غلام مصطفيٰ جمالي
دنيا جي هر مهذب سماج جي ترقي جو اندازو رڳو اوچين عمارتن، ويڪرين شاهراهن يا معاشي انگن اکرن مان نه لڳايو ويندو آهي، پر ان ڳالهه مان به لڳايو ويندو آهي ته اتي عام شهري کي صحت جون بنيادي سهولتون ڪيتري حد تائين ميسر آهن. صحت هر انسان جو بنيادي حق آهي، ڇاڪاڻ ته هڪ صحتمند قوم ئي تعليمي، معاشي ۽ سماجي ميدانن ۾ ترقي ڪري سگهي ٿي. بدقسمتي سان پاڪستان ۾ صحت جو شعبو انهن اهم شعبن مان هڪ آهي، جيڪو سالن کان مناسب توجهه، وسيلن ۽ مؤثر منصوبابندي جو منتظر آهي. اڄ به لکين ماڻهو اهڙا آهن، جيڪي بيمار ٿيڻ باوجود مناسب علاج کان محروم رهن ٿا، ڇاڪاڻ ته نه انهن وٽ مهانگين خانگي اسپتالن جا خرچ برداشت ڪرڻ جي سگهه آهي ۽ نه ئي سرڪاري اسپتالن ۾ وقتائتو ۽ معياري علاج جي پڪ موجود آهي.
ملڪ جي سرڪاري اسپتالن جي حالت ڪنهن کان ڳجهي ناهي. مريضن جو انگ ڏينهون ڏينهن وڌي رهيو آهي، پر سهولتون ان حساب سان نٿيون وڌن. ڪيترين ئي اسپتالن ۾ هڪ ئي بستري تي ٻه ٻه مريض داخل آهن، ڪٿي ضروري دوائون موجود ناهن، ڪٿي جديد طبي مشينون خراب پيل آهن ته ڪٿي ڊاڪٽرن، نرسن ۽ طبي عملي جي کوٽ سبب مريضن کي سخت تڪليفن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو. اهڙي صورتحال ۾ غريب ماڻهو بيماري کان وڌيڪ صحت جي ڪمزور نظام کان پريشان نظر اچي ٿو.
ٻئي طرف خانگي اسپتالن ۾ جديد سهولتون ته موجود آهن، پر انهن جا خرچ عام ماڻهو جي پهچ کان ٻاهر آهن. معمولي جاچ کان وٺي وڏي آپريشن تائين هزارين نه پر لکين رپيا خرچ ٿين ٿا. نتيجي ۾ وچولو طبقو به قرض کڻڻ يا پنهنجي سڄي جمع پونجي خرچ ڪرڻ تي مجبور ٿي وڃي ٿو، جڏهن ته غريب ماڻهو علاج اڌ ۾ ئي ڇڏي ڏئي ٿو. جڏهن علاج خدمت بدران ڪاروبار بڻجي وڃي ته پوءِ انسانيت پوئتي رهجي وڃي ٿي.
دوائن جي وڌندڙ قيمتن پڻ عوام جون پريشانيون وڌائي ڇڏيون آهن. شوگر، رت جي دٻاءُ، دل، گردن ۽ ٻين دائمي بيمارين ۾ مبتلا مريضن کي سڄي عمر دوائون استعمال ڪرڻيون پون ٿيون. جڏهن دوائون مهانگيون ٿين ٿيون ته ڪيترائي ماڻهو يا ته دوائن جي مقدار گهٽائي ڇڏين ٿا يا وري علاج مڪمل طور ڇڏي ڏين ٿا، جنهن سان سندن بيماري وڌيڪ خطرناڪ شڪل اختيار ڪري وڃي ٿي.
ڳوٺاڻن علائقن ۾ صورتحال وڌيڪ ڳڻتي جوڳي آهي. ڪيترن ئي بنيادي صحت مرڪزن ۾ نه ڊاڪٽر موجود آهن، نه دوائون، نه ئي ضروري طبي سامان. ڪيترين ئي حامله عورتن، ٻارن ۽ بزرگن کي معمولي علاج لاءِ به شهرن ڏانهن وڃڻو پوي ٿو. ڪيترائي ماڻهو رستي ۾ يا علاج نه ملڻ سبب پنهنجي حياتي وڃائي ويهن ٿا، جڏهن ته جيڪڏهن بنيادي سهولتون موجود هجن ته انهن مان گهڻيون جانيون بچائي سگهجن ٿيون.
صحت تي سرڪاري خرچ بابت به هميشه سوال اٿندا رهيا آهن. ترقي يافته ملڪ پنهنجي بجيٽ جو وڏو حصو صحت ۽ تعليم تي خرچ ڪندا آهن، ڇاڪاڻ ته اهي ئي قومي ترقي جا بنيادي ستون آهن. جيڪڏهن صحت جي شعبي کي مناسب وسيلا نه ملندا ته نه رڳو عوام بيمارين ۾ مبتلا رهندو، پر قومي معيشت به ڪمزور ٿيندي، ڇو ته بيمار قوم ترقي جي رفتار سان گڏ نٿي هلي سگهي.
صحت رڳو اسپتالن ۽ دوائن جو نالو ناهي، پر صاف پاڻي، مناسب خوراڪ، صفائي، حفاظتي ٽيڪاڪاري، ماحول جي بهتري ۽ صحت بابت شعور به ان جا اهم حصا آهن. جيڪڏهن حڪومت صاف پاڻي جي فراهمي، صفائي جي نظام ۽ بيمارين کان بچاءَ بابت آگاهي مهمن تي وڌيڪ ڌيان ڏئي ته ڪيترين ئي خطرناڪ بيمارين کي ڦهلجڻ کان اڳ ئي روڪي سگهجي ٿو.
حڪومتن مختلف وقتن تي صحت جي شعبي ۾ سڌارن ۽ صحت ڪارڊ جهڙن منصوبن جو اعلان ڪيو، جن مان ڪيترن ماڻهن فائدو به ورتو، پر ضرورت ان ڳالهه جي آهي ته اهڙا منصوبا شفاف، مستقل ۽ هر مستحق ماڻهو تائين پهچن. ان سان گڏ سرڪاري اسپتالن کي جديد بڻائڻ، طبي عملي جي کوٽ ختم ڪرڻ، دوائن جي يقيني فراهمي ۽ ڳوٺاڻن علائقن تائين معياري صحت جون سهولتون پهچائڻ به انتهائي ضروري آهي.
ڊاڪٽر، نرسون ۽ ٻيو طبي عملو صحت جي نظام جو اهم حصو آهن. جيڪڏهن انهن کي محفوظ ماحول، مناسب پگهارون، جديد تربيت ۽ عزت ملندي ته هو وڌيڪ دلجمعي سان عوام جي خدمت ڪري سگهندا. ساڳئي وقت مريضن سان عزت، همدردي ۽ سٺي اخلاق سان پيش اچڻ به علاج جو اهم حصو آهي.
هڪ مضبوط صحت جو نظام صرف حڪومت جي ذميواري ناهي، پر سماج جي هر فرد جي به ذميواري آهي. اسان سڀني کي صفائي جو خاص خيال رکڻ گهرجي، صحت مند طرز زندگي اختيار ڪرڻ گهرجي، جعلي دوائن جي خريد ۽ وڪري جي حوصلا شڪني ڪرڻ گهرجي ۽ صحت بابت صحيح معلومات کي عام ڪرڻ گهرجي.
اڄ ضرورت ان ڳالهه جي آهي ته صحت کي سياسي نعري بدران قومي ترجيح بڻايو وڃي. جيڪڏهن اسان واقعي هڪ مضبوط، خوشحال ۽ ترقي يافته پاڪستان چاهيون ٿا ته هر شهري کي بنا فرق جي معياري علاج جون سهولتون فراهم ڪرڻيون پونديون. جڏهن هڪ غريب ماڻهو علاج لاءِ پنهنجو گهر يا زمين وڪڻڻ تي مجبور ٿئي، جڏهن هڪ ماءُ پنهنجي بيمار ٻار لاءِ دوا خريد نه ڪري سگهي يا جڏهن ڪو بزرگ صرف غربت سبب علاج کان محروم رهي وڃي، تڏهن اهو صرف هڪ فرد جو نه پر سڄي نظام جو الميو هوندو آهي.
صحت هر انسان جو بنيادي حق آهي. رياست، سماج ۽ لاڳاپيل ادارن جي گڏيل ذميواري آهي ته اهڙو نظام قائم ڪن، جتي علاج دولت جي بنياد تي نه، پر ضرورت جي بنياد تي ملي. جڏهن اهو خواب حقيقت بڻجندو، تڏهن ئي اسان هڪ اهڙي سماج جي تعمير ڪري سگهنداسين، جتي هر شهري محفوظ، صحتمند ۽ باوقار زندگي گذاري سگهي.
