غلام مصطفي جمالي
پارلياماني نظام ۾ ايوان جو وقار رڳو هڪ رسمي حيثيت ناهي، پر جمهوريت جي روح جو مرڪزي نشان پڻ آهي. هي هڪ اهڙو فورم آهي، جتي هر رڪن کي پنهنجي سوچ، پنهنجي راءِ ۽ پنهنجي تقرير جو حق حاصل آهي، پر اها آزادي هميشه قانون، ضابطن ۽ وقار جي چوڌاري ڍڪيل هوندي آهي. تاريخ ٻڌائي ٿي ته اهڙا ڪيترائي لمحا آيا آهن، جتي لفظن جو استعمال، رويي جي شدت ۽ احتجاج جي نوعيت ايوان جي تقدس کي ڏک پهچائيندي هئي. پاڪستان جي موجوده سياسي منظرنامي ۾ اهو ئي حال آهي، جتي پي ٽي آءِ جي جارحاڻين حڪمت عملين، شور شرابا ۽ غيرپارليماني رويي سبب ايوان جي ڪارڪردگي متاثر ٿي رهي آهي، ۽ اهڙي صورتحال ۾ قائم مقام چيئرمين سينيٽ سيدال خان جو فيصلو هڪ اهم سياسي ۽ آئيني موڙ آهي، جيڪو پارلياماني نظام جي صحت ۽ ادارن جي وقار کي بچائڻ لاءِ ڪيو ويو آهي. ان فيصلي مطابق جيڪڏهن ڪو به رڪن رياستي ادارن خلاف تقرير ڪندو، ڊائس جو گهيرو ڪندو، گالي گلوچ ڪندو يا باني پي ٽي آءِ جون تصويرون ايوان ۾ کڻي ايندو، ته سندس رڪنيت فوري طور معطل ڪئي ويندي. هي سخت قدم رڳو هڪ پابندي نه آهي، پر هڪ واضح پيغام آهي ته ايوان جا ضابطا هر رڪن تي برابر لاڳو ٿيندا ۽ ڪو به ان جي تقدس کي نقصان نه پهچائي سگهندو. سينيٽ جي تاريخ ۾ اهڙو فيصلو هڪ اهڙي حدود جي نشاندهي ڪري ٿو، جتي برداشت ختم ٿئي ٿي ۽ قانوني عمل کي بالادست ڪيو وڃي ٿو. سينيٽ جو مقصد هميشه عوامي نمائندن جي آزادي کي يقيني بڻائڻ ۽ گڏوگڏ ادارن ۽ ضابطن جو تحفظ ڪرڻ آهي. جڏهن ڪنهن سياسي جماعت جا رويي ايوان جي ڪارڪردگي کي متاثر ڪن، تڏهن اهو ادارو مجبور ٿي قانوني ۽ آئيني طريقن سان قدم کڻي ٿو. سيدال خان جو چوڻ آهي ته رولنگ سياسي نه پر آئيني ۽ قانوني ضرورت موجب هئي، ۽ اهو فيصلو ڪنهن به سياسي موقف کان مٿانهون آهي. ايوان جي وقار کي نقصان پهچائڻ وارن کي هاڻي ڪا به رعايت نه ملندي، ۽ مسلسل خلاف ورزي تي رڪنيت ڊگهي عرصي لاءِ معطل به ٿي سگهي ٿي. پارلياماني سياست ۾ تڪرار ۽ اختلاف ضروري آهن، پر اهو اختلاف هميشه شائستگي، ادب ۽ قانون جي حدن ۾ هجڻ گهرجي. لفظن جي آزادي، احتجاج جو حق ۽ راءِ جو اظهار هر رڪن جو بنيادي حق آهي، پر جڏهن اهي حق جارحاڻو انداز اختيار ڪن ۽ ادارن خلاف حملو بڻجن، ته اهو نه رڳو غيرقانوني آهي پر جمهوريت لاءِ خطرو پڻ آهي. پي ٽي آءِ جي روين کي وٺي سينيٽ جو قدم اهو پيغام ڏئي ٿو ته هاڻي پارلياماني نظم کي برقرار رکڻ لاءِ هر ممڪن ڪوشش ڪئي ويندي. سينيٽ جي رولنگ ۽ پي ٽي آءِ جي پارلياماني ليڊر کي خط لکڻ جو مقصد واضح آهي. خط رڳو هڪ رسمي اطلاع ناهي، پر هڪ انتباهه پڻ آهي ته ايوان ۾ اهڙا رويا برداشت نه ڪيا ويندا. سڀني پارلياماني اڳواڻن کي خط جي ڪاپي موڪلڻ جو مقصد اهو آهي ته سڄي پارلياماني جماعتن کي هڪ ئي اصول هيٺ آڻڻ ۽ ياد ڏيارڻ ته ايوان جو وقار سڀ کان مٿانهون آهي. هي فيصلو ايوان جي وقار ۽ قانون جي بالادستي جو هڪ مظاهرو آهي، جيڪو سياسي اختلاف کان مٿانهون آهي. هن سڄي صورتحال مان هڪ ٻيو اهم سبق اهو پڻ ملي ٿو ته جمهوريت جو تحفظ رڳو قانوني ۽ آئيني عمل سان نه پر سياسي روين، اخلاقيات ۽ ادارن جي عزت سان به جڙيل آهي. جيڪڏهن پارلياماني جماعتون پنهنجن اختلافن کي شور، گالم گلوچ ۽ ادارن خلاف بيانن ۾ تبديل ڪنديون، ته پوءِ ايوان جو تقدس متاثر ٿيندو ۽ عوام جو اعتماد ڪمزور ٿيندو. اهڙي صورتحال ۾ سينيٽ جو مضبوط موقف اهو ثابت ڪري ٿو ته جمهوريت ۾ قانون، ضابطا ۽ وقار جي حفاظت لازمي آهي. سينيٽ جو فيصلو پي ٽي آءِ لاءِ هڪ وڏو امتحان آهي. اهو امتحان اهو طئي ڪندو ته ڇا جماعت پارلياماني روايتن کي سمجهي ۽ قبول ڪري سگهي ٿي يا جارحاڻو رويو جاري رکندي، جنهن سان ايوان ۾ انتشار وڌي سگهي ٿو. ساڳي وقت اهو ٻين سياسي جماعتن لاءِ هڪ ياد ڏيارڻ آهي ته جمهوريت جو بنياد صرف سياسي اختلاف ۾ نه پر نظم، قانون، آئين ۽ ايوان جي حرمت ۾ به آهي. جڏهن ايوان ۾ روين جي ڪاهه ۽ شور شرابو ختم ٿي وڃي ٿو، تڏهن ئي قانون سازي جو عمل ۽ عوام جي خدمت صحيح طرح سان انجام ڏئي سگهجي ٿي. سيدال خان جو فيصلو اهو واضح ڪري ٿو ته ايوان جي تقدس ۽ وقار کي ڪنهن به سياسي مفاد يا جارحاڻو رويو متاثر نٿو ڪري سگهي. پارلياماني نظام جي بقا ۽ مضبوط مستقبل لاءِ اهڙا قدم لازمي آهن. هن فيصلو سان گڏ، سينيٽ هڪ واضح پيغام پڻ ڏئي رهيو آهي ته ادارن خلاف بيان، تشدد يا شور کي هاڻي برداشت نه ڪيو ويندو. روين جي ڪاهه جو جواب قانون ۽ آئين جي زبان ۾ ڏنو ويندو، ۽ پارلياماني سياست جو اصل حسن اهڙي سنجيدگي، ضبط ۽ وقار ۾ آهي. آخر ۾ اهو چئي سگهجي ٿو ته سيدال خان جو فيصلو نه رڳو پي ٽي آءِ پر سڄي پارلياماني منظرنامي لاءِ هڪ سبق آهي. هي فيصلو ايوان جي وقار، ادارن جي عزت ۽ جمهوريت جي مضبوط بنيادن کي محفوظ ڪرڻ لاءِ ڪيل هڪ اهم قدم آهي. اهو فيصلو اهو ٻڌائي ٿو ته جمهوريت ۾ صرف اختلاف راءِ ڪافي ناهي، پر ان کي قانون، ضابطا، اخلاق ۽ وقار جي حدن ۾ استعمال ڪرڻ لازمي آهي. پارلياماني سياست جو سفر تڏهن ئي ڪامياب ٿيندو، جڏهن ايوان جو وقار سياست جي هر لهري ۾ قائم رهي.سينيٽ جو موجوده قدم اهو ثابت ڪري ٿو ته وقار جي واديءَ ۾ بيٺل ايوان هاڻي خاموش نه رهندو. روين جي ڪاهه جو جواب ضبط، قانون ۽ آئين جي زبان ۾ ڏنو ويندو—۽ اهوئي جمهوريت جو حقيقي حسن آهي۔
