رياض ابڙو
صليبي جنگن دوران هڪ مثالي عورت جو تصور اهو هو جڏهن هو پنهنجن مڙسن جو انتظار ڪنديون هيون، جڏهن هو هليو ويندو هو ته گهر سنڀاليندو هيون ۽ هڪ منتظم جي حيثيت سان ڪم ڪنديون هيون، جيڪو ضرورت پوڻ تي هن جي خالي ڪيل مردانه ڪردار کي ڀرڻ لاءِ قدم سمجهيو ويندو هيو. هڪ وچئين دور جي تاريخدان سارہ ليمبرٽ صليبي جنگن ۾ پوئتي رهجي ويل عورتن جي حالت کي بهترين تجزيو بيان ڪيو آهي ته انهن کي بيوه حالت ۾ ڇڏيو ويو، جڏهن ته انهن جا مڙس زنده رهيا. هڪ مثالي صليبي دور جي عورت جي سماجي اميدن کي هڪ مڪمل صليبي دور جي عورت جو هي تصور صليبي جنگي بيان بازي ۾ هڪ مثال طور پيش ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ تمثيلن بيبي مريم ۽ بيبي حوا تي زور ڏنو ويندو هيو. بيبي مريم غلامي ۽ عقيدت جي اعليٰ سطح جي نمائندگي ڪندي هئي جنهن کي مغرب جي هر عورت کي نقل ڪرڻ جي ترغيب ڏني ويندي هئي. صليبي جنگين جي بيان بازي ۾ بيبي حوا جي پيدائش جي ڪهاڻي جا حوالا شامل هوندا هئا، جنهن ۾ حضرت آدم عليه السلام دعويٰ ڪئي هئي ته هن کي خدا طرفان سندس مددگار طور خدمت ڪرڻ لاءِ موڪليو ويو آهي. اهڙيءَ طرح اولھ جي عورتن کان توقع ڪئي ويندي هئي ته اهي پنهنجن مردن جي رضامندي سان اطاعت ڪن، جيڪا بيبي حوا مثال طور پيش ڪئي وئي ويندي هئي، جڏهن ته بي عيب ڪنواري بيبي مريم جون خوبيون به حيثيت رکنديون هيون. هڪ مثالي مغربي عورت صليبي جنگين جي تصور ۾ حصو ورتو، جيڪو شايد سڀ کان اهم ڪردار هيو، جيڪو مغرب جي عورتن صليبي جنگن دوران فرض طور ادا ڪيو. جيئن صليبي جنگين جا ماڻهو اوڀر طرف يروشلم کي واپس حاصل ڪرڻ لاءِ گڏ ٿيا ۽ انهن پنهنجن گناهن جي فوري معافي جي واعدن تي زور ڏنو، تڏهن هڪ مشڪل خلا پيدا ٿي پئي. انهن ناگزير غيرموجودگي ۾ عورتون گهربل حالتن ڏانهن وڌيون ۽ پنهنجن گهرن جي سربراهن ۽ مالي مئنيجرن جي حيثيت سان پنهنجون نيون ذميواريون پوريون ڪيون. صليبي جنگين جي تبليغ ڪندڙ ڪيترن ئي ماڻهن کي يقين ڏياريو ته انهن جي خاندان جي ميمبرن کي پوئتي ڇڏي وڃڻ جي سنڀال ڪئي ويندي. ان جي نتيجي ۾ عورتون پنهنجي مڙسن جي اثاثن کي ان وقت سنڀالڻ شروع ڪيو، جڏهن خاندان جي مرد ميمبرن وٽ نقدي رقم جي کوٽ هئي. جيئن صليبي جنگين جي مقبوليت ۾ اضافو ٿيو ۽ مردن کي گهر کان پري ڪيو ويو. روزاني ذميواريون جيڪي عام طور تي مرد سرپرستن تي عائد ٿينديون هيون، اهي عورتن تي لاڳو ڪيون ويون هيون. اولھ ۾ عورتن کي هڪ اهڙي سماج کي برقرار رکڻ جو انتهائي اهم ڪردار ادا ڪيو، جنهن ۾ صليبي جنگ ٿي سگهي ٿي. عجيب ڳالھ اها به آهي ته ڪجھ صليبي جنگين ۾ مذهبي طور تي عزت وارين عورتن جا مثال به شامل آهن، عورتن جي معاون ڪردارن کي وڏي پيماني تي ساراهيو ويو ۽ صليبي ثقافت ۽ ٻولي کي گهٽايو ويو. شايد وچين دور جي عورتن کي سڃاڻڻ جي بهترين تاريخي ڪوشش ڪانسٽنس روسو جي آهي، جيڪا دليل ڏئي ٿي ته عورتون صليبي جنگين جي ترقي سان گڏ وڌيڪ مشغول ۽ شامل ٿينديون ويون. جڏهن ته هوءَ صليبي جنگ جي ڪيترن ئي مثالن سان دليلن سان ثابت ڪري ٿي، سندس دليل ان جاگرافيائي جز کي نظرانداز ڪن ٿا، جن عورتن هن ترقي ۾ حصو ورتو. روسو پنهنجي دليل کي هن مفروضي سان بيان ڪري ٿي ته جنسن کي جنگي دائري ۾ برابري واري حيثيت حاصل هئي. روسو ان واضح حقيقت کي نظرانداز ڪري ٿي ته تاريخ جي سڀني دورن ۾ نظريي ۽ عمل جي وچ ۾ موجود فرق تي غور ڪرڻ گهرجي. سندس دعويٰ ڪيل برابري جي صورت ۾ اهو صرف مغربي عورتن لاءِ ٽئين صليبي جنگ جي آس پاس عمل ۾ آيو. شروعات ۾ جڏهن اربن II ڀرتي خط لکيا ۽ ڪلرمونٽ ۾ پنهنجي پڙهندڙن سان ڪتابن جي شڪل ۾ ڳالهايو، تڏهن هن صنفي چونڊ واري اصطلاح کي استعمال ڪندي مردن کي خدا جا پٽ طور خطاب ڪيو ۽ ڄاڻي ٻجھي بهادرن واري مرداڻي ٻولي استعمال ڪئي. صليبي جنگ جي بيان بازي جون اهي نزاڪتون ظاهر ڪن ٿيون ته جڏهن ته صليبي جنگ حقيقت ۾ هڪ صنفي شموليت واري ڪوشش هئي، جيڪا مغربي عورتن جي حمايت تي ڀروسو ڪندي هئي، ٻولي سڃاڻپ کي ظاهر نه ڪندي هئي. هي تضاد سڀ کان اهم طور تي انهن مردن کي انعامن ۾ مليو، جيڪي صليبي جنگ تي ويا. بدقسمتي سان جيئن هڪ مورخ چوي ٿو ته صليبي جنگ جا روحاني فائدا صرف مرد جنگجو کي حاصل ڪرڻا هئا. هڪ دعويٰ جيڪا واضح طور تي مٿي ذڪر ڪيل صليبي ٻولي ۾ سپورٽ ڪئي وئي آهي، جنهن ۾ اربن پنهنجي صنفي تعصب واري تقريرن ۾ ايترو اڳتي نڪري ويو هيو جو مردن کي خبردار ڪيو ويو ته انهن کي پنهنجي عورتن جي رغبت کي اجازت نه ڏيڻ گهرجي ته جيئن انهن کي روڪي نه سگهجي. انهن شروعاتي تقريرن ۽ لکڻين مان ڪو به ڏسي سگهي ٿو ته صليبي جنگ جي ثقافت ڪيتري مرداڻي مرڪزيت واري هئي، ان حقيقت جي باوجود ته ڪنهن به صليبي جنگ جا مغربي عورتن تي وسيع اثر پيا. اهو 12 صدي جي پوپ گريگوري VIII جي مختصر مدت جي پوپ جي عهدي تائين نه هو پر گهريلو محاذ تي صليبي جنگ جي ٻين پهلوئن جي وسيع سمجھ به هئي. صليبي جنگين ۾ هن نقطي تي اوڀر ۾ صورتحال بلڪل خراب هئي. هن سنگين صورتحال کي حل ڪرڻ لاءِ پوپ گريگوري VIII صليبي جنگ جي حمايت ۾ شفاعت ۽ توبه جي سرگرمين لاءِ واضح طور تي سڏيو ۽ عورتن کي مخصوص مذهبي عملن ۽ دعائن ۾ حصو وٺڻ جو حڪم ڏنو، جن صليبي جنگين جي مقصد ۽ ڀلائي کي روحاني طور تي فائدو ڏنو. انهن جي ٻولي اڳوڻن جي روايت کي ٽوڙي ڇڏيو. اهو هن نقطي تي آڌاريل هيو ته اڳواڻن آخرڪار مغربي عورتن جي ڪردار جي تعريف ڪرڻ شروع ڪئي. صليبي جنگيون مردن جي ڪوشش کان اهڙي طرف منتقل ٿي ويون جنهن ۾ صليبي جنگ جي ڪاميابي سڀني عيسائين لاءِ هڪ اجتماعي وابستگي بڻجي چڪي هئي، اولھ ۾ عورتن لاءِ پوپ جي سڃاڻپ جو نمايان حصو 1198 کان 1216 تائين آيو. ڪجھ ذريعن موجب صليبي جنگ ۾ شرڪت کي صنف جي لحاظ کان مختلف مذهبي سرگرمين جي هڪ سلسلي جي طور تي ڪنهن به ٻئي پوپ جي ڀيٽ ۾ تمام گهڻي حد تائين سمجهي ٿو. پنهنجي 1213 جي پوپ جي دور ۾ مغربي عورتن کي نه رڳو غور هيٺ آندو ويو، پر پهريون ڀيرو واضح طور تي ذڪر ڪيو ويو. انسائيڪليڪل ۾ گريگوري VIII جي ڪم کي وڌايو ويو ۽ عورتن پاران وڌيڪ مذهبي سرگرمين کي هلائڻ جو مطالبو ڪيو ويو آهي. سڀ کان اهم هن صليبي جنگ ۾ هڪ تحريڪ کي جنم ڏنو ويو جنهن عورتن کي مردن جي برابر صليبي فائدا حاصل ڪرڻ جي اجازت ڏني. اپريل 1213 ۾ رابرٽ ڪورڪون کي لکيل هڪ خط موجب عورتون سفر ڪرڻ کانسواءِ صليبي جنگ مان نجات ڏيندڙ فائدا حاصل ڪري سگهن ٿيون. انوسنٽ III جي اضافي فرمانن جهڙوڪ سندس ايڊ لِبرنڊم صنفي غيرجانبدار ٻولي جو استعمال جاري رکيو، اصطلاحن کي استعمال ڪندي لاطيني هومينم يا انسان طور استعمال ڪيو ويو. بدقسمتي سان جڏهن ته انوسنٽ ااا جي بيان بازي صليبي جنگن دوران اولھ ۾ عورتن جي حيثيت لاءِ هڪ زبردست بهتري هئي، هڪ ڀيرو صليبي جنگن جي حقيقت ۽ ڏکيائي شروع ٿي، اهي عورتون جيڪي پنهنجن مڙسن جي غيرحاضري جي اثرن کي منهن ڏيڻ لاءِ پوئتي رهجي ويون هيون، انهن کي نظرانداز ۽ بي قدر ڪيو ويندو هيو. سندن جامع ٻولي جي باوجود جڏهن پوپ انوسنٽ III ٽئين صليبي جنگ جي تبليغ شروع ڪئي، هن اوڀر ۾ صورتحال کي ايترو خراب طور تي پيش ڪيو ته هڪ مرد پنهنجي زال جي رضامندي کانسواءِ صليبي جنگ کڻي سگهي ٿو. جڏهن ته اهو ظاهر ڪري ٿو ته ٽئين صليبي جنگ ۾ عورتن جي پنهنجن مڙسن جي روانگي تي اعتراضن کي وڏي پيماني تي نظرانداز ڪيو ويو ۽ تنهن هوندي به ڪو به اهو نتيجو ڪڍي سگهي ٿو ته هن پوپ جي حڪم کان اڳ عورتن سان صلاح ڪئي ويندي هئي ۽ صليبي جنگ تي وڃڻ تي غور ڪرڻ وقت انهن کي پنهنجن مڙسن جي غيرموجودگيءَ سان منهن ڏيڻ وارين مشڪلاتن کي تسليم ڪيو ويندو هو. مٿي ذڪر ڪيل ذريعن ۽ مثالن مان ڪو به آساني سان سمجهي سگهي ٿو ته اولھ ۾ عورتن جي ڪردار ۾ هڪ مددگار عنصر جي حيثيت ۾ ڪيتري اهم هئي. جيتوڻيڪ ٻولي شروعاتي طور تي عورتن ۽ انهن جي ڪردار تي هن اثر کي ظاهر نه ڪندي هئي، عورتن جي خاندانن، مالي استحڪام ۽ اثاثن کي برقرار رکڻ جي صلاحيت کانسواءِ انهن جي مڙسن جي روانگي جي روشني ۾ صليبي جنگون ممڪن نه هونديون هيون. گهڻو ڪري اهي ڪردار صرف پري کان اڻ سڌي طرح مدد هئا. ان جي برعڪس لاطيني اوڀر ۾ رهندڙ عورتن هڪ وڌندڙ وڌيڪ فعال ۽ اهم ڪردار ادا ڪيو، جيڪو تمام گهڻو نظر اچي رهيو هو ۽ صليبي فوجن جي فوري ضرورتن کي پورو ڪري رهيو هو. سڀ کان وڌيڪ دستاويزي طريقن مان هڪ طريقو جنهن ۾ عورتون اوڀر ۾ ترقي ڪندي وڌيڪ بااختيار بڻجي ويون، اهو فوجي شرڪت ڪندڙن جي حيثيت ۾ انهن جو ڪردار هو. جڏهن ته انهن مان ڪجھ عورتون غريب هيون ۽ اوڀر ۾ هڪ نئين خوشحال زندگي ڳولڻ جي اميد رکن ٿيون، ٻيون اهڙيون مشهور هيون جو انهن کي صليبي جنگ جي تاريخن ۾ شامل ڪيو ويو.
