رحمت الله ٻرڙو
جهموري روح سان جيڪڏهن ڏٺو وڃي ته پارليامينٽ ڄڻ ته جهموريت جي ماء جو ڪردار ادا ڪري ٿي.پارليامينٽ ۽ ان ۾ اسٽينڊنگ ڪاميٽيز يا پارلياماني ڪميٽيز جو حڪومتي ڪارڪردگي جي نگراني ڪرڻ جو ڪم هوندو آھي.پارلياماني نظام ۾ حڪومتي ڪارڪردگيء کي مانيٽر ڪرڻ اتي ادارتي نگرانيء لاء ڪم ڪار،آڊٽ ۽ قانونسازيء جي نگراني اسٽينڊنگ ڪميٽيز جي حوالي هوندي آھي.پارلياماني ڪميٽيز ۾ اهم حيثيت چئيرمين ۽ سيڪريٽريز کي هوندي آھي،جڏهن ته ميمبر انهن جو اهم حصو هوندا آھن.ان ڪري انهن جو عوامي ڀلائي،رياست ۽ حڪومتي ادارن جي بهتريء لاء ڪردار ادا ڪرڻ ضروري هوندو آھي.هيٺ سنڌ اسيمبليء جي چند اسٽينڊنگ ڪميٽيز جي زميوارن جا تفصيل ڏجن ٿا.سنڌ اسيمبليءَ جي اسٽينڊنگ ڪاميٽين جي چيئرمينن جا نالا ۽ لاڳاپيل کاتا هيٺ ڏجن ٿا.ورڪس (Works): امتياز شيخ،صنعتون (Industries): عبدالرزاق راجا،اسپيشل ايجوڪيشن (Special Education): تنزيلا اُمه حبيبه،معدني وسيلا (Mineral Resources): سيد صالح شاهه جيلاني،اسڪول ايجوڪيشن (School Education): ڄام شبير،ثقافت ۽ سياحت (Culture and Tourism): محمد عامر صديقي،هائر ٽيڪنيڪل ايجوڪيشن (Higher Technical Education): سڪندر شورو،ايڪسائيز (Excise): نجمه مرزا،عورتن جي ڀلائي (Women Development): فرح سهيل،اقليتي معاملا (Minority Affairs): ڊاڪٽر کٽو مل جيوڻ،رانديون (Sports): محمد دانيال،اطلاعات (Information): امداد پتافي،پرائمري ۽ سيڪنڊري هيلٿ (Primary and Secondary Health): ڊاڪٽر سهراب سرڪي،آبپاشي (Irrigation):سرفراز شاهه،ليبر (Labour): ساجد جوکيو،توانائي (Energy): ريحان بندو خان،سوشل ويلفيئر (Social Welfare):عبدالباسط،پلاننگ (Planning): ضياءَ عباس شاهه،ڪچي آبادي (Katchi Abadis): محمد عثمان،سروسز اينڊ جنرل ايڊمنسٽريشن (Services and General Administration سيد اعجاز شاهه،انفارميشن ٽيڪنالاجي (Information Technology):طحيٰ احمد خان،زراعت (Agriculture): نثار قريشي،لائيو اسٽاڪ ۽ فشريز (Livestock and Fisheries): محمد اويس،روينيو (Revenue): اسماعيل راهو،زڪوات (Zakat): نور احمد ڀرڳڙي،قانون، پارلياماني معاملا ۽ هيومن رائٽس (Law, Parliamentary Affairs, and Human Rights): پير مجيب الحق۔واضح رهي ته پبلڪ اڪائونٽس ڪاميٽي جو چيئرمين نثار کهڙو ۽ گهرو کاتي واري ڪاميٽي جي چيئرپرسن فريال ٽالپر اڳ ۾ ئي بنا مقابلي چونڊجي چڪا آهن۔جڏهن ته سنڌ اسيمبلي ۾ ڪيتريون ئي اسٽينڊنگ ڪميٽيون آهن جيڪي ان جي ڪم ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون. اهي ڪميٽيون گورننس، قانون سازي ۽ عوامي مفاد سان لاڳاپيل مختلف معاملن جي جانچ ۽ رپورٽنگ ڪرڻ جي ذميوار آهن.اسٽينڊنگ ڪميٽين جا ڪم۔قانون ساز نگراني:اسٽينڊنگ ڪميٽيون بلن،قانونن ۽ ضابطن جي ڇنڊڇاڻ ڪن ٿيون ته جيئن اهي صوبائي مفادن ۽ آئين سان مطابقت رکن۔مالي نگراني:ڪميٽيون شفافيت ۽ جوابدهي کي يقيني بڻائڻ لاءِ صوبائي بجيٽ، ماليات ۽ سرڪاري خرچن جو جائزو وٺن ٿيون.تحقيق ۽ پڇا ڳاڇا۔اسٽينڊنگ ڪميٽيون عوامي خدشن جي معاملن،جهڙوڪ ڪرپشن، بدانتظامي، يا انساني حقن جي ڀڃڪڙين جي جاچ ۽ پڇا ڳاڇا ڪن ٿيون.چيئرمين جا ڪم ۽ قيادت، چيئرمين ڪميٽي جي اڳواڻي ڪري ٿو، ايجنڊا مقرر ڪري ٿو، ۽ يقيني بڻائي ٿو ته ڪميٽي مؤثر طريقي سان ڪم ڪري.هم آهنگي، چيئرمين معلومات ۽ ماهريت گڏ ڪرڻ لاءِ ٻين ڪميٽين، سرڪاري کاتن ۽ اسٽيڪ هولڊرز سان هم آهنگي ڪن ٿا.رپورٽنگ، چيئرمين ڪميٽي جون رپورٽون ۽ سفارشون سنڌ اسيمبلي ۾ پيش ڪرڻ جا ذميوار آهن.سنڌ اسيمبلي ۾ اسٽينڊنگ ڪميٽين جون مثالون ڏجن ٿيون۔پبلڪ اڪائونٽس ڪميٽي،صوبائي حڪومت جي ماليات، آڊٽ ۽ سرڪاري خرچن جو جائزو وٺندي آهي.قانون ۽ انصاف ڪميٽي، قانون، انصاف ۽ انساني حقن سان لاڳاپيل معاملن سان ڊيل ڪندي آهي.صحت ڪميٽي،صحت جي سار سنڀال، طبي تعليم، ۽ لاڳاپيل معاملن تي ڌيان ڏيندي آهي.اهي اسٽينڊنگ ڪميٽيون ۽ انهن جا چيئرمين اهو يقيني بڻائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا ته سنڌ اسيمبلي اثرائتي ۽ ڪارآمد طريقي سان ڪم ڪري، ۽ سنڌ جي ماڻهن جي مفادن جي نمائندگي ۽ تحفظ ڪيو وڃي.جي ها،آئيني، قانوني ۽ پارلياماني طور تي ڪجھ اهڙا اختيار موجود آهن، جن جي ذريعي قومي ۽ صوبائي اسيمبليءَ جي اسٽينڊنگ ڪاميٽين جي غيرفعاليت تي انهن جي چيئرمينن،پارلياماني سيڪريٽريز،يا ٻين لاڳاپيل ذميوارن کان پڇاڻو ڪري سگهجي ٿو.1.آئيني ۽ قانوني فريم ورڪ،آئين پاڪستان 1973 ۾ واضح آهي ته پارليامينٽ جي ڪاميٽين جو فعال هجڻ ضروري آهي. پارليامينٽ جي ڪارروائي، ڪاميٽين جي جوڙجڪ، ۽ انهن جي ذميوارين بابت قومي اسيمبليءَ جا قاعدا ۽ ضابطا (Rules of Procedure and Conduct of Business in the National Assembly, 2007) ۽ سنڌ اسيمبليءَ جا قاعدا واضع آهن.انهن تحت ڪاميٽين جو باقاعده اجلاس نه ٿيڻ يا انهن جي ڪارڪردگيءَ بابت پڇاڻو ممڪن آهي.2.پارلياماني فورمز ذريعي پڇاڻو.ڪجهه اهم طريقا جن ذريعي پڇاڻو ٿي سگهي ٿو:(الف) سوالن جو وقفو (Question Hour).اسيمبليءَ يا سينيٽ جي اجلاس دوران ميمبر اسٽينڊنگ ڪاميٽين جي ڪارڪردگيءَ بابت اسپيڪر يا چيئرمين سينيٽ کان سوال ڪري سگهن ٿا.(ب) ڌيان ڇڪائڻ جو نوٽيس (Calling Attention Notice)اسيمبلي ميمبر ڪنهن به غيرفعال ڪاميٽيءَ يا ان جي چيئرمين جي ناڪاميءَ بابت ڌيان ڇڪائڻ جو نوٽيس داخل ڪري سگهن ٿا، جنهن تي لاڳاپيل وزير يا پارلياماني سيڪريٽريءَ کي وضاحت ڏيڻ لازمي آهي.(ج ).تحريڪ التوا (Adjournment Motion)۔جيڪڏهن اسٽينڊنگ ڪاميٽي مسلسل غيرفعال رهي يا ڪو اهم معاملو نه اٿاريو وڃي،ته ميمبر تحريڪ التوا آڻي سگهن ٿا، جنهن ذريعي بحث ٿيندو ۽ اسپيڪر يا چيئرمين سينيٽ ان جو نوٽيس وٺي سگهي ٿو.عدالتي پڇاڻو (Judicial Review)۔جيڪڏهن پارلياماني فورمز تي پڇاڻو ممڪن نه ٿئي، ته هاءِ ڪورٽ يا سپريم ڪورٽ ۾ آئيني درخواست (Constitutional Petition) داخل ڪري سگهجي ٿي، خاص طور تي آئين جي آرٽيڪل 199 ۽ آرٽيڪل 184(3) تحت. جيڪڏهن ثابت ٿئي ته اسٽينڊنگ ڪاميٽيون غيرفعال هجڻ سبب عوامي مفاد متاثر ٿي رهيو آهي،ته عدالت مداخلت ڪري سگهي ٿي.اسپيڪر يا چيئرمين سينيٽ کي شڪايت ڪري سگهجي ٿي.جيڪڏهن پارلياماني يا اسٽينڊنگ ڪاميٽيز سرگرم نه رهن ته قومي اسيمبلي،سينيٽ يا سنڌ اسيمبليءَ جا ميمبر اسپيڪر يا چيئرمين سينيٽ کي تحريري شڪايت ڏئي سگهن ٿا،جنهن تي اسپيڪر کي اختيار آهي ته هو لاڳاپيل چيئرمين يا وزير کان وضاحت طلب ڪري. ميڊيا ۽ عوامي دٻاءُ.ميڊيا رپورٽنگ،پريس ڪانفرنس،۽ عوامي راءِ عامه جي ذريعي به پارلياماني ڪاميٽين جي غيرفعاليت تي دٻاءُ وڌائي سگهجي ٿو،جيڪو ڪيترن ئي موقعن تي اثرائتو رهيو آهي.جيڪڏهن سنڌ اسيمبلي، قومي اسيمبلي يا سينيٽ جون اسٽينڊنگ ڪاميٽيون غيرفعال آهن،ته انهن جي چيئرمينن،پارلياماني سيڪريٽريز يا لاڳاپيل وزيرن کان پڇاڻو ڪرڻ جا ڪيترائي آئيني،قانوني ۽ پارلياماني ذريعا موجود آهن،جن کي مؤثر نموني استعمال ڪري سگهجي ٿو.
اوهان پڙھندڙن کي حيرت ٿيندي ته سنڌ اسيمبليء،قومي اسيمبليء ۽ سينيٽ جون ڪيتريون ئي ڪاميٽيز ته چئن يا پنجن سالن تائين جڙي ناهن سگهنديون.!؟ڪٿي ڪٿي ته حڪومت ۽ مخالف ڌر جو پاڻ ۾ نه ٺھڻ سبب به ڪيتريون پارلياماني يا اسٽينڊنگ ڪميٽيز نان فنڪشنل يا غير فعال هونديون آھن.ان ڪري انهن بابت پارليامينٽ جي ميمبرز کي،ڪنهن به شهريء کي اهو آئيني ۽ قانوني اختيار حاصل آھي ته هو بحيثيت ميمبر چيئرمين سينيٽ ۽ اسپيڪر کي شڪايت ڪري سگهي ٿو.ان لاء مٿي پارليامينٽ جي رولز آف پروسيجر،رولز آف بزنس پڻ ڏنل آھن،جن ذريعي سوال اٿاري سگهجن ٿا.جڏهن ته عام شھري وري سپريم ڪورٽ يا هاء ڪورٽ جي معرفت عدالتي پڇاڻو به ڪري سگهجي ٿو.يا وري ميڊيا ذريعي،پريس ڪانفرنس ذريعي پارليامينٽ تي دٻاء به وجهي سگهي ٿو.اها ڳالھ عالم آشڪار آھي ته موجوده قومي اسيمبليء ۾ حڪومتي ڌر ۽ مخالف ڌر ۾ ڇڪتاڻ سبب پبلڪ اڪائونٽس ڪميٽي جي چيئرمين جي چونڊ تقريبن سال پورو التوا جو شڪار رهي.!!هي هي عوامي فورم آھن جيڪي سڌا سنوان عوام کي جوابده آھن.صوبائي اسيمبلين جون پارليامينٽس،قومي اسيمبلي جي پارليامينٽ ۽ سينيٽ جهڙو ايوان به.جن تي اربين روپيا چئن ۽ پنجن سالن جي دوران خرچ ٿئي ٿو.وزير اعظم ،صوبائي وزير اعلي انهن جون ڪابينه ميمبرز،اسيمبلي ميمبرز يا سينيٽ ميمبرز پگهارون،ميڊيڪل الائونس،ٽريولنگ الائونس کان ويندي اجلاس ۾ اچڻ جا به الائونسز کڻن ٿا.جن جو تخمينو پنجن سالن جو لڳايو وڃي ته اربين روپيا بيهي ٿو.ايندڙ مضمون ۾ پڙھندڙن کي مجموعي طور سنڌ اسيمبليء اندر اسيمبلي ميمبرز ۽ پارليامنٽرين جي الائونسز جي مد ۾ پنجن سالن اندر جيڪو پارليامنٽيرين تي خرچ ٿئي ٿو سو پڻ عوام جي سامهون ڏيڻ جي ڪوشش ڪبي.
