غلام مصطفيٰ جمالي
پاڪستان جي سياست ۾ اتحادي حڪومتون هميشه هڪ نازڪ توازن تي بيٺل رهيون آهن. جڏهن به ڪنهن اتحادي جماعت پنهنجا تحفظات کلي عام سامهون رکيا آهن يا حڪومت کان ڌار ٿيڻ جون ڌمڪيون ڏنيون آهن ته انهن جا اثر صرف اقتدار جي ايوانن تائين محدود نه رهيا آهن، پر سڄي سياسي نظام، معيشت ۽ عوامي اعتماد تي به پيا آهن. موجوده سياسي صورتحال ۾ متحده قومي موومينٽ (ايم ڪيو ايم) پاڪستان طرفان وفاقي حڪومت کان الڳ ٿيڻ، قومي اسيمبلي جي ميمبرن کان استعيفائن ۽ اپوزيشن بينچن تي ويهڻ جي ڌمڪي هڪ ڀيرو ٻيهر اهو سوال اٿاريو آهي ته ڇا اتحادي سياست واقعي نئين موڙ تي پهچي چڪي آهي يا هي حڪومت تي دٻاءُ وڌائڻ لاءِ اختيار ڪيل سياسي حڪمت عملي آهي.
ڪراچي ۾ پريس ڪانفرنس دوران ڊاڪٽر فاروق ستار جيڪي ڳالهيون ڪيون، اهي رڳو هڪ سياسي جماعت جا مطالبا نه هئا، پر انهن مسئلن جي عڪاسي پڻ ڪن ٿيون جيڪي ڪيترن ئي سالن کان ڪراچي ۽ شهري سنڌ جي عوام جي زبان تي آهن. لاپتا ڪارڪنن جي بازيابي، گئس ۽ بجلي جي لوڊشيڊنگ، پيٽروليم ليوي جو خاتمو، مقامي پوليس جي مقرري، ترقياتي منصوبن ۾ شفافيت، بلدياتي ادارن کي مڪمل اختيار، ڪوٽا سسٽم، جعلي ڊوميسائل، ڪراچي جي انتظامي حيثيت ۽ نون انتظامي يونٽن جي قيام جهڙا مطالبا ڪا نئين ڳالهه ناهن. اهي سالن کان هلندڙ سياسي بحث جو حصو آهن. ايم ڪيو ايم جو موقف آهي ته 2022ع ۾ وفاقي حڪومت سان ٿيل معاهدي جي شقن تي عمل نه ٿيو، تنهن ڪري هاڻي خاموش رهڻ سندن لاءِ ممڪن ناهي.
هي پهريون ڀيرو ناهي جو ايم ڪيو ايم حڪومت کان ناراض ٿي هجي. پاڪستان جي سياسي تاريخ ٻڌائي ٿي ته هي جماعت مختلف دورن ۾ وفاقي حڪومتن جو حصو به رهي آهي ۽ اختلافن سبب حڪومتن کان الڳ به ٿيندي رهي آهي. ان جو وڏو سبب اهو رهيو آهي ته ڪراچي ۽ شهري سنڌ جا مسئلا هميشه سياسي بحث جو مرڪز رهيا آهن. جڏهن به انهن مسئلن جي حل ۾ دير ٿي آهي، تڏهن ايم ڪيو ايم پنهنجي سياسي موقف کي وڌيڪ سخت ڪيو آهي. تنهن ڪري موجوده صورتحال کي صرف هڪ عارضي سياسي ڇڪتاڻ سمجهڻ مناسب نه ٿيندو، بلڪه ان کي وفاق ۽ شهري سنڌ جي لاڳاپن جي تناظر ۾ ڏسڻ جي ضرورت آهي.
وفاقي حڪومت لاءِ هن وقت سڀ کان وڏو چئلينج اهو آهي ته هو پنهنجن اتحادي ساٿين جو اعتماد برقرار رکي. ملڪ اڳ ئي معاشي بحران، مهانگائي، بيروزگاري، توانائي جي کوٽ ۽ امن امان جي مسئلن کي منهن ڏئي رهيو آهي. اهڙي وقت جيڪڏهن اتحادي جماعتون هڪ هڪ ڪري حڪومت کان پري ٿيڻ لڳن ته ان جا اثر پارليامينٽ کان وٺي عوام تائين محسوس ٿيندا. هر اتحادي جماعت جون پنهنجون سياسي ترجيحون ۽ پنهنجي ووٽرن سان ڪيل واعدا هوندا آهن، تنهن ڪري حڪومت جي ذميواري آهي ته انهن واعدن تي عملدرآمد لاءِ سنجيده قدم کڻي.
ڊاڪٽر فاروق ستار طرفان وزيراعظم کي ڪراچي ۾ ڪجهه ڏينهن رهندي معاهدي جي ارڙهن ئي شقن تي عمل ڪرائڻ جو مطالبو به ان ڳالهه جو اظهار آهي ته شهري سنڌ جا مسئلا هاڻي صرف بيانن سان حل ٿيڻ وارا ناهن. ڪراچي پاڪستان جي معاشي دل آهي. ملڪ جي وڏي واپار، صنعت، بندرگاهن، بئنڪن ۽ ڪاروباري سرگرمين جو مرڪز اهو شهر آهي. جيڪڏهن اهڙي شهر جا بنيادي مسئلا سالن تائين حل نه ٿين ته ان جا اثر صرف سنڌ تائين محدود نه رهندا، پر سڄي ملڪ جي معيشت متاثر ٿيندي.
سياسي معاهدن جي اهميت صرف حڪومت ٺاهڻ تائين محدود نه هوندي آهي، پر انهن تي عمل ڪرڻ سان ئي سياسي اعتماد قائم رهندو آهي. جيڪڏهن اتحادي جماعتون اهو محسوس ڪن ته سندن مطالبا ۽ معاهدا مسلسل نظرانداز ٿي رهيا آهن ته سندن سياسي حيثيت به متاثر ٿيندي، ڇاڪاڻ ته کين آخرڪار پنهنجي ووٽرن کي به جواب ڏيڻو پوندو. انهيءَ ڪري ايم ڪيو ايم هن معاملي کي رڳو وزارتن يا عهدن جو مسئلو نه پر عوامي مسئلن ۽ سياسي واعدن جي پورائي سان ڳنڍي رهي آهي.
ساڳئي وقت حڪومت جو موقف به پنهنجي جاءِ تي اهميت رکي ٿو. وفاق کي هن وقت ڪيترن ئي محاذن تي ڏکين حالتن کي منهن ڏيڻو پئجي رهيو آهي. معاشي سڌارا، عالمي مالي ادارن سان معاهدا، توانائي جو بحران، امن امان، ترقياتي خرچ ۽ مالي وسيلن جي کوٽ حڪومت جي سامهون وڏا چئلينج آهن. اهڙي صورتحال ۾ هر اتحادي جماعت جا سمورا مطالبا هڪ ئي وقت پوري ڪرڻ عملي طور آسان نه هوندو آهي. پر سياسي ڏاهپ جو تقاضو اهو ئي آهي ته اختلافن کي وڌائڻ بدران ڳالهين ذريعي اهڙو رستو ڳوليو وڃي جيڪو حڪومت ۽ اتحادي جماعتن ٻنهي لاءِ قابل قبول هجي، ڇو ته جمهوريت ۾ ڳالهه ٻولهه ئي سياسي بحرانن جو سڀ کان بهتر حل سمجهيو ويندو آهي.
پاڪستان جي سياسي تاريخ اهو سبق ڏئي ٿي ته جڏهن به اتحادي حڪومتن پنهنجن ساٿين جي خدشن ۽ تحفظات کي نظرانداز ڪيو آهي ته سياسي عدم استحڪام ۾ اضافو ٿيو آهي، جڏهن ته جتي مشاورت، باهمي اعتماد ۽ سياسي برداشت کي هٿي ڏني وئي، اتي حڪومتون نسبتاً وڌيڪ مستحڪم رهيون آهن. موجوده صورتحال ۾ به ضرورت ان ڳالهه جي آهي ته بيان بازي، الزام تراشي ۽ سياسي ڇڪتاڻ بدران سنجيده ڳالهين جو رستو اختيار ڪيو وڃي. جيڪڏهن حڪومت ۽ ايم ڪيو ايم ٻئي پنهنجي پنهنجي موقف تي سختي سان قائم رهيا ته ان جو سڀ کان وڏو نقصان عام ماڻهو کي ٿيندو، جيڪو اڳ ئي مهانگائي، بيروزگاري، بجلي، گئس، پاڻي ۽ ٻين بنيادي مسئلن جي ور چڙهيل آهي.
ڪراچي جي ترقي رڳو هڪ شهر جي ترقي ناهي، پر اها پاڪستان جي معاشي مستقبل سان ڳنڍيل آهي. ملڪ جي وڏي صنعت، واپار، برآمدات، بئنڪنگ ۽ سامونڊي واپاري سرگرمين جو وڏو حصو هن شهر سان وابسته آهي. جيڪڏهن ڪراچي ۾ سياسي ڇڪتاڻ وڌي، احتجاجي تحريڪون شروع ٿين يا انتظامي نظام متاثر ٿئي ته ان جا سڌا اثر قومي معيشت تي پوندا. انهيءَ ڪري هر وفاقي حڪومت تي اها ذميواري لاڳو ٿئي ٿي ته هو ڪراچي جي مسئلن کي صرف هڪ صوبي يا هڪ جماعت جو مسئلو نه سمجهي، پر قومي اهميت جو معاملو سمجهي ان جي حل لاءِ سنجيده قدم کڻي.
ايم ڪيو ايم پنهنجي پريس ڪانفرنس دوران بلدياتي ادارن جي اختيارن، ترقياتي منصوبن، ڪي فور منصوبي جي لاڳت ۾ غيرمعمولي واڌ، يونيورسٽين لاءِ فنڊن جي کوٽ ۽ مقامي حڪومتن کي بااختيار بڻائڻ جهڙا اهم معاملا پڻ اٿاريا آهن. اهي سوال رڳو سياسي نعرا ناهن، پر انهن تي سنجيده قومي بحث جي ضرورت آهي. جيڪڏهن ڪنهن منصوبي جي لاڳت ڪيترائي ڀيرا وڌي وڃي ته ان جا سبب، ذميوار ڌريون ۽ احتساب جو نظام به عوام آڏو اچڻ گهرجي. اهڙي طرح تعليم، صحت، پاڻي، ٽرانسپورٽ ۽ شهري سهولتن ۾ مسلسل سيڙپڪاري کان سواءِ ڪنهن به وڏي شهر کي جديد ۽ عالمي معيار جو شهر بڻائڻ ممڪن ناهي.
اها به حقيقت آهي ته پاڪستان ۾ اتحادي سياست هاڻي هڪ مستقل سياسي حقيقت بڻجي چڪي آهي. موجوده سياسي ورهاست کي ڏسندي ويجهي مستقبل ۾ به ڪنهن هڪ جماعت لاءِ اڪيلي حڪومت ٺاهڻ آسان نظر نٿو اچي. اهڙي صورتحال ۾ سياسي برداشت، مفاهمت، معاهدن جي پاسداري ۽ آئين جي احترام جي اهميت اڳ کان وڌيڪ وڌي وڃي ٿي. جيڪڏهن هر اختلاف کي سياسي جنگ ۾ تبديل ڪيو ويندو ته نه رڳو جمهوري نظام ڪمزور ٿيندو، پر قومي مسئلا به وڌيڪ پيچيده بڻجندا.
سياسي جماعتن کي به اهو سمجهڻ گهرجي ته سندن ذميواري صرف حڪومت کان مطالبا ڪرڻ تائين محدود ناهي. پارليامينٽ اندر قانونسازي، پاليسي سازي ۽ عوامي مسئلن جي حل لاءِ به سندن سرگرم ۽ تعميري ڪردار ضروري آهي. جمهوريت جي خوبصورتي اختلاف راءِ ۾ آهي، پر اها اختلاف جي باوجود قومي مفاد تي گڏ ٿيڻ جو نالو پڻ آهي. جيڪڏهن هر معاملي کي صرف سياسي فائدي يا نقصان جي نظر سان ڏٺو ويندو ته عوام جو جمهوريت ۽ سياسي نظام تي اعتماد ڪمزور ٿيندو، جيڪو ڪنهن به ملڪ لاءِ هاڃيڪار ثابت ٿي سگهي ٿو.
وفاقي حڪومت لاءِ به هي هڪ اهم امتحان آهي. جيڪڏهن هو ايم ڪيو ايم سميت ٻين اتحادي جماعتن جي خدشن کي سنجيدگي سان وٺندي، ٿيل معاهدن تي عملدرآمد کي يقيني بڻائيندي ۽ ڪراچي سميت شهري سنڌ جي مسئلن جي حل لاءِ عملي قدم کڻندي ته نه رڳو حڪومتي اتحاد مضبوط ٿيندو، پر عوام ۾ به هڪ مثبت تاثر پيدا ٿيندو. پر جيڪڏهن اختلاف رڳو بيانن، الزامن ۽ سياسي مقابلي تائين محدود رهيا ته ان جا نتيجا حڪومت ۽ اپوزيشن ٻنهي لاءِ غيريقيني ٿي سگهن ٿا.
اها ڳالهه به ڪنهن کان لڪل ناهي ته پاڪستان کي هن وقت سڀ کان وڌيڪ سياسي استحڪام جي ضرورت آهي. معيشت جي بحالي، پرڏيهي سيڙپڪاري، برآمدات ۾ واڌ، توانائي جي بحران تي ضابطو آڻڻ ۽ امن امان کي بهتر بڻائڻ لاءِ مستحڪم سياسي ماحول بنيادي شرط آهي. بار بار پيدا ٿيندڙ سياسي بحران نه صرف سرڪاري ڪارڪردگي کي متاثر ڪن ٿا، پر عالمي سطح تي به ملڪ جي ساک تي اثرانداز ٿين ٿا. اهڙي صورتحال ۾ سڀني سياسي قوتن تي اها ذميواري عائد ٿئي ٿي ته هو اختلافن جي باوجود قومي مفاد کي اوليت ڏين.
ايم ڪيو ايم طرفان استعيفائن جي ڌمڪي کي نه ته رڳو هڪ سياسي بيان سمجهي نظرانداز ڪرڻ گهرجي ۽ نه ئي ان کي حڪومت جي فوري خاتمي جي علامت قرار ڏيڻ گهرجي. سياست ۾ اڪثر سخت موقف ڳالهين جو در کولڻ لاءِ اختيار ڪيا ويندا آهن، پر ڪڏهن ڪڏهن اهي ئي اختلاف وڏن سياسي بحرانن جي صورت پڻ اختيار ڪري ويندا آهن. ايندڙ ڪجهه ڏينهن ان لحاظ کان انتهائي اهم هوندا ته حڪومت، ايم ڪيو ايم ۽ ٻيون اتحادي جماعتون ڪهڙو رستو اختيار ڪن ٿيون. جيڪڏهن مفاهمت، سنجيدگي ۽ سياسي بصيرت سان اڳتي وڌيو ويو ته بحران ٽري سگهي ٿو، پر جيڪڏهن ضد ۽ محاذ آرائي جاري رهي ته سياسي ماحول وڌيڪ ڇڪتاڻ جو شڪار ٿي سگهي ٿو.
پاڪستان کي اڄ اهڙي سياست جي ضرورت آهي جيڪا اقتدار جي انگن اکرن کان وڌيڪ عوام جي مسئلن کي اهميت ڏئي. ڪراچي جا مسئلا هجن يا ملڪ جي ٻين علائقن جا، انهن جو مستقل حل آئين، قانون، ادارن جي مضبوطي، سياسي برداشت ۽ سنجيده ڳالهين ۾ ئي لڪل آهي. سياسي جماعتون اينديون وينديون رهنديون، حڪومتون ٺهنديون ۽ بدلجنديون رهنديون، پر رياست جي مضبوطي، جمهوري روايتن جو تسلسل ۽ عوام جو اعتماد ئي ڪنهن به ملڪ جو اصل سرمايو هوندو آهي. جيڪڏهن اڄ جي سياسي قيادت ذاتي ۽ جماعتي مفادن کان مٿانهون ٿي قومي مفاد کي ترجيح ڏئي، ٿيل معاهدن جو احترام ڪري ۽ عوام سان ڪيل واعدن کي عملي شڪل ڏئي ته نه رڳو موجوده سياسي بحرانن تي ضابطو آڻي سگهجي ٿو، پر مستقبل جي پاڪستان لاءِ هڪ وڌيڪ مضبوط، مستحڪم ۽ بااعتماد جمهوري نظام جي بنياد پڻ رکي سگهجي ٿي. اهو ئي رستو ملڪ ۾ سياسي استحڪام، معاشي ترقي ۽ قومي يڪجهتي کي يقيني بڻائي سگهي ٿو، جيڪا اڄ پاڪستان جي سڀ کان وڏي ضرورت آهي.
