ليکڪ: ماجد برفت
ايران جي رياستي نظام کي هڪ جراحي آپريشن (Surgical operation) ذريعي “مختصر وقت” ۾ ختم ڪرڻ جو جيڪو واعدو 28 فيبروري 2026 تي ڪيو ويو هو، سو هاڻي هڪ اهڙي علائقائي دلدل (Regional quagmire) ۾ تبديل ٿي چڪو آهي، جنهن آمريڪي حڪمت عملي جي وڏائي کي وائکو ڪري ڇڏيو آهي. جنهن کي “آپريشن ايپڪ فيوري” (Operation Epic Fury) جو نالو ڏئي مارڪيٽ ڪيو ويو هو، تنهن عالمي طاقت جي توازن (Global balance of power) کي هڪ عجيب رخ ڏئي ڇڏيو آهي. هي تڪرار ان وقت کي ظاهر ڪري ٿو جڏهن *آمريڪا اسرائيل جي پروڪسي (US becomes Israel’s proxy) بڻجي ويو*، ۽ هڪ عالمي ثالث (Global arbiter) بدران رڳو هڪ علائقائي طاقت جي مفادن جو نگهبان (Regional enforcer) بڻجي رهجي ويو. واشنگٽن پنهنجي فوجي وسيلن کي مڪمل طور تي اسرائيل جي علائقائي بالادستي (Regional hegemony) لاءِ استعمال ڪرڻ سبب پاڻ کي هڪ اهڙي جنگ ۾ ڦاسائي چڏيو آهي، جيڪا نه هو فوجي طور کٽي سگهي ٿو ۽ نه ئي سياسي طور تي وڌيڪ برداشت ڪري سگهي ٿو. اڄ جو آمريڪا پنهنجي قومي مفادن (National interests) جي تحفظ بدران هڪ اهڙي ايجنڊا تي عمل ڪري رهيو آهي، جنهن جو مرڪز رڳو تل اببيب جي سيڪيورٽي آهي.
هن “پروڪسي پيراڊوڪس” (Proxy Paradox) آمريڪا جي اندروني سياست ۾ پڻ هڪ سخت ردعمل (Backlash) کي جنم ڏنو آهي. جڏهن ته اربين ڊالرن جو بارود اڇلايو پيو وڃي، آمريڪي عوام، جيڪو 150 ڊالر في بيرل تيل جي قيمتن سبب معاشي دٻاءُ هيٺ آهي، هاڻي پنهنجي انتظاميه کي هڪ خودمختيار سپر پاور بدران اسرائيلي دفاعي فوج (IDF) جي هڪ فني شاخ (Tactical wing) طور ڏسي رهيو آهي. اندروني اعتبار (Domestic credibility) جي هن نقصان واشنگٽن جي حڪمت عملي کي مفلوج ڪري ڇڏيو آهي، جڏهن ته ايران ان تباهي کي پنهنجي اسٽريٽجڪ فائدي (Strategic leverage) لاءِ استعمال ڪرڻ ۾ ڪامياب ويو آهي. آمريڪا جي گهٽجڻ واري ساک نه رڳو واشنگٽن جي گهٽين ۾ پر بين الاقوامي فورمن تي پڻ بحث جو موضوع آهي، جتي آمريڪي اتحادي هاڻي پنهنجي سيڪيورٽي پاليسين تي ٻيهر غور (Recalibration) ڪري رهيا آهن.
ايران جي لچڪ (Resilience) ۽ مزاحمت هن جنگ جو سڀ کان وڏو ۽ حيران ڪندڙ پهلو ثابت ٿي آهي. پنهنجي اعليٰ قيادت (High-level leadership) جي نقصان جي باوجود، تهران هڪ انتهائي منظم ۽ غير روايتي دفاع (Asymmetric defense) قائم رکيو آهي. هرمز جي لنگهه (Strait of Hormuz) کي بند ڪري هنن هن فوجي حملي کي هڪ عالمي معاشي گهيري (Systemic economic siege) ۾ تبديل ڪري ڇڏيو آهي. ايران ثابت ڪيو آهي ته کيس آمريڪا سان سڌي روايتي جنگ (Conventional war) کٽڻ جي ڪا ضرورت ناهي، رڳو عالمي تيل جي پهچ کي متاثر ڪري هو سپر پاور کي گوڏن ڀر آڻي سگهي ٿو. اڄ تهران اهي شرطون (Dictating terms) طئي ڪري رهيو آهي جيڪي واشنگٽن لاءِ هڪ دفعو ناقابل تصور هيون. ايران جي هي حڪمت عملي ثابت ڪري ٿي ته جديد دور جي جنگين ۾ رڳو ٽيڪنالاجي ۽ بارود جي طاقت ڪافي ناهي هوندي، پر زميني حقيقتون وڌيڪ اهميت رکن ٿيون.
آمريڪا هاڻي هڪ اهڙي موڙ تي بيٺو آهي جتي کيس رڳو پنهنجي لڄ بچائڻ (Face-saving exit) جي فڪر آهي. شروعاتي طور تي “حڪومت جي تبديلي” (Regime Change) جو نعرو هڻندڙ واشنگٽن هاڻي رڳو ڪنهن اهڙي معاهدي جي ڳولا ۾ آهي جنهن کي هو “حڪومت جي تبديلي” بدران “حڪومت جي اصلاح” (Regime alteration) چئي سگهي. ايران، زخمين جي باوجود، هاڻي سفارتڪاريءَ جي ميز تي مٿانهون هٿ (Upper hand) رکي ٿو. اها هڪ وڏي تاريخي ستم ظريفي آهي ته جيڪا طاقت ٻين کي شرطون ٻڌائيندي هئي، اها هاڻي پاڻ ڪنهن جنگ بندي (Ceasefire) لاءِ عمان ۽ قطر جي ذريعي منٿون ڪري رهي آهي. آمريڪي حڪومت جي اها تڙپ ثابت ڪري ٿي ته هنن پنهنجي اسٽريٽجڪ طاقت کي هڪ اهڙي مقصد لاءِ ضايع ڪري ڇڏيو آهي، جنهن ۾ سندن پنهنجو ڪو به واضع فائدو نه هو.
هن جنگ جو سڀ کان خطرناڪ نتيجو علائقائي عدم استحڪام (Regional instability) آهي. سعودي عرب، گڏيل عرب امارات ۽ ٻيا نار وارا ملڪ هاڻي آمريڪي سيڪيورٽي جي ڇٽيءَ (Security umbrella) تي شڪ ڪري رهيا آهن. جڏهن هنن ڏٺو ته آمريڪا پنهنجي جونيئر پارٽنر جي مفادن لاءِ پوري خطي کي باهه ۾ جهونڪي سگهي ٿو، تڏهن هنن پنهنجو رخ ايران ۽ چين جي طرف ڪرڻ شروع ڪري ڏنو آهي. هي آمريڪا جي “انڊو-پيسفڪ” (Indo-Pacific strategy) حڪمت عملي لاءِ پڻ هڪ وڏو ڌڪ آهي، ڇاڪاڻ ته وچ اوڀر ۾ مصروف ٿيڻ سبب هو ايشيا ۾ پنهنجي اثر کي گهٽائي رهيو آهي. آمريڪا جو اسرائيل جي پروڪسي بڻجڻ کيس عالمي سطح تي اڪيلو ڪري رهيو آهي، ۽ سندس “سپر پاور” واري حيثيت هاڻي رڳو ڪاغذن تائين محدود ٿيندي پئي وڃي.
مجموعي طور تي، 2026 جو هي تڪرار ثابت ڪري ٿو ته مغربي طاقتن جي “مختصر ۽ فيصله ڪن” جنگين جو دور هاڻي مڪمل طور تي ختم ٿي چڪو آهي. واشنگٽن پنهنجي اسٽريٽجڪ صلاحيت ۽ اخلاقي ساک (Moral standing) ان جنون ۾ وڃائي چڪو آهي جنهن ۾ کيس اسرائيل پاران هڪ اوزار طور استعمال ڪيو ويو. اڄ ايران پنهنجي تباهي مان هڪ نئين طاقت بڻجي اڀري رهيو آهي، جڏهن ته آمريڪا پنهنجي لڄ بچائڻ لاءِ ڪنهن معجزي جو انتظار ڪري رهيو آهي. هي مضمون اسان کي ٻڌائي ٿو ته بين الاقوامي تعلقات (International relations) ۾ جڏهن وڏيون طاقتون پنهنجو قبلو تبديل ڪنديون آهن، تڏهن تاريخ کين ڪڏهن به معاف ناهي ڪندي. اڄوڪي صورتحال اها آهي ته آمريڪا اڳيان رڳو هڪ ئي رستو بچيو آهي: پنهنجي شڪست کي تسليم ڪري، پروڪسي واري ڪردار مان نڪري ۽ هڪ نئين عالمي حقيقت (New global reality) کي قبول ڪري.
*ماجد برفت* هڪ اڳوڻو سول سرونٽ (CSP)، سماجي ترقي جو ماهر (Social development practitioner)، سياسي تجزيه نگار (Political analyst)، ۽ ڪالم نگار آهي. هن سنڌيار لاءِ هي خصوصي ليک لکيو آهي.
