غلام مصطفيٰ جمالي
خليجي سمنڊن جي مٿان وڌندڙ بيچيني اهڙي دور جي نشاندهي ڪري رهي آهي جتي طاقت، مفاد ۽ بقا جي ويڙهه نئين صورت اختيار ڪري چڪي آهي۔ آمريڪا ۽ ايران جي وچ ۾ وڌندڙ تڪرار هاڻي رڳو ٻه ملڪ جو معاملو نه رهيو آهي، پر اهو عالمي طاقتن جي توازن، توانائي جي منڊي ۽ بين الاقوامي سياست جي پيچيده نظام سان ڳنڍجي چڪو آهي۔ تازين حالتن ۾ ايران خلاف ممڪن بحري ناڪابندي جي بحث هن صورتحال کي وڌيڪ حساس بڻائي ڇڏيو آهي، ڇاڪاڻتہ هي قدم ظاهر ۾ محدود لڳي ٿو پر ان جا اثر تمام گهڻا وسيع ۽ ڊگهي مدي وارا ٿي سگهن ٿا۔
آبنائي هرمز جي اهميت کي سمجهڻ کانسواءِ هن سڄي صورتحال کي صحيح نموني سمجهڻ ممڪن ناهي۔ هي تنگ پر انتهائي اهم سامونڊي رستو خليج فارس کي کليل سمنڊ سان ملائي ٿو ۽ دنيا جي تيل جو وڏو حصو هن رستي ذريعي گذري ٿو۔ هن رستي جي جغرافيائي حيثيت ان کي عالمي معيشت جو انتهائي حساس نقطو بڻائي ٿي، جتي ٿوري به ڇڪتاڻ عالمي منڊي ۾ وڏي هلچل پيدا ڪري سگهي ٿي۔ انهيءَ ڪري هن علائقي ۾ ٿيندڙ هر حرڪت تي دنيا جون نظرون لڳل رهن ٿيون۔
آمريڪا پاران ايران خلاف ناڪابندي جو تصور ظاهر ۾ اهڙو قدم آهي جنهن سان سڌي جنگ کان بچندي دٻاءُ وڌائي سگهجي ٿو۔ هن حڪمت عملي تحت آمريڪي بحري فوج کليل پاڻيءَ ۾ رهندي ايران جي سامونڊي سرگرمين تي نظر رکي سگهي ٿي ۽ ضرورت پوڻ تي انهن کي روڪي به سگهي ٿي۔ ان طريقي سان آمريڪا کي اهو فائدو حاصل ٿئي ٿو ته هو خطرناڪ تنگ سامونڊي لنگهن ۾ داخل ٿيڻ کانسواءِ به پنهنجو اثر قائم رکي سگهي ٿو۔
پر حقيقت هن کان گهڻي پيچيده آهي۔ ايران هڪ اهڙو ملڪ آهي جنهن ڪيترن ئي ڏهاڪن کان پابندين ۽ دٻاءَ کي منهن ڏنو آهي ۽ ساڳئي وقت پنهنجي دفاعي حڪمت عملي کي مضبوط بڻايو آهي۔ ايران روايتي جنگ بدران غير روايتي طريقن تي ڀاڙي ٿو، جتي ننڍيون پر تيز رفتار ڪارروايون وڏي طاقت کي به پريشان ڪري سگهن ٿيون۔ تيز رفتار ٻيڙيون، ساحلي ميزائل، بارودي سرنگون ۽ ڊرون ٽيڪنالاجي ايران جي دفاعي حڪمت عملي جو اهم حصو آهن، جيڪي ڪنهن به ناڪابندي کي چئلينج ڪري سگهن ٿا۔
جيڪڏهن آمريڪا ايران جي سامونڊي واپار کي روڪڻ جي ڪوشش ڪري ٿو ته ايران به خاموش نه ويهندو۔ هو مختلف طريقن سان جواب ڏئي سگهي ٿو، جن ۾ سامونڊي رستن کي غير محفوظ بڻائڻ، پنهنجي اتحادي گروهن ذريعي خطي ۾ دٻاءُ وڌائڻ ۽ سفارتي سطح تي عالمي ڌيان ڇڪائڻ شامل آهي۔ اهڙي طرح هي تڪرار هڪ محدود قدم مان نڪري وڏي علائقائي بحران ۾ تبديل ٿي سگهي ٿو۔
هن صورتحال جو سڀ کان اهم پاسو عالمي معيشت آهي۔ دنيا جون وڏيون معيشتون توانائي لاءِ خليجي ملڪن تي ڀاڙين ٿيون، ۽ جيڪڏهن هن سپلاءِ ۾ رڪاوٽ اچي ٿي ته ان جا اثر فوري طور محسوس ٿين ٿا۔ تيل جي اگهن ۾ واڌ نه رڳو صنعتن کي متاثر ڪري ٿي پر عام ماڻهن جي زندگيءَ کي به ڏکيو بڻائي ٿي۔ مهانگائي، ٽرانسپورٽ جا وڌندڙ خرچ ۽ روزمره شين جي قيمتن ۾ واڌ اهڙا مسئلا آهن جيڪي سڌو سنئون عوام تي اثرانداز ٿين ٿا۔
ساڳئي وقت عالمي سفارتڪاري جو ڪردار به انتهائي اهم بڻجي وڃي ٿو۔ جيڪڏهن آمريڪا جي ناڪابندي کي عالمي قانونن جي خلاف سمجهيو ويو ته کيس سفارتي دٻاءُ کي منهن ڏيڻو پئجي سگهي ٿو۔ عالمي ادارا هن معاملي ۾ ڪردار ادا ڪري سگهن ٿا، پر انهن جي اثرائتيت وڏين طاقتن جي روين تي دارومدار رکي ٿي۔ جيڪڏهن دنيا ٻه حصن ۾ ورهائجي وڃي ٿي ته صورتحال وڌيڪ پيچيده ٿي سگهي ٿي۔
ايران لاءِ به هي صورتحال آسان ناهي۔ هڪ پاسي کيس پنهنجي معيشت کي سنڀالڻو آهي جيڪا اڳ ئي پابندين سبب ڪمزور آهي، ۽ ٻئي پاسي پنهنجي خودمختياري جو دفاع به ڪرڻو آهي۔ اهڙي حالت ۾ ايران اهڙا قدم کڻي سگهي ٿو جيڪي سندس مفادن جي حفاظت ڪن ۽ ساڳئي وقت آمريڪا لاءِ به چئلينج پيدا ڪن۔
آمريڪا لاءِ به هي فيصلو سولو ناهي۔ جيتوڻيڪ هن وٽ فوجي طاقت موجود آهي، پر هر قدم سان خطرا به جڙيل آهن۔ جيڪڏهن ناڪابندي ڪنهن وڏي ٽڪراءَ ۾ تبديل ٿي وڃي ٿي ته اها ڊگهي ۽ مهانگي جنگ بڻجي سگهي ٿي، جنهن جا اثر آمريڪا جي اندروني سياست تي به پئجي سگهن ٿا۔
اڄ جي دور ۾ جنگ صرف هٿيارن سان نه پر معلومات، معيشت ۽ سفارتڪاري سان به وڙهي وڃي ٿي۔ ميڊيا، سوشل ميڊيا ۽ عالمي راءِ عامه ڪنهن به صورتحال کي شڪل ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا۔ اهڙي طرح آمريڪا ۽ ايران ٻنهي لاءِ ضروري آهي ته هو پنهنجو بيانيه مضبوط رکن۔
هن سڄي صورتحال ۾ سڀ کان وڌيڪ متاثر عام ماڻهو ٿين ٿا۔ جنگ هجي يا پابنديون، انهن جا اثر سڌو ماڻهن جي زندگيءَ تي پون ٿا۔ مهانگائي، بيروزگاري ۽ غير يقيني حالتون ماڻهن لاءِ ڏکيائون پيدا ڪن ٿيون۔
ماضي مان اهو سبق ملي ٿو ته طاقت سان مسئلا عارضي طور حل ٿي سگهن ٿا، پر مستقل امن لاءِ ڳالهين ۽ سفارتڪاري ضروري آهي۔ جيڪڏهن آمريڪا ۽ ايران هن حقيقت کي نظرانداز ڪن ٿا ته هي تڪرار وڌيڪ خطرناڪ صورت اختيار ڪري سگهي ٿو۔
آخر ۾ اهو چئي سگهجي ٿو ته آبنائي هرمز ۾ ممڪن ناڪابندي هڪ اهڙو قدم آهي جيڪو ظاهر ۾ آسان پر حقيقت ۾ انتهائي پيچيده آهي۔ ان جي ڪاميابي صرف فوجي طاقت تي نه پر سياسي سمجھداري، سفارتي مهارت ۽ عالمي تعاون تي ڀاڙي ٿي۔ جيڪڏهن انهن عنصرن کي نظرانداز ڪيو ويو ته هي حڪمت عملي هڪ وڏي بحران کي جنم ڏئي سگهي ٿي، جنهن جا اثر سڄي دنيا تي پوندا۔
هي وقت سڀني ڌرين لاءِ آزمائش جو آهي، جتي صبر، دانشمندي ۽ دور انديشي جي سخت ضرورت آهي۔ ڇوتہ هڪ غلط قدم نه رڳو موجوده حالتن کي خراب ڪري سگهي ٿو پر مستقبل کي به خطري ۾ وجهي سگهي ٿو۔
