غلام مصطفي جمالي
پاڪستان جي سياست هڪ ڀيرو ٻيهر اهڙي مرحلي ۾ داخل ٿي رهي آهي، جتي حڪومت ۽ مخالف ڌر وچ ۾ سياسي فاصلو وڌندي نظر اچي رهيو آهي. هڪ طرف تحريڪ انصاف اسلام آباد ۾ 27 سيپٽمبر تي احتجاج جي تياري ڪري رهي آهي، ته ٻئي طرف حڪومت ۽ انتظاميا امن امان کي برقرار رکڻ لاءِ پنهنجا قدم کڻي رهيون آهن. اهڙي صورتحال ۾ ايندڙ ڏينهن ملڪ جي سياسي ماحول لاءِ اهم بڻجي ويا آهن.
اسلام آباد ڏانهن مارچ يا احتجاج پاڪستان جي سياست ۾ ڪو نئون عمل ناهي. ماضي ۾ به مختلف سياسي جماعتن احتجاج، ڌرڻن ۽ مارچن ذريعي پنهنجا مطالبا حڪومت تائين پهچايا آهن. پر هر ڀيري اصل سوال اهو رهيو آهي ته احتجاج جو سياسي مقصد ڪهڙي طريقي سان حاصل ڪيو وڃي ۽ ان دوران عام شهرين جي زندگي ڪيتري متاثر ٿئي ٿي.
موجوده صورتحال ۾ تحريڪ انصاف جو موقف آهي ته هو پنهنجي سياسي ۽ آئيني مطالبن لاءِ احتجاج جو حق استعمال ڪري رهي آهي. حڪومت طرفان امن امان ۽ عام ماڻهن جي تحفظ کي بنيادي ذميواري قرار ڏنو پيو وڃي. ٻنهي پاسن جا پنهنجا پنهنجا موقف آهن، پر اصل ضرورت اها آهي ته سياسي اختلاف اهڙي حد تائين نه پهچن، جتي ڳالهين جا دروازا بند ٿي وڃن.
اسلام آباد رڳو ملڪ جو گاديءَ وارو شهر نه آهي، پر قومي ادارن، سفارتخانن، ڪاروباري سرگرمين ۽ لکين ماڻهن جي روزاني معاملن جو مرڪز پڻ آهي. جيڪڏهن ڪنهن احتجاج سبب روڊ بند ٿين، ڪاروبار متاثر ٿئي، مريض اسپتالن تائين نه پهچي سگهن يا شاگردن ۽ ملازمن لاءِ ڏکيائي پيدا ٿئي ته ان جو اثر رڳو حڪومت يا مخالف ڌر تي نه، پر عام ماڻهو تي پوي ٿو.
ساڳئي وقت احتجاج جو آئيني ۽ جمهوري حق به سياسي نظام جو اهم حصو آهي. جمهوريت ۾ اختلاف راءِ کي دٻائڻ بدران ان کي ٻڌڻ، سمجهڻ ۽ سياسي عمل ذريعي حل ڪرڻ جي روايت مضبوط ڪرڻ ضروري آهي. جيڪڏهن ڪنهن جماعت کي پنهنجا مطالبا پيش ڪرڻا آهن ته ان لاءِ قانوني ۽ پرامن رستو موجود رهڻ گهرجي، جڏهن ته احتجاج ڪندڙ ڌر تي به اها ذميواري لاڳو ٿئي ٿي ته هو قانون ۽ عوامي سهولت کي نظرانداز نه ڪري.
اڄ پاڪستان کي سياسي ٽڪراءَ کان وڌيڪ سياسي سنجيدگي جي ضرورت آهي. ملڪ اڳ ئي معاشي دٻاءَ، مهانگائي، بيروزگاري ۽ عام ماڻهن جي وڌندڙ مسئلن کي منهن ڏئي رهيو آهي. اهڙي ماحول ۾ مسلسل سياسي ڇڪتاڻ حڪومتي معاملن، ڪاروباري سرگرمين ۽ عوامي زندگي تي وڌيڪ دٻاءُ وجهي سگهي ٿي.
حڪومت لاءِ به ايندڙ ڏينهن هڪ اهم انتظامي امتحان آهن. امن امان برقرار رکڻ ضروري آهي، پر ان سان گڏ سياسي سرگرمي ۽ پرامن احتجاج لاءِ قانوني گنجائش کي به نظر ۾ رکڻو پوندو. انتظامي قدمن جو مقصد جيڪڏهن امن قائم رکڻ آهي ته انهن ۾ شفافيت، قانوني بنياد ۽ ضرورت جي اصولن کي اهميت ڏيڻ سان سياسي تڪرار وڌيڪ وڌڻ کان بچي سگهي ٿو.
مخالف ڌر لاءِ به ذميواري گهٽ ناهي. سياسي احتجاج عوام جي حمايت سان طاقت حاصل ڪندو آهي، پر عوام ئي احتجاج جي نتيجن کان سڀ کان وڌيڪ متاثر ٿيندو آهي. ان ڪري احتجاج کي پرامن رکڻ، سرڪاري ۽ خانگي ملڪيت جي حفاظت ڪرڻ ۽ عام شهرين لاءِ رستا ۽ ضروري خدمتون کليل رکڻ سياسي ذميواري جو حصو هجڻ گهرجي.
27 سيپٽمبر وارو اعلان هاڻي رڳو هڪ احتجاج جو معاملو نه رهيو آهي، پر اهو حڪومت ۽ مخالف ڌر ٻنهي لاءِ سياسي روين جو امتحان بڻجي ويو آهي. جيڪڏهن ٻنهي طرفن کان ڳالهين، قانون ۽ تحمل کي ترجيح ڏني وڃي ٿي ته اختلاف باوجود سياسي نظام اڳتي وڌي سگهي ٿو. جيڪڏهن هر معاملي جو جواب وڌيڪ سخت سياسي قدم سان ڏنو ويندو ته فاصلا وڌندا ويندا.
پاڪستان جي سياسي تاريخ اهو سبق ڏئي ٿي ته سياسي مسئلا آخرڪار سياسي ڳالهين ذريعي ئي حل ٿيندا آهن. احتجاج پنهنجي جاءِ تي سياسي اظهار جو ذريعو ٿي سگهي ٿو، پر مستقل حل لاءِ ڳالهين جي ميز تي اچڻو پوندو. حڪومت ۽ مخالف ڌر جيڪڏهن هڪ ٻئي کي سياسي مخالف سمجهن، دشمن نه، ته ملڪ جي سياسي ماحول ۾ بهتري جا امڪان پيدا ٿي سگهن ٿا.
هاڻي سڀني جون نظرون 27 سيپٽمبر ڏانهن آهن. اهم ڳالهه اها نه هوندي ته ڪهڙي ڌر ڪيترو وڏو احتجاج ڪري ٿي، پر اها هوندي ته ملڪ جي قانون، عوام جي سهولت ۽ سياسي عمل کي ڪيترو نقصان کان بچايو وڃي ٿو. حڪومت کي امن امان سان گڏ سياسي برداشت جو مظاهرو ڪرڻو پوندو، جڏهن ته مخالف ڌر کي به پنهنجي احتجاج کي پرامن ۽ قانوني دائري اندر رکڻو پوندو.
ملڪ جي عوام کي روڊن تي مسلسل سياسي جنگ نه، پر مسئلن جو حل گهرجي. مهانگائي، روزگار، بجلي، پيٽرول ۽ عام زندگي جا مسئلا ڪنهن هڪ جماعت جا مسئلا ناهن، اهي سڄي قوم جا مسئلا آهن. حڪومت ۽ مخالف ڌر جيڪڏهن سياسي اختلافن سان گڏ عوامي مسئلن تي به سنجيده ڌيان ڏين ته سياست جو رخ وڌيڪ تعميري بڻجي سگهي ٿو.
اسلام آباد مارچ کان اڳ اصل ضرورت سياسي طاقت ڏيکارڻ کان وڌيڪ سياسي ڏاهپ ڏيکارڻ جي آهي. اختلاف جمهوريت جو حصو آهن، پر اختلافن کي ٽڪراءَ ۾ تبديل ٿيڻ کان روڪڻ حڪومت ۽ مخالف ڌر ٻنهي جي گڏيل ذميواري آهي. ايندڙ ڏينهن ۾ سياسي قيادت جا فيصلا اهو طئي ڪندا ته ملڪ جو سياسي ماحول وڌيڪ ڇڪتاڻ ڏانهن وڃي ٿو يا ڳالهين ۽ سياسي حل ڏانهن.
