ڪراچي(ويب ڊيسڪ)آمريڪا جي اڳواڻيءَ ۾ ڪيل هڪ نئين مطالعي ۾ بيٽرين جي ڪارڪردگيءَ جو اهڙو هدف مقرر ڪيو ويو آهي، جيڪو بنا پائلٽ جي هلندڙ جهازن کي ڪيترن ئي هفتن يا مهينن تائين هوا ۾ رهڻ ۾ مدد ڏئي سگهي ٿو.
محققن جي تجزيي موجب، في ڪلوگرام 500 واٽ ڪلاڪ توانائيءَ جي گنجائش (Wh/kg) هڪ اهم حد آهي، جنهن تائين پهچڻ سان انهن علائقن ۾ شمسي توانائيءَ سان مسلسل اڏام ممڪن ٿي سگهي ٿي، جتي فضا جون حالتون ان جي اجازت ڏين ٿيون.
اهڙا جهاز ڌرتيءَ کان لڳ ڀڳ 60 هزار فوٽ جي اوچائيءَ تي، فضا جي مٿئين پرت ۾ اڏامندا. اهي موسمياتي تحقيق، سامونڊي طوفانن جي نگراني ۽ جهنگلن ۾ لڳندڙ باهين جو جائزو وٺڻ لاءِ معلومات گڏ ڪندا.
ڏينهن جو شمسي پينل جهاز هلائڻ لاءِ توانائي فراهم ڪندا ۽ بيٽرين کي چارج ڪندا، ته جيئن رات جو به اڏام جاري رکي سگهجي.
بيٽرين جي وزن واري مسئلي جو حل
ڪريگ مسڪريناس، جنهن هارورڊ يونيورسٽيءَ جي فضائي سائنسدان جم اينڊرسن جي ليبارٽريءَ ذريعي هن مطالعي جي اڳواڻي ڪئي، ان مسئلي کي انجنيئرنگ جو هڪ ڏکيو چئلينج قرار ڏنو.
هن وضاحت ڪندي چيو ته: ”هي رياضيءَ جي هڪ اهڙي گول چڪر جهڙي صورتحال آهي، جنهن ۾ توهان کي وڌيڪ توانائي ذخيرو ڪرڻ جي ضرورت پوي ٿي، پر ان سان بيٽريون وڌيڪ ڳريون ٿي وڃن ٿيون. نتيجي ۾ جهاز کي هوا ۾ اڳتي وڌائڻ ۽ مٿي کڻڻ لاءِ وڌيڪ طاقت گهربل ٿئي ٿي.“
محققن جو چوڻ آهي ته اهڙن جهازن لاءِ بيٽريون تيار ڪندي توانائيءَ جي گنجائش کي اوليت ڏيڻ گهرجي. ان مان مراد اها آهي ته بيٽري پنهنجي وزن جي ڀيٽ ۾ ڪيتري توانائي ذخيرو ڪري سگهي ٿي.
ان جي ابتڙ، طاقت جي ڪثافت، جيڪا ٻڌائي ٿي ته بيٽريءَ مان توانائي ڪيتري تيزيءَ سان حاصل ڪري سگهجي ٿي، هن معاملي ۾ ايتري اهم نه آهي. اهڙن جهازن کي هلائڻ لاءِ نسبتاً گهٽ طاقت گهربل هوندي آهي، پر رات جي سڄي عرصي ۾ اڏام جاري رکڻ لاءِ انهن وٽ ڪافي توانائي ذخيرو ٿيل هجڻ ضروري آهي.
بيٽريءَ جي ڪارڪردگيءَ لاءِ 500 واٽ ڪلاڪ في ڪلوگرام جو هدف
محققن طرفان تجويز ڪيل حد تجارتي برقي گاڏين جي بيٽرين لاءِ ڄاڻايل لڳ ڀڳ 250 واٽ ڪلاڪ في ڪلوگرام جي گنجائش کان تقريباً ٻيڻي آهي.
تجرباتي ۽ خاص مقصدن لاءِ تيار ڪيل بيٽريون اڳ ئي لڳ ڀڳ 400 واٽ ڪلاڪ في ڪلوگرام جي گنجائش تائين پهچي چڪيون آهن. ان ڪري تجويز ڪيل هدف حاصل ڪرڻ جو امڪان ويجهو اچي ويو آهي، جيتوڻيڪ انهن بيٽرين جي وڏي قيمت اڃا تائين هڪ رڪاوٽ آهي.
مسڪريناس چيو ته: ”اسان منزل جي بلڪل ويجهو آهيون. هن وقت اهي بيٽريون تمام مهانگيون آهن، پر انهن جي قيمت تمام تيزيءَ سان گهٽجي رهي آهي.“
هن مطالعي ۾ بيٽرين جي ترقيءَ لاءِ هڪ هدف مقرر ڪيو ويو آهي؛ ان ۾ نه ڪا نئين بيٽري تيار ڪرڻ جو عملي مظاهرو ڪيو ويو آهي ۽ نه ئي ڪنهن جهاز جي ڪيترن ئي مهينن تائين مسلسل اڏام جو تجربو پيش ڪيو ويو آهي. اهڙي مسلسل اڏام جي ڪاميابيءَ جو دارومدار مقامي فضائي حالتن تي پڻ هوندو.
بيٽرين جي تحقيق ڪندڙن وينڪاتاسبرامنيان وشواناٿن ۽ ششانڪ سريپاد پڻ هن تجزيي ۾ حصو ورتو. فضائي صنعت سان لاڳاپيل ڪاروباري شخصيت جان لينگفورڊ، جنهن جي ڪمپنين تجرباتي شمسي جهاز تيار ڪيا ۽ اڏايا آهن، پڻ هن تحقيقي مقالي جو گڏيل ليکڪ آهي.
جهنگلن جي باهين بابت تحقيق لاءِ وڌيڪ وقت تائين مشاهدو
جم اينڊرسن گذريل ٽن ڏهاڪن کان شمسي توانائيءَ سان هلندڙ جهازن جي تصورن تي ڪم ڪندو رهيو آهي. هو هارورڊ يونيورسٽيءَ جي ان منصوبي جي اڳواڻي پڻ ڪري ٿو، جنهن جو نالو ”اسٽريٽوسفيرڪ ايئربورن ڪلائميٽ آبزروِنگ سسٽم“ (SACOS) آهي. ان جو مقصد فضا جي مٿئين پرت مان موسمياتي مشاهدا گڏ ڪرڻ آهي.
هن ٽيڪنالاجيءَ جو سڀ کان وڏو فائدو اهو ٿي سگهي ٿو ته ڪنهن علائقي جو گهڻي وقت تائين مسلسل مشاهدو ڪري سگهجي.
تحقيقي رپورٽ ۾ ڏنل ڄاڻ موجب، ناسا جو پائلٽ هلائيندڙ اي آر-2 (ER-2) تحقيقي جهاز عام طور ڇهن کان اٺن ڪلاڪن تائين اڏام جا مشن سرانجام ڏيندو آهي. ان جي اڏام تي في ڪلاڪ ڏهه هزار ڊالر خرچ اچي سگهي ٿو.
شمسي توانائيءَ سان هلندڙ جهاز مستقبل ۾ ڪيترن ئي مهينن تائين ساڳئي علائقي جو بار بار مشاهدو ڪري سگهندا. ان سان عملي جي ضرورت ۽ هلائڻ جا خرچ گهٽجڻ جو امڪان آهي، جڏهن ته تحقيق ڪندڙن کي ڪنهن علائقي جي ڊگهي عرصي تائين نگراني ڪرڻ جو موقعو پڻ ملندو.
اينڊرسن ۽ مسڪريناس اهڙي تحقيق جي رهنمائي پڻ ڪري رهيا آهن، جنهن جو مقصد جهنگلن ۾ لڳندڙ باهين جا نقشا تيار ڪرڻ ۽ ماحولياتي ڄاڻ گڏ ڪرڻ لاءِ ڊيپ لرننگ ۽ تابڪاريءَ جي منتقليءَ وارن ماڊلن کي مدد فراهم ڪرڻ آهي.
مسڪريناس چيو ته: ”مان سڄي دنيا ۾ جهنگلن جي باهين سبب ٿيندڙ نقصان ۽ تباهيءَ کي گهٽائڻ لاءِ تمام گهڻي دلچسپي رکان ٿو. منهنجي خيال ۾، هن منصوبي ذريعي جيڪي خاص صلاحيتون حاصل ٿي سگهن ٿيون، سي انتهائي دلچسپ آهن.“
هارورڊ يونيورسٽيءَ جي جان اي پالسن اسڪول آف انجنيئرنگ اينڊ اپلائيڊ سائنسز جي محققن، مشيگن يونيورسٽي ۽ صنعتي شعبي جي ڀائيوارن سان گڏ، هن ٽيڪنالاجيءَ کي اڳتي وڌائڻ جو طريقو تحقيقي رسالي اي سي ايس انرجي ليٽرز (ACS Energy Letters) ۾ شايع ٿيل مقالي ۾ بيان ڪيو آهي.
