ٿي رهيو آهي ته ڇا واقعي وچ اوڀر امن ڏانهن وڌي رهيو آهي يا هي رڳو هڪ عارضي سياسي بندوبست آهي؟ ان سوال جو جواب ايندڙ ڏينهن ۾ ئي سامهون ايندو، پر ايترو ضرور چئي سگهجي ٿو ته جيڪڏهن ٻنهي ملڪن وچ ۾ اعتماد سازي جو عمل شروع ٿئي ٿو ته اهو عالمي امن لاءِ هڪ خوش آئند قدم هوندو.
وچ اوڀر ڪيترن ئي ڏهاڪن کان جنگين ۽ بحرانن جو مرڪز رهيو آهي. عراق، شام، يمن، فلسطين ۽ لبنان جهڙن ملڪن ۾ پيدا ٿيندڙ تڪرارن نه رڳو مقامي آبادي کي متاثر ڪيو آهي پر عالمي سياست کي به لوڏي ڇڏيو آهي. آمريڪا ۽ ايران انهن ڪيترن ئي معاملن ۾ مختلف ڌرين جي حمايت ڪندا رهيا آهن، جنهن سبب سندن اختلافن جو دائرو وسيع ٿيندو ويو. جيڪڏهن هاڻي ٻنهي ملڪن وچ ۾ مفاهمت پيدا ٿئي ٿي ته ان جا مثبت اثر انهن علائقائي تڪرارن تي به پئجي سگهن ٿا.
عالمي معيشت هن وقت ڪيترن ئي مسئلن کي منهن ڏئي رهي آهي. مهانگائي، توانائي جو بحران، واپاري تڪرار ۽ سياسي غير يقيني صورتحال عالمي ترقي جي رفتار کي متاثر ڪري رهيا آهن. اهڙي وقت ۾ آمريڪا ۽ ايران وچ ۾ معاهدو عالمي منڊين لاءِ سٺو اشارو ثابت ٿي سگهي ٿو. خاص طور تي تيل جي مارڪيٽ تي ان جا اثر انتهائي اهم هوندا. آبنائي هرمز دنيا جي سڀ کان اهم سامونڊي گذرگاهن مان هڪ آهي، جتان دنيا جي تيل جو وڏو حصو گذري ٿو. جڏهن به هن علائقي ۾ ڇڪتاڻ وڌي ٿي ته عالمي تيل جون قيمتون مٿي وڃڻ لڳن ٿيون. جيڪڏهن امن جو ماحول پيدا ٿئي ٿو ته عالمي توانائي مارڪيٽ وڌيڪ مستحڪم ٿي سگهي ٿي.
پاڪستان لاءِ به هي صورتحال انتهائي اهم آهي. پاڪستان جا ايران سان پاڙيسري لاڳاپا آهن جڏهن ته آمريڪا سان به سفارتي ۽ اقتصادي رابطا موجود آهن. پاڪستان هميشه خطي ۾ امن ۽ ڳالهين ذريعي مسئلن جي حل جي حمايت ڪئي آهي. جيڪڏهن آمريڪا ۽ ايران وچ ۾ تعلقات بهتر ٿين ٿا ته ان جو فائدو پاڪستان سميت سمورن علائقائي ملڪن کي ملي سگهي ٿو. واپار، توانائي ۽ اقتصادي سهڪار جا نوان موقعا پيدا ٿي سگهن ٿا.
پر تاريخ اهو به ٻڌائي ٿي ته صرف معاهدي تي صحيحون ٿيڻ سان مسئلا ختم ناهن ٿيندا. اصل امتحان معاهدي تي عملدرآمد جو هوندو آهي. ماضي ۾ به ڪيترائي معاهدا ٿيا، اميدون پيدا ٿيون، پر سياسي تبديلين ۽ باهمي بي اعتمادي سبب اهي ڊگهي عرصي تائين قائم نه رهي سگهيا. ان ڪري هن ڀيري به ٻنهي ڌرين کي سنجيدگي، بردباري ۽ مستقل مزاجي جو مظاهرو ڪرڻو پوندو.
دنيا جي تاريخ ۾ ڪيترائي وڏا تڪرار ڳالهين ذريعي ئي حل ٿيا آهن. جنگون تباهي آڻينديون آهن، جڏهن ته مذاڪرات ترقي جا در کوليندا آهن. جيڪڏهن آمريڪا ۽ ايران پنهنجي اختلافن کي ڳالهين ذريعي گهٽائڻ ۾ ڪامياب ٿين ٿا ته اهو نه رڳو ٻنهي ملڪن لاءِ پر سڄي دنيا لاءِ هڪ مثبت مثال هوندو. اڄ دنيا جون نظرون حتمي معاهدي تي آهن ۽ هر ذميوار ماڻهو اها اميد رکي ٿو ته ايندڙ ڏينهن امن، استحڪام ۽ تعاون جو پيغام کڻي ايندا.
هن وقت دنيا کي هٿيارن جي ڊوڙ کان وڌيڪ معاشي ترقي، تعليم، صحت ۽ ماحولياتي مسئلن تي ڌيان ڏيڻ جي ضرورت آهي. عالمي چئلينجن کي منهن ڏيڻ لاءِ گڏيل ڪوششن جي ضرورت آهي. جيڪڏهن وڏيون طاقتون پنهنجي اختلافن کي گهٽائي سگهن ٿيون ته عالمي سطح تي تعاون جو هڪ نئون باب کلي سگهي ٿو. آمريڪا ۽ ايران وچ ۾ ممڪن معاهدو ان حوالي سان هڪ اهم شروعات ثابت ٿي سگهي ٿو.
وچ اوڀر جي عوام گهڻي عرصي کان امن جا منتظر آهن. هن خطي جي ماڻهن جنگ، بدامني ۽ سياسي بحرانن جا وڏا ڏک سٺا آهن. هاڻي وقت اچي ويو آهي ته ترقي، خوشحالي ۽ انساني ڀلائي کي ترجيح ڏني وڃي. جيڪڏهن موجوده مذاڪرات ڪامياب ٿين ٿا ته شايد خطي جي مستقبل لاءِ اميد جو هڪ نئون باب کلي سگهي.
