ڊاڪٽر محمد علي محمدي
جي آثار قديمه وارو ماڳ آهي جيڪو موجوده بلوچستان ، پاڪستان ۾ واقع آهي . ڄاڻايل تاريخن موجب ڏکڻ ايشيا ۾ هي پهريون علائقو آهي جتي پهريون ڀيرو ڪڻڪ ۽ جَوَ پوکيا ويا ۽ جانورن کي پاليو ويو…مهر ڳڙهه جو جنم ست هزار سال اڳ بلوچستان جو شهر، ڪڇي ميدان
سبي کان 130 ڪلوميٽر پري ساحل مڪران طرف شروع ٿئي ٿو. هي ميدان اٽڪل ڏهه هزار چورس ڪلوميٽرن جي ايراضيءَ تي پکڙيل آهي . هن علائقي ۾ هڪ بستي قائم ڪئي وئي جيڪا اڄڪلھ مهر ڳڙھ سڏجي ٿي. اهو نالو هڪ ڀر واري ڳوٺ مان نڪتل آهي جيڪو اڄ به آباد آهي. هيءُ ڳوٺ اصل ۾ ساروان جي سردار نواب غوث بخش رئيساڻي مرحوم جي سياري جو رهائشگاهه هو، 1968ع ۾ هن آثار قديمه جي ماهرن کي ٻڌايو ته مهر ڳڙھ جي ڀرسان هڪ دڙو آهي، جتي قديم آثار اڪثر ملن ٿا. جڏهن ماهرن ان دريافت تي دڙي جي کوٽائي ڪئي ته هڪ قديم شهر جا آثار مليا.
پهرين آبادي نو هزار سال اڳ آباديءَ ۾ واڌ ۽ شڪار جي گھٽتائي سبب هڪ مقامي قبيلو بولان نديءَ جي ڪناري تي مهر ڳڙھ ۾ مستقل طور آباد ٿيو. آهستي آهستي، هن اتي اناج پوکيو ۽ پنهنجي پيٽ ۾ باهه وسائڻ لاءِ چوپايو مال پاليو. اهڙيءَ طرح، اهو قبيلو پهريون انساني گروھ بڻجي ويو، جنهن ڌرتيءَ تي جانورن پالڻ شروع ڪيو . انسانيت جي تاريخ ۾ اهو انقلابي عمل سائنس جي ميدان ۾ نیوليٿڪ انقلاب جي نالي سان مشهور ٿيو. مهر ڳڙھ هن عالمي انقلاب جو جنم ڀومي ۽ مرڪز هو ، گهٽ ۾ گهٽ ايشيا جي براعظم ۾ . شروعات ۾، آبادي چند ايڪڙن تي پکڙيل هئي. آهستي آهستي ٻيا خانه بدوش قبيلا به اچي آباد ٿيا، تنهنڪري آباديءَ جو دائرو وڌڻ لڳو. آثار قديمه جي ماهرن موجب، اٽڪل 7000 سال اڳ، مهر ڳڙھ ۾ 10،000 کان 20،000 ماڻهن جي آبادي هئي. اهو ان وقت جي لحاظ کان تمام وڏو انگ آهي ڇو ته ان وقت سڄي برصغير ۾ انساني آبادي فقط ٻه لک هئي. اهو ئي سبب آهي ته مهر ڳڙهه کي دنيا جي پهرين شهرن ۾ شمار ڪيو وڃي ٿو. ٻين پراڻن شهرن ۾ قلتايوڪ (ترڪي)، عين غزال (اردن) ۽ اورڪ (عراق) آهن.
مهر ڳڙھ جي دريافت
مهر ڳڙهه جا آثار 1974ع ۾ فرانسيسي ۽ پاڪستاني آثار قديمه جي ماهرن دريافت ڪيا. ان وقت کان وٺي شهر جي تاريخي حقيقتن کي ڳولڻ لاءِ وقت بوقت علائقي ۾ کوٽائي ٿيندي رهي آهي. هينئر تائين ڪيل تحقيق موجب مهر ڳڙھ جو علائقو 500 ايڪڙن تي پکڙيل هو. اتي، قديم ماڻهن مٿي ست بستيون ٺهرايون. بهرحال، اهي سڀئي سماجي، ثقافتي، ثقافتي ۽ ٽيڪنالاجي طور هڪ ٻئي سان لاڳاپيل هئا.مهر ڳڙھ جا رهواسي مٽيءَ جي گهرن ۾ رهندا هئا، ڪڻڪ ۽ جَوَ پوکيندا هئا، اناج کي زير زمين گودامن ۾ محفوظ ڪندا هئا ۽ ٽامي جا اوزار ٺاهيندا هئا.
هنن ڳئون، ٻڪريون ۽ رڍون پالڻ شروع ڪيون. جيئن جيئن شهر ۾ فنون ۽ علوم جي ترقي ٿي، تيئن مهر ڳڙھ رنگ سازي ۽ ٻين ڌاتن لاءِ به جديد اوزار ٺاهڻ شروع ڪيا. اهڙيءَ طرح هي شهر برصغير ۾ جدت، تخليق ۽ جدت جو مرڪز بڻجي ويو. هن علائقي ۾ ڇهه هزار سال اڳ ڪپهه جي پوک به ٿيندي هئي. ڪشادا برتن ٺهڻ لڳا. جڏهن ته شهر دارا بولان جهڙي اهم لنگھ تي واقع هو، تنهنڪري افغانستان، ايران ۽ چين کان ايندڙ قافلا به اتي اچڻ لڳا. ممڪن آهي ته ان ميلاپ سبب مهر ڳڙھ گهڻ قومي رهاڪن جو شهر بڻجي ويو هجي.ٻين علائقن ڏانهن آبادي جي لڏپلاڻ آثار قديمه مان واضح ٿئي ٿو ته مهر ڳڙھ ساڍا چار هزار سال اڳ اوچتو ويران ٿي ويو هو. اُتي رهندڙ سڀ ماڻهو ٽوليون ٺاهي ٻين آبادين ڏانهن لڏي ويا .1974ع ۾ ثبوتن جي کوٽ سبب ماهرن لڏپلاڻ جا سبب ڳولي نه سگهيا. اهو مسئلو 21 سالن کان پوء حل ڪيو ويو. 1995ع ۾ انڊالاجي جي دنيا جي مشهور ماهرن جارج فيورسٽن، سڀاش ڪاڪ ۽ ڊيوڊ فريولي هڪ تحقيقي ڪتاب The Search of the Cradle of Civilization: A New Look at Ancient India شايع ڪيو. قديم هندستان تي نيو لائيٽ پاران شايع ٿيل. ان ۾ ماهرن انڪشاف ڪيو ته مهر ڳڙھ جا رهاڪو جديد پاڪستاني صوبن پنجاب ۽ سنڌ تائين پهتا ۽ هڙپائي تهذيب جو بنياد رکيو. (هن کي سنڌو ماٿري جي تهذيب به چيو وڃي ٿو) هنن انهن صوبن ۾ مختلف ننڍيون وڏيون آباديون قائم ڪيون جيڪي موجوده هندستاني رياست گجرات تائين پکڙيل هيون. انهن آبادين مان هڙپا، موهن جو دڙو، گنوي والا، رکي ڳڙھ ۽ ڍولاوير اهم آهن. اڪثر آباديون سنڌو يا هاڪڙا (گھاگرا) ندين جي ڪناري تي آباد هيون. جيئن ته مهر ڳڙهه 1000 سالن جي عرصي ۾ آباديءَ جو پيچيده طريقو سکي ورتو هو، ان ڪري کين نئين آبادي قائم ڪرڻ ۾ ڪا به مشڪلات پيش نه آئي. ان سلسلي ۾ کين مقامي رهواسين جو ساٿ ضرور مليو هوندو. تنهن هوندي به ماهرن کي اهو معلوم نه ٿي سگهيو آهي ته مهاڻن پنهنجي اباڻي علائقي کي ڇو ڇڏيو؟ ان جو وڏو سبب بولان نديءَ جي ٻوڏ به ٿي سگهي ٿي. جڏهن ٻوڏ ايندي هئي ته سندن پوک، گودام ۽ گهر ڊهي ويندا هئا. اهي سڀئي ڪجهه بحالي جي ضرورت هئي. جيڪو هر سال پڌرو ٿيندو آهي قدرتي آفت کان بچڻ لاءِ مهر ڳڙھ آهستي آهستي ميدانن ڏانهن هليا ويا.هندو ڌرم جو پاڇو ڪتاب جي محققن In Search of the Cradle of Civilization هڪ ٻي دلچسپ دريافت ڪئي. چون ٿا ته جڏهن هڙپائي تهذيب پنهنجي عروج تي پهتي ته مهارڳن ويدڪ دور جي شروعات ڪئي جيڪا 1750 ق.م کان 500 ق.م تائين پکڙيل هئي. هندومت جا پراڻا مذهبي ڪتاب هن دور ۾ ٺاهيا ويا. انهن ۾ ويد (رگ ويد، اٿارا ويد)، اپنشد ۽ شاستر هندن لاءِ تمام اهم سمجهيا وڃن ٿا. انهن محققن جو چوڻ آهي ته آرين جي وچ ايشيا يا ايران مان اچڻ هڪ افسانو آهي.
سچ ته اهو آهي ته هندو ڌرم انهن قديم روايتن ۽ رسمن جو مجموعو آهي، جيڪي هزارن سالن جي عرصي ۾ مهر ڳڙهه، ڪوٽ ڏيجي، هڙپا، موھن جو دڙو وغيره ۾ جنم وٺن ٿيون، ڇاڪاڻ ته قديم زماني ۾ هي شهر سنڌ جو سڀ کان وڏو شهر هو. هندستان جي تهذيب ۽ ثقافت جو مرڪز. قديم ۽ جديد روايتن جي ڀيٽ ڪرڻ سان به اها ئي حقيقت سامهون اچي ٿي. مثال طور، مهر ڳڙھ ۾ ڳئون يا ٻڪري کي تمام مقدس حيثيت حاصل هئي. ڇاڪاڻ ته مهر ڳڙھ وارا هن جانور جي مدد سان اناج پوکيندا هئا ۽ اهڙيءَ طرح کاڌ خوراڪ پيدا ڪندا هئا ۽ هندومت ۾ اڄ به ڳئون کي سڀ کان مقدس جانور سمجهيو ويندو آهي.ڳئون کي سنسڪرت ٻوليءَ ۾ گائو چئبو آهي. هن لفظ جي اهميت جو اندازو لڳايو ته هن جي دل مان سوين لفظ پيدا ٿيا. مثال طور، تارن ۽ سج کي ڪوگيو سڏيو ويندو هو ۽ زمين به ساڳئي نالي سان سڃاتي ويندي هئي. ويدڪ دور جي مذهبي اڳواڻن جي خوشامد واري تقرير کي گاو پال به سڏيو ويندو هو، جنهن جي معنيٰ آهي هڪ امير هاري يا زمين تي حڪمراني ڪندڙ شهنشاهه! ان ڪري اٺ کان نو هزار سال اڳ قديم مقامي قبيلن ڪڇيءَ جي وسيع ميداني ميدان ۾ (جنهن جو مجموعو مهر ڳڙھ سڏجي ٿو) ۾ آباديون قائم ڪيون، اتي پيدا ٿيندڙ روايتون ۽ رسمون بعد ۾ خمير ٿي ويون جن هندو مت کي جنم ڏنو.
