ڪالم نگار: غلام مصطفىٰ جمالي
عالمي سياست جي افق تي هڪ ڀيرو ٻيهر ڇڪتاڻ جا ڪارا ڪڪر ڇانيل نظر اچي رهيا آهن۔ وچ اوڀر، جيڪو اڳ ئي ڪيترن ڏهاڪن کان تڪرارن، مفادن ۽ طاقت جي مقابلي جو مرڪز رهيو آهي، هاڻي هڪ نئين بحران جي ڪناري تي بيٺو ڏسڻ ۾ اچي ٿو۔ تازن بيانن مان اهو اشارو ملي ٿو ته جيڪڏهن ايران شرطن سان اتفاق نٿو ڪري ته بمباري ٻيهر شروع ٿي سگهي ٿي، ۽ هن ڀيري شدت اڳ کان گهڻي هوندي۔ هي رڳو هڪ بيان ناهي، پر اهڙو سگنل آهي جيڪو عالمي امن، معيشت ۽ علائقائي استحڪام تي گهرا اثر وجهي سگهي ٿو۔
ايران جو معاملو هميشه کان عالمي طاقتن لاءِ پيچيده رهيو آهي۔ هڪ پاسي ان جو ايٽمي پروگرام آهي، جنهن کي مغربي دنيا شڪ جي نگاه سان ڏسي ٿي، ۽ ٻئي پاسي ايران جو موقف آهي ته کيس پنهنجي خودمختياري ۽ دفاع لاءِ هر ممڪن قدم کڻڻ جو حق حاصل آهي۔ هن ڇڪتاڻ ڪيترن ئي ڀيرا ڳالهين کي جنم ڏنو، پر هر ڀيري اهو عمل ڪنهن نه ڪنهن مرحلي تي اچي بيهي رهيو۔ هاڻي جڏهن ٻيهر سخت لهجو اختيار ڪيو پيو وڃي، ته اهو خدشو وڌي رهيو آهي ته حالتون کلي ٽڪراءَ طرف وڌي سگهن ٿيون۔
تاريخ ٻڌائي ٿي ته جڏهن ڪنهن ملڪ کي اهڙي قسم جون ڌمڪيون ڏنيون وينديون آهن، ته اهو عام طور ٻن رستن مان هڪ چونڊيندو آهي: يا ته دٻاءُ قبول ڪري شرطون مڃي وٺندو آهي، يا مزاحمت جو رستو اختيار ڪندو آهي۔ ايران جي ماضي کي ڏسندي لڳي ٿو ته اهو آساني سان جهڪڻ وارو ملڪ ناهي۔ ان جي قيادت ۽ عوام پنهنجي خودمختياري بابت انتهائي حساس رهيا آهن، جنهن سبب ڪنهن به خارجي دٻاءُ جو جواب سخت ٿي سگهي ٿو۔
هن صورتحال جو هڪ اهم پهلو عالمي معيشت پڻ آهي۔ وچ اوڀر تيل ۽ گيس جي ذخيرن جي لحاظ کان دنيا جو اهم ترين علائقو آهي۔ جيڪڏهن هتي ڇڪتاڻ وڌي ٿي يا جنگ ڇڙي ٿي ته ان جو سڌو اثر عالمي مارڪيٽن تي پوندو۔ تيل جي قيمتن ۾ واڌ، واپاري رستن جي بندش ۽ سپلاءِ چين ۾ خلل جهڙا مسئلا پيدا ٿي سگهن ٿا۔ انهن اثرن کان رڳو وڏيون معيشتون نه، پر ترقي پذير ملڪ به متاثر ٿيندا۔
پاڪستان جهڙن ملڪن لاءِ هي صورتحال خاص اهميت رکي ٿي۔ هڪ طرف پاڪستان جا ايران سان سرحدي ۽ واپاري لاڳاپا آهن، ۽ ٻي طرف مغربي دنيا سان به اهم لاڳاپا موجود آهن۔ اهڙي حالت ۾ ڪنهن به وڏي تڪرار دوران پاڪستان کي نهايت متوازن پاليسي اختيار ڪرڻي پوندي۔ سفارتڪاري هتي بنيادي ڪردار ادا ڪري سگهي ٿي، ڇاڪاڻتہ ڪنهن هڪ طرف جهڪڻ ملڪ جي مفادن کي نقصان پهچائي سگهي ٿو۔
ان کان علاوه، اهڙي ڇڪتاڻ جو اثر عام ماڻهن تي به پوي ٿو۔ جنگ يا جنگ جا خدشا هميشه خوف، غيريقيني ۽ بيچيني پيدا ڪندا آهن۔ علائقي جا ماڻهو، جيڪي اڳ ئي معاشي ۽ سماجي مسئلن کي منهن ڏئي رهيا آهن، وڌيڪ ڏکيائين ۾ اچي سگهن ٿا۔ انساني جانيون وڃائڻ، ماڻهن جو بي گهر ٿيڻ ۽ بنيادي سهولتن جي کوٽ جنگ جا عام نتيجا آهن۔
هتي اهو سوال به اهم آهي ته ڇا فوجي ڪارروائي واقعي ڪنهن مسئلي جو حل ٿي سگهي ٿي؟ تاريخ ڏيکاري ٿي ته جنگون مسئلن کي عارضي طور دٻائي ته ڇڏين ٿيون، پر انهن جو مستقل حل پيش نٿيون ڪن۔ افغانستان ۽ عراق جهڙيون مثالون سامهون آهن جتي ڊگهي جنگ باوجود مڪمل استحڪام حاصل نه ٿي سگهيو۔ ايران جي معاملي ۾ به اهڙو خدشو موجود آهي ته طاقت جو استعمال حالتن کي وڌيڪ خراب ڪري سگهي ٿو۔
ٻئي طرف ڳالهين جو رستو هميشه کليل رهندو آهي۔ سفارتڪاري جو اصل مقصد اختلافن کي ڳالهين ذريعي حل ڪرڻ آهي۔ جيتوڻيڪ اهو عمل سست ۽ پيچيده هوندو آهي، پر ان جا نتيجا وڌيڪ پائيدار هوندا آهن۔ عالمي طاقتن کي گهرجي ته هو ڌمڪين بدران ڳالهين کي ترجيح ڏين ۽ اهڙو حل ڳولين جيڪو سڀني لاءِ قابل قبول هجي۔
علائقائي سياست جي حوالي سان ڏسجي ته هن ڇڪتاڻ جا اثر صرف ايران تائين محدود نه رهندا، پر سڄو وچ اوڀر متاثر ٿيندو۔ خليجي ملڪ، جيڪي اڳ ئي سيڪيورٽي خدشن ۾ آهن، وڌيڪ دٻاءُ ۾ اچي سگهن ٿا۔ اهڙي صورتحال ۾ ننڍي چنگاري به وڏي ٽڪراءَ جو سبب بڻجي سگهي ٿي۔
عالمي سطح تي به ان جا اثر واضح ٿيندا۔ وڏيون طاقتون، جيڪي اڳ ئي مختلف مسئلن ۾ ڦاٿل آهن، هڪ نئين بحران کي منهن ڏيڻ لاءِ مجبور ٿي سگهن ٿيون۔ ان سان عالمي طاقت جو توازن به تبديل ٿي سگهي ٿو ۽ نيون اتحاد بنديون سامهون اچي سگهن ٿيون۔
ميڊيا جو ڪردار پڻ انتهائي اهم آهي۔ جيڪڏهن ذميواري سان ڪم نه ڪيو ويو ته غلط ڄاڻ ۽ پروپيگنڊا حالتن کي وڌيڪ خراب ڪري سگهي ٿو۔ ان ڪري ضروري آهي ته عوام تائين صحيح ۽ تصديق ٿيل ڄاڻ پهچائي وڃي۔
ساڳي طرح عوامي راءِ به پاليسي تي اثر انداز ٿيندي آهي۔ جيڪڏهن ماڻهو امن جي حمايت ڪن ٿا ته حڪومتن تي ڳالهين لاءِ دٻاءُ وڌي سگهي ٿو، پر جيڪڏهن جذباتي نعرا غالب اچي وڃن ته حالتون وڌيڪ بگڙي سگهن ٿيون۔
جديد جنگن جو دائرو به هاڻي وڌي چڪو آهي۔ اهي صرف ميدان جنگ تائين محدود ناهن رهيون، پر سائبر حملا، معاشي پابنديون ۽ معلوماتي جنگ به ان جو حصو بڻجي چڪا آهن۔ ايران اڳ ئي معاشي پابندين کي منهن ڏئي رهيو آهي، ۽ وڌيڪ دٻاءُ عوام لاءِ مشڪلاتون وڌائي سگهي ٿو۔
هن سموري صورتحال ۾ دنيا لاءِ سڀ کان وڏو چيلنج اهو آهي ته طاقت ۽ حڪمت جي وچ ۾ توازن قائم رکيو وڃي۔ جيڪڏهن رڳو طاقت تي ڀاڙيو ويو ته نتيجا تباهه ڪندڙ ٿي سگهن ٿا، پر جيڪڏهن حڪمت ۽ سفارتڪاري کي ترجيح ڏني وئي ته بهتر مستقبل جي اميد پيدا ٿي سگهي ٿي۔
آخر ۾ اهو چوڻ مناسب ٿيندو ته موجوده حالتون اسان کي ياد ڏياريون ٿيون ته عالمي امن ڪيترو نازڪ ۽ قيمتي آهي۔ ان کي برقرار رکڻ لاءِ صرف طاقت نه پر بصيرت، برداشت ۽ دانائي جي ضرورت آهي۔ دنيا کي اهڙن اڳواڻن جي ضرورت آهي جيڪي جذبات بدران عقل سان فيصلا ڪن ۽ اهڙا قدم کڻن جيڪي ايندڙ نسلن لاءِ محفوظ دنيا جو بنياد بڻجن۔
هي هڪ فيصلائتو لمحُو آهي۔ جيڪڏهن صحيح فيصلا ڪيا ويا ته شايد هڪ وڏو بحران ٽاري سگهجي ٿو، پر جيڪڏهن غلطي ٿي ته ان جا نتيجا ڊگهي عرصي تائين محسوس ڪيا ويندا۔ اميد آهي ته سڀئي ڌريون هن حساس صورتحال کي سمجهي اهڙو رستو اختيار ڪنديون جيڪو دنيا کي هڪ ٻي تباهه ڪندڙ تڪرار کان بچائي سگهي۔
