ليکڪ: ماجد برفت
“تعليم ڪا رعايت ناهي، نه ئي رڳو پاليسي جي چيڪ لسٽ تي لڳائڻ لاءِ ڪا شئي آهي — اها قومي ترقي جي ريڙهه جي هڏي آهي. هڪ تبديلي آڻيندڙ تعليمي ويزن لازمي طور استادن جي ملڪيت هئڻ گهرجي، برادرين جي شموليت سان شڪل وٺڻ گهرجي، ۽ پاليسي ٺاهيندڙن طرفان ان جي حفاظت ٿيڻ گهرجي، ته جيئن پاڪستان جي هر ٻار لاءِ برابري ۽ اعليٰ معيار کي يقيني بڻائي سگهجي.”
سنڌ جي گهٽين کان وٺي بلوچستان جي ڏورانهن ڳوٺن تائين، 2025 ۾ پاڪستان جو تعليمي نظام هڪ ئي وقت خبرداري به آهي ۽ چئلينج به: لکين ٻار ڪلاس رومن کان اوجهل آهن، پاليسي بحثن ۾ سندن آواز نٿو ٻڌجي، ۽ ملڪ جي مستقبل کان کين پرڀرو رکيو ويو آهي. جيڪا شئي ترقي جو بنيادي ٿنڀو هجڻ گهرجي ها — اهڙو تعليمي نظام جيڪو هر ٻار جي صلاحيتن کي نکاريندو — اها اڄ گهري ساختي ناانصافين ۽ وڃايل موقعن جو آئينو بڻيل آهي. پنجن کان سورهن ورهين جي ٻارن لاءِ مفت ۽ لازمي تعليم بابت آئيندي ضمانتن باوجود، پاڪستان اڃا تائين اهڙي بحران سان منهن ڏئي رهيو آهي، جنهن جا اخلاقي ۽ معاشي نتيجا ايندڙ نسلن تائين پکڙجندا.
يونيسيف جي تازي اندازن موجب، پنجن کان سورهن ورهين جي عمر جا لڳ ڀڳ 2 ڪروڙ 28 لک ٻار اسڪول کان ٻاهر آهن، جنهن سبب پاڪستان دنيا جي انهن ملڪن ۾ شامل آهي جتي اسڪول جي عمر وارن ٻارن کي تعليم کان محروم رکڻ جو انگ سڀ کان وڌيڪ آهي. اهي انگ اکر انهيءَ عمر جي ڪل آبادي جو لڳ ڀڳ 44 سيڪڙو بڻجن ٿا. ڇوڪريون، غريب گهرن جا ٻار، ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهندڙ ٻار سڀ کان وڌيڪ متاثر آهن، جڏهن ته سنڌ ۽ بلوچستان جهڙن علائقن ۾ اسڪول کان ٻاهر ڇوڪرين جو تناسب ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ آهي (يونيسيف).
ڪلاس رومن کان هي غيرحاضري رڳو تعليم کان محرومي ناهي؛ اها مستقبلن کي محدود ڪري ٿي، صلاحيتن کي دٻائي ٿي، ۽ اهڙي معيشت کي ڪمزور ڪري ٿي، جيڪا پنهنجي نوجوانن جي صلاحيتن مان فائدو کڻڻ لاءِ جدوجهد ڪري رهي آهي. اهڙي دور ۾، جتي عالمي معيشتون ڄاڻ، تخليق ۽ موافقت تي ٻڌل آهن، پاڪستان جي آبادي جي ايتري وڏي حصي کي نظرانداز ڪرڻ رڳو سماجي الميو ناهي — اهو قومي ترقي لاءِ هڪ معاشي رڪاوٽ به آهي.
تنهن هوندي به، هن بحران اندر هڪ تڪڙي موقعي جو دروازو به آهي: پاڪستان لاءِ تعليم جي معنيٰ کي ٻيهر بيان ڪرڻ، ۽ ڪهاڻي کي رڳو داخلا کان هٽائي بااختياري، لاڳاپيداري ۽ حقيقي سکيا ڏانهن موڙڻ. هي رڳو انرولمينٽ جو سوال ناهي؛ هي اهڙو تعليمي ايڪو سسٽم ٺاهڻ جو سوال آهي، جيڪو تنقيدي سوچ رکندڙ، مسئلا حل ڪندڙ، ماهر پيشاور ۽ باخبر شهري تيار ڪري سگهي. محرومي کي بااختياري ۾ بدلائڻ سان پراڻن چئلينجن کي قومي بحالي جي روڊ ميپ ۾ تبديل ڪري سگهجي ٿو.
هي محرومي — انگن اکرن ۽ جيئري تجربي ٻنهي لحاظ کان — هڪ اخلاقي ۽ حڪمت عمليءَ جي ناڪامي آهي. تعليم رڳو هڪ رسمي حق ناهي؛ اها انساني ترقي، معاشي مضبوطي ۽ سماجي هم آهنگيءَ جو بنياد رکي ٿي. پر پاڪستان ۾ تعليم تي سيڙپڪاري عالمي معيارن کان گهڻو گهٽ آهي. سيو دي چلڊرن جي تازي رپورٽ ٻڌائي ٿي ته سرڪاري خرچ تاريخي طور گهٽ سطح، يعني GDP جو لڳ ڀڳ 0.8 سيڪڙو، تائين ڪري پيو آهي، جيتوڻيڪ تعليم کي قومي ايمرجنسي قرار ڏنو وڃي ٿو. هي شرح يونيسڪو جي سفارش ڪيل 4 کان 6 سيڪڙو GDP واري معيار کان انتهائي گهٽ آهي، جيڪو معياري تعليمي نظامن لاءِ ضروري سمجهيو وڃي ٿو (Save the Children International).
اسڪول کان ٻاهر ٻارن جا انگ ڪهاڻي جو رڳو هڪ حصو ٻڌائن ٿا. معيار جي کوٽ به انتهائي ڳڻتي جوڳي آهي. نيشنل ايجوڪيشن پاليسي ڊولپمينٽ فريم ورڪ 2024 موجب، هن وقت رڳو لڳ ڀڳ پنج سيڪڙو ٻارن کي سٺي معيار جي تعليم ملي رهي آهي، ۽ اهل عمر جي رڳو 12 سيڪڙو کي اعليٰ تعليم جا موقعا حاصل آهن. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته رسائي کان اڳتي، سکيا جا نتيجا ۽ اعليٰ مهارتن تائين پهچ اڪثريت لاءِ محدود آهي (ڊان).
نظامي سڌارن جي کوٽ پراڻن نصابن، رٽي يادگيري، ۽ استادن جي تربيت ۽ پيشاورانه ترقيءَ ۾ گهٽ سيڙپڪاري تي جاري ڀاڙڻ مان چٽي نظر اچي ٿي. وڏا ڪلاس، خراب ڍانچو، ۽ ڪمزور احتسابي طريقا انهن مسئلن کي وڌيڪ وڌائين ٿا، جنهن سبب خاص طور تي پوئتي پيل ضلعن جا ڪيترائي اسڪول اثرائتي سکيا مهيا ڪرڻ جي قابل ناهن. عالمي سطح تي ڪامياب تعليمي نظامن ۾ رڳو رسائي نه، پر معيار، لاڳاپيداري ۽ لڳاتار جائزي تي زور ڏنو وڃي ٿو — اهي عنصر پاڪستان جي رسمي نظام ۾ اڃا مڪمل طور تي ترقي يافته ناهن.
انهن کوٽائن ۽ ڏکوئيندڙ انگن اکرن جي وچ ۾، پاڪستان جي تعليمي ويزن بابت سوال رڳو نظري ناهي؛ اهو هڪ تڪڙو فرض آهي. هڪ بامعنيٰ تعليمي ويزن کي رسائي کان اڳتي وڌي برابري، لاڳاپيداري ۽ پائيداري کي يقيني بڻائڻ گهرجي. ڳوٺاڻِي سنڌ جو ٻار، بلوچستان جي ڇوڪري، ۽ خيبر پختونخوا جو نوجوان — سڀني کي رڳو داخلا ۾ ڳڻجڻ نه، پر سکڻ، وڌڻ ۽ اڳتي وڌڻ جا برابر موقعا ملڻ گهرجن. ان لاءِ نصابن کي ٻيهر ترتيب ڏيڻ ضروري آهي، جنهن ۾ تنقيدي سوچ، ڊجيٽل ۽ حياتي مهارتون شامل هجن، ۽ اسڪولنگ کي حقيقي سماجي ـ معاشي موقعن سان جوڙيو وڃي. هن مقصد لاءِ استادن کي پيشاور تربيت، تدريسي آزادي ۽ لڳاتار سهڪار سان بااختيار بڻائڻ لازمي آهي، ته جيئن سکيا جا اهڙا ماحول ٺهن جتي سوال ڪرڻ ۽ مسئلا حل ڪرڻ مرڪزي حيثيت رکن.
اهم ڳالهه اها آهي ته هي ويزن ڀائيواريءَ تي ٻڌل هئڻ گهرجي — ڇو ته ڪا به هڪ شعبي اڪيلي تبديليءَ جو بار نٿي کڻي سگهي. سول سوسائٽي، سرڪاري ادارن ۽ نجي ڀائيوارن ڪجهه اميد افزا ماڊل پيش ڪيا آهن، جن مان سکڻ گهرجي. انهن مان دي سٽيزنز فائونڊيشن (TCF) اهو ثابت ڪيو آهي ته برادريءَ تي ٻڌل اسڪولنگ، پيشاور انتظام ۽ معيار جي نگراني سان، پوئتي پيل علائقن ۾ رسائي ۽ سکيا جا خال ڀري سگهجن ٿا. برادرين اندر اسڪول قائم ڪرڻ، عورت استادن جي ڀرتي کي ترجيح ڏيڻ، ۽ مضبوط مانيٽرنگ نظام رکڻ سان، TCF جامع معياري تعليم جو قابلِ واڌ ماڊل تيار ڪيو آهي. جيتوڻيڪ هي نظامي سڌارن جو متبادل ناهي، پر اهو ثبوت ضرور آهي ته جتي سرڪاري سهولت ڪمزور پوي، اتي به معيار ممڪن آهي.
اهڙي طرح، اخوت ايجوڪيشن سروسز فيس کان پاڪ تعليم جو هڪ مضبوط مثال پيش ڪري ٿي، جيڪو برادريءَ جي همدردي ۽ سماجي شموليت تي ٻڌل آهي. مالي رڪاوٽون هٽائي ۽ تعليم کي غربت گھٽائڻ جي وسيع قدمن سان ڳنڍي، اخوت اقتصادي طور پوئتي پيل طبقن جي شاگردن کي لڳاتار تعليم تائين پهچ مهيا ڪئي آهي — اهو ياد ڏياريندڙ آهي ته معاشي بندشون به پاليسي خال وانگر ئي وڏيون رڪاوٽون آهن. اهي قدم ظاهر ڪن ٿا ته حڪومت جي وسعت، سول سوسائٽي جي جدت ۽ برادريءَ جي ڪردار جي گڏجاڻي ڪنهن به بامعنيٰ تعليمي ويزن لاءِ ضروري آهي.
سرڪاري ـ نجي ڀائيواريون به اميد پيدا ڪن ٿيون. سنڌ ۾ پيپلز اسڪول پروگرام اهو ڏيکاري ٿو ته حڪومت ۽ تعليمي ماهرن وچ ۾ منظم سهڪار سان سرڪاري نظام اندر به بهتر حڪمراني، انگريزي ذريعي تعليم، ۽ احتسابي ڍانچا متعارف ڪرايا وڃن ٿا. اهڙا گڏيل ماڊل ٻڌائن ٿا ته هڪ طرفي ڪوششن بدران حڪمت عمليءَ وارا تعاون خالن کي ڀرڻ ۾ مددگار ٿي سگهن ٿا.
پر احتساب کانسواءِ ويزن ڪمزور ٿي ويندو. حڪومتن جي تبديلي سان تعليمي ترجيحن جي بار بار تبديلي پاڪستان ۾ تسلسل کي نقصان پهچايو آهي ۽ ڊگهي مدي واري رٿابندي کي ڪمزور ڪيو آهي. ان جي بدران ڊيٽا تي ٻڌل، مضبوط تعليمي سڌارن جو فريم ورڪ گهربل آهي — جيڪو قومي سکيا جائزي، شفاف فنڊنگ طريقن، ۽ برادري مرڪوز نگرانيءَ تي ٻڌل هجي. هن حوالي سان، يونيسڪو سان گڏ تيار ڪيل SDG-4 مڊ ٽرم ريويو رپورٽ جو تازو اجرا هڪ مثبت قدم آهي، جيڪو 2030 تائين جامع ۽ برابري واري سکيا ڏانهن تيزي آڻڻ لاءِ روڊ ميپ مهيا ڪري ٿو (يونيسڪو).
برابري هن ويزن جو مرڪز رهڻ گهرجي. اسڪولنگ تائين رسائي ۾ فرق — جنس، جاگرافي يا سماجي ـ معاشي حيثيت جي بنياد تي — رڳو ناانصافين جا نشان ناهن؛ اهي قومي ترقي لاءِ رڪاوٽون آهن. SDG-4 جهڙا عالمي هدف ڪنهن کي به پوئتي نه ڇڏڻ تي زور ڏين ٿا، پر سڀ کان وڌيڪ محروم ٻارن کي مٿي آڻڻ لاءِ ارادي حڪمت عملي کانسواءِ، پاڪستان تاريخي ناانصافين کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ جو خطرو کڻي ٿو. خاص طور ڇوڪرين جي تعليم ۾ سيڙپڪاري سماجي بهبود ۽ معاشي واڌ لاءِ گهڻ رخي فائدا ڏئي ٿي.
عالمي تناظر به تڪڙي قدم جي اهميت کي اجاگر ڪري ٿو. جتي دنيا جا ملڪ موسمي تبديلي، تڪرارن ۽ معاشي غيريقيني حالتن کي منهن ڏئي رهيا آهن، اتي تعليم استحڪام جو ذريعو رهي ٿي. يونيسيف خبردار ڪيو آهي ته تعليم لاءِ عالمي فنڊنگ ۾ ڪٽوتيون 2026 تائين لکين وڌيڪ ٻارن کي اسڪول کان ٻاهر ڪري سگهن ٿيون، جنهن مان واضح ٿئي ٿو ته تعليم ۾ سيڙپڪاري اصل ۾ مضبوطيءَ ۾ سيڙپڪاري آهي (UN Pakistan).
پاڪستان جي تعليمي مستقبل کي نئين سر ترتيب ڏيندي، اسان کي تسليم ڪرڻو پوندو ته حل مقامي به آهن ۽ گڏيل به. بين الاقوامي تجربا — جتي لڳاتار سيڙپڪاري، استادن جي پيشاورانه حيثيت، ۽ شاگرد مرڪوز تدريس نظامن کي تبديل ڪيو — اهم رهنمائي مهيا ڪن ٿا. ساڳي وقت، ملڪي سطح تي ٿيل ڪوششون ياد ڏيارين ٿيون ته برادريءَ جي شموليت ۽ مقامي حالتن جي حساسيت کانسواءِ ڪا به تبديلي ممڪن ناهي.
آخرڪار، پاڪستان لاءِ هڪ تبديلي آڻيندڙ تعليمي ويزن کي خواهشن کي عمل سان، برابري کي معيار سان، ۽ پاليسي کي جيئري حقيقتن سان جوڙڻو پوندو. اهو اهڙو ويزن هئڻ گهرجي، جيڪو استادن جي ملڪيت هجي، برادرين جي شموليت سان شڪل وٺي، ۽ پاليسي ٺاهيندڙن طرفان ان جي حفاظت ٿئي — ۽ جيڪو هر ٻار کي، پس منظر يا حالتن کان سواءِ، رڳو اسڪول وڃڻ نه پر سکڻ، اڳواڻي ڪرڻ ۽ اهڙي مستقبل ۾ حصو وٺڻ جو موقعو ڏئي، جيڪو پاڪستان جي اميدن کي ظاهر ڪري، نه ته ان جي مسئلن کي.
مشترڪ ڪوششن، حڪمت عمليءَ واري ڀائيواري ۽ اڻٿڪ عزم سان، هي رڳو ممڪن ناهي — بلڪه لازمي آهي. (نوٽ هي مضمون ڊيلي پارليامينٽ ٽائمز ۾ شايع ٿيو، سندن ٿورن سان پيش ڪريون ٿا. ليکڪ ماجد برفت ڪراچي ۾ رهندڙ اڳوڻو سول سرونٽ (سي ايس پي)، سياسي تجزيه نگار ۽ ڪالم نگار آهي.)
