حاڪم علي چانڊيو
جڏهن ڪا قوم پنهنجي ٻولي وساري ويهندي آهي، تڏهن حقيقت ۾ هوءَ صرف لفظ نه پر پنهنجي تاريخ، پنهنجي تهذيب، پنهنجي اجتماعي يادگيري ۽ پنهنجي وجود جي سڃاڻپ وڃائي ويهندي آهي.
هي جملو شايد ڪنهن تقرير جي جذباتي شروعات لڳي، پر جيڪڏهن دنيا جي تاريخ تي نظر وجهجي ته معلوم ٿيندو ته اها هڪ تلخ حقيقت آهي. ڌرتيءَ تان سوين ٻوليون رڳو ان ڪري ختم ٿي ويون، جو انهن جا ڳالهائيندڙ پنهنجي ٻوليءَ کي ترقيءَ بدران پٺتي پيل هجڻ جي علامت سمجهڻ لڳا. جڏهن مادري ٻوليءَ جي جاءِ تي احساسِ ڪمتري جنم وٺي، تڏهن زوال جي واٽ هموار ٿي وڃي ٿي.
سنڌ جي خوشقسمتي آهي ته هتي اهڙي ٻولي موجود آهي، جيڪا صرف رابطي جو وسيلو نه، پر هزارين سالن جي تهذيبي تسلسل، فڪري پختگي ۽ علمي سرمايي جي امين آهي. سنڌي ٻولي رڳو ڳالهائڻ جو ذريعو ناهي، پر اها سنڌ جي اجتماعي شعور جو آئينو، لوڪ ڏاهپ جو خزانو ۽ نسلن جي سڃاڻپ جو مضبوط حوالو آهي. هن ٻوليءَ جي لفظن ۾ درياهه جي رواني، ريگستان جي سگهه، صوفي فڪر جي گهرائي ۽ عام انسان جي سادگي گڏيل صورت ۾ موجود آهي.
ڪنهن به قوم جي عظمت ان جي عمارتن يا اقتصادي طاقت سان گڏ ان جي ٻوليءَ مان به ماپي ويندي آهي. جنهن قوم وٽ پنهنجي ٻوليءَ ۾ علم، ادب، فلسفو، تاريخ ۽ تحقيق موجود هجي، اها قوم وقت جي طوفانن ۾ به پنهنجي وجود کي بچائي رکندي آهي. سنڌي ٻولي به اهڙي ئي خوشنصيب ٻولين مان آهي، جنهن کي صوفي شاعرن جي دانائي، عالمن جي تحقيق ۽ اديبن جي تخليقن صدين تائين زندهه رکيو آهي. شاهه عبداللطيف ڀٽائي جڏهن انسانيت، محبت، جدوجهد ۽ وطن سان وابستگيءَ جو درس ڏئي ٿو ته هو رڳو شاعري نٿو ڪري، پر سنڌي ٻوليءَ کي فڪر جي بلندين تي پهچائي ٿو. سچل سرمست جڏهن وحدتِ انسانيت جو پيغام ڏئي ٿو ۽ شيخ اياز جديد دور جي فڪر کي سنڌي لفظن ۾ پيش ڪري ٿو، تڏهن دنيا کي اهو احساس ٿئي ٿو ته هي ٻولي صرف احساسن جي نه، پر اعليٰ فڪر جي به ٻولي آهي.
ٻوليءَ جو وجود صرف ڪتابن ۾ نه هوندو آهي، پر ماڻهن جي روزمرهه زندگيءَ ۾ هوندو آهي. ماءُ جڏهن ٻار کي پهريون لفظ سيکاري ٿي ته اهو لفظ صرف آواز نه، پر محبت، سڃاڻپ ۽ ثقافت جو پهريون سبق هوندو آهي. مادري ٻوليءَ ۾ سوچيندڙ ذهن وڌيڪ تخليقي، وڌيڪ خوداعتماد ۽ پنهنجي ماحول سان وڌيڪ ڳنڍيل هوندو آهي. انهيءَ ڪري دنيا جا ترقي يافته ملڪ پنهنجي ٻارن کي شروعاتي تعليم مادري ٻوليءَ ۾ ڏيڻ تي زور ڏين ٿا، ڇاڪاڻ ته ٻار پنهنجي پهرين ٻوليءَ ۾ دنيا کي وڌيڪ آساني سان سمجهي ٿو.
افسوس سان چوڻو پوي ٿو ته اسان وٽ صورتحال آهستي آهستي تبديل ٿي رهي آهي. ڪيترن ئي گهرن ۾ والدين پنهنجي ٻارن سان سنڌي ڳالهائڻ بدران ٻي ٻولي ڳالهائڻ کي ترقي، تعليم يا سماجي وقار جي نشاني سمجهڻ لڳا آهن. نتيجي ۾ نئين نسل جو پنهنجي مادري ٻوليءَ سان رشتو ڪمزور ٿيندو پيو وڃي. ٻار سنڌي سمجهي ته ٿو، پر ان ۾ اعتماد سان ڳالهائي نٿو سگهي؛ پڙهي ته ٿو، پر لکڻ ۾ هٻڪ محسوس ڪري ٿو. اهو رجحان رڳو ٻوليءَ لاءِ نه، پر پوري ثقافتي سڃاڻپ لاءِ خطري جي گهنٽي آهي.
ٻئي طرف ڊجيٽل دنيا به هڪ نئون امتحان بڻجي سامهون آئي آهي. اڄ علم، تحقيق، ڪاروبار ۽ رابطي جو وڏو حصو انٽرنيٽ تي منتقل ٿي چڪو آهي، پر سنڌي ٻولي اڃا تائين ان رفتار سان جديد ٽيڪنالاجيءَ ۾ پنهنجو مقام حاصل نه ڪري سگهي آهي، جنهن جي اها حقدار آهي. جيڪڏهن ڪنهن ٻوليءَ جي موجودگي ڪتابن تائين محدود رهي ۽ ڊجيٽل دنيا ۾ ڪمزور هجي، ته ايندڙ نسل آهستي آهستي ان کان پري ٿيڻ لڳندو.
پر هتي هڪ اهم سوال جنم وٺي ٿو ڇا سنڌي ٻوليءَ کي درپيش خطرو صرف ٻاهرين اثرن سبب آهي، يا اسان پاڻ به ان جا ذميوار آهيون؟ ڇا حڪومت جون پاليسيون ئي ڪافي آهن، يا هر والدين، هر استاد، هر ليکڪ، هر صحافي ۽ هر نوجوان تي به ڪا ذميواري عائد ٿئي ٿي؟ ڇا صرف “سنڌي زنده باد” جا نعرا ٻوليءَ کي بچائي سگهندا، يا ان لاءِ عملي قدم به کڻڻا پوندا؟
انهن سوالن جا جواب آسان ناهن، پر انهن کان منهن موڙڻ به ممڪن ناهي. ڇاڪاڻ ته ٻوليءَ جي بقا رڳو احساسن سان نه، پر علم، منصوبابندي، مسلسل جدوجهد ۽ اجتماعي شعور سان وابسته هوندي آهي.
پهرئين حصي جي پڄاڻيءَ تي اسان اهو سوال اٿاريو هو ته سنڌي ٻوليءَ کي درپيش خطرا رڳو ٻاهرين اثرن جو نتيجو آهن يا اسان پاڻ به ان جا ذميوار آهيون؟ جيڪڏهن بي لاڳاپيءَ سان جواب ڏجي ته حقيقت اها آهي ته ٻوليءَ جي زوال جا سبب گهڻ رخا آهن، ۽ انهن جو حل به گڏيل شعور، سنجيده منصوبابندي ۽ عملي قدمن ۾ لڪل آهي.
سنڌي ٻوليءَ کي سڀ کان وڏو خطرو شايد ڪنهن ٻي ٻوليءَ کان نه، پر پنهنجي ماڻهن جي بي ڌيانيءَ کان آهي. جڏهن والدين ٻارن سان مادري ٻولي ڳالهائڻ کان ڪيٻائڻ لڳن، جڏهن اسڪول سنڌيءَ کي رسمي مضمون بڻائي ڇڏين، جڏهن نوجوان سماجي رابطن ۾ سنڌي لکڻ يا ڳالهائڻ کان لنوائين، ۽ جڏهن سرڪاري ادارا پنهنجي ئي سرڪاري ٻوليءَ کي نظرانداز ڪن، تڏهن مسئلو ٻاهران نه، پر اندر مان پيدا ٿئي ٿو.
تعليمي نظام ڪنهن به ٻوليءَ جي مستقبل جو بنياد هوندو آهي. دنيا جي ڪامياب قومن اهو ثابت ڪيو آهي ته مادري ٻوليءَ ۾ ابتدائي تعليم ٻارن جي ذهني واڌ، تخليقي صلاحيت ۽ سکيا کي وڌيڪ مضبوط بڻائي ٿي. جيڪڏهن سنڌ جي هر اسڪول ۾ سنڌيءَ کي صرف امتحان پاس ڪرڻ وارو مضمون سمجهيو ويندو، ته ٻار ان سان محبت نه، پر رسمي تعلق رکندا. ضرورت ان ڳالهه جي آهي ته سنڌيءَ کي سائنس، ٽيڪنالاجي، تاريخ، فلسفي ۽ جديد تحقيق جي ٻولي پڻ بڻايو وڃي، جيئن شاگرد محسوس ڪن ته سندن مادري ٻولي صرف ماضي نه، پر مستقبل به آهي.
ٻيو اهم ميدان ميڊيا ۽ ڊجيٽل دنيا آهي. اڄ نوجوانن جي دنيا ڪتابن کان وڌيڪ موبائل فون جي اسڪرين تي آباد آهي. جيڪڏهن سنڌي ٻولي يوٽيوب، پوڊڪاسٽ، ويب سائيٽن، برقي ڪتابن، مصنوعي ذهانت، موبائل ايپس ۽ سوشل ميڊيا تي مضبوط موجودگي پيدا نه ڪندي، ته ايندڙ نسل جو تعلق آهستي آهستي ٻين ٻولين سان وڌندو ويندو. ٻوليءَ جي بقا هاڻي صرف درسي ڪتابن سان نه، پر ڊجيٽل دنيا ۾ ان جي اثرائتي موجودگي سان به جڙيل آهي.
ساڳئي وقت، سرڪاري سطح تي به گهڻو ڪجهه ڪرڻ جي ضرورت آهي. جيڪڏهن قانون موجود آهن ته انهن تي عملدرآمد به اوترو ئي ضروري آهي. ٻوليءَ جو احترام صرف تقريرن يا ثقافتي ڏينهن تائين محدود نه رهڻ گهرجي؛ اهو روزمرهه جي انتظامي زندگيءَ ۾ به ظاهر ٿيڻ گهرجي.
پر حڪومت کان به وڏي ذميواري سماج جي آهي. جيڪڏهن گهر ۾ ماءُ پنهنجي ٻار کي سنڌي لولي ٻڌائي، پيءُ سنڌيءَ ۾ ڳالهائي، استاد محبت سان پڙهائي، اديب نئين فڪر سان لکي، صحافي ذميواريءَ سان قلم هلائي ۽ نوجوان فخر سان سنڌيءَ ۾ اظهار ڪن، ته پوءِ ڪا به طاقت هن ٻوليءَ کي ڪمزور نٿي ڪري سگهي. ٻولي قانونن سان زنده نه رهندي آهي؛ ٻولي ماڻهن جي زبانن، دلين ۽ عملن ۾ زنده رهندي آهي.
اڄ ضرورت صرف احتجاج ڪرڻ جي ناهي، پر تعمير ڪرڻ جي آهي. اسان کي نوان لغت ناما، جديد سائنسي اصطلاح، معياري ترجما، تحقيقي جرنل، ٻارن لاءِ ادب، نوجوانن لاءِ ناول، ڊجيٽل مواد ۽ عالمي معيار جي علمي ڪتابن کي سنڌيءَ ۾ آڻڻو پوندو. ٻولي ان وقت ترقي ڪندي آهي، جڏهن اها هر دور جي علم، فڪر ۽ ٽيڪنالاجي سان گڏ اڳتي وڌندي آهي.
سنڌي ٻوليءَ جي بقا لاءِ هڪ جامع حڪمت عملي به ضروري آهي: حڪومت پاليسي ۽ وسيلن جو بندوبست ڪري، يونيورسٽيون تحقيق کي هٿي ڏين، اسڪول معياري تعليم فراهم ڪن، ميڊيا سنڌي مواد کي اوليت ڏئي، خانگي شعبي سنڌي سافٽ ويئر ۽ ڊجيٽل منصوبن ۾ سيڙپڪاري ڪري، ۽ هر سنڌي ڳالهائيندڙ پنهنجي روزاني زندگيءَ ۾ پنهنجي ٻوليءَ کي عزت ڏئي. هيءَ گڏيل ذميواري آهي، جنهن کان ڪو به الڳ نٿو ٿي سگهي.
تاريخ شاهد آهي ته جن قومن پنهنجي ٻوليءَ کي علم، تحقيق ۽ جديديت سان ڳنڍيو، اهي ترقي ڪنديون ويون؛ ۽ جن قومن پنهنجي مادري ٻوليءَ کان منهن موڙيو، انهن پنهنجي ثقافتي سڃاڻپ جو وڏو حصو وڃائي ڇڏيو. سنڌ کي اهو فيصلو اڄ ڪرڻو آهي ته هو پنهنجي ٻوليءَ کي صرف ماضيءَ جي يادگار بڻائڻ چاهي ٿو يا مستقبل جي تعمير جو بنياد.
آخر ۾ اهو ياد رکڻ گهرجي ته ٻولي ڪنهن هڪ اديب، استاد يا اداري جي ملڪيت نه هوندي آهي؛ اها پوري قوم جي گڏيل امانت هوندي آهي. امانتون تقريرن سان نه، پر ذميواريءَ سان سنڀاليون وينديون آهن. جيڪڏهن اسان پنهنجي ايندڙ نسل کي هڪ باوقار سڃاڻپ، هڪ شاهوڪار ثقافت ۽ هڪ مضبوط فڪري ورثو ڏيڻ چاهيون ٿا، ته اڄ ئي سنڌي ٻوليءَ کي پنهنجي زندگيءَ جي مرڪز ۾ آڻڻو پوندو.
ڇاڪاڻ ته جڏهن ٻولي بچندي، تڏهن تاريخ بچندي؛ جڏهن تاريخ بچندي، تڏهن سڃاڻپ بچندي؛ ۽ جڏهن سڃاڻپ بچندي، تڏهن ئي قوم پنهنجي مستقبل ڏانهن قدم کڻي هلڻ جي قابل رهندي.
