اعجاز ممنائي
عام چوڻي آهي ته هن ملڪ اندر چريو ٿي سچ ڳالهائي سگهجي ٿو يا نشي جي حالت ۾ سچائيء تان پردو کڻي سگهجي ٿو۔سو ڪجهه ڏينهن اڳ دفاع واري وزير خواجه محمد آصف جي انڪشاف ڪندڙ بيان کي ميڊيا ۾ تمام گهڻي ڪوريج ملي آهي ۽ ان تي دلچسپ تبصرن ۽ راين جو سلسلو ڊگهو ٿيندو پيو وڃي. هن بيوروڪريسي جي ڪرپشن بابت دلچسپ تبصرا ۽ رايا ڏنا آهن ۽ انڪشاف ڪيو آهي ته پاڪستان جي اڌ کان وڌيڪ بيوروڪريسي جون پرتگال ۾ ملڪيتون آهن. سماجي رابطن واري ويب سائيٽ ايڪس تي هڪ پوسٽ ۾، دفاع واري وزير چيو ته بيوروڪريسي شهريت وٺڻ جي تياري ڪري رهي آهي، هن مشهور شخص جو نالو کڻڻ بنا چيو ته اهي ڪجهه ارب رپيا کائي آرامده رٽائرمينٽ جي زندگي گذاري رهيا آهن. پنهنجي پوسٽ ۾ خواجه محمد آصف الزام لڳايو ته بزدار جي ويجهي ترين بيوروڪريٽ کي صرف سلامي ملي آهي، هو هڪ بيوروڪريٽ آهي. هن وڌيڪ چيو ته سياستدان پنهنجي فائدي جي بيوروڪريسي رکڻ چاهيندا آهن. سياستدانن وٽ پئسا نه آهن، انهن کي چونڊون وڙهڻيون پونديون آهن، هي بيوروڪريسي پاڪستاني زمين کي برباد ڪري رهي آهي. اهو هر طرح سان پريشاني جو سبب آهي، يعني ملڪ جو هڪ ذميوار شخص آهي ته اڌ کان وڌيڪ بيوروڪريسي پرتگال ۾ ملڪيتون خريد ڪيون آهن ۽ شهريت حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪري رهي آهي، اهي اربين رپين جي ڪرپشن ڪري آرامده رٽائرمينٽ جي زندگي گذاري رهيا آهن. هي بيان صرف هڪ سياسي الزام نه آهي، پر هڪ قومي تشويش جو اظهار پڻ آهي جيڪو ڊگهي عرصي کان هلندڙ سچائي جي تصديق ڪري ٿو. اهو هڪ الميو آهي ته پاڪستان کي سڀ کان وڏو نقصان ان جي پنهنجي تعليم يافته ۽ بااختيار آفيسرن جي ڪري ٿيو آهي جن نظام کي ڪمزور ڪيو آهي. پوءِ اهو سوال وڌيڪ شديد ٿي ويندو آهي ته ڇا پاڪستان ۾ بيوروڪريسي هڪ اڏوهي سان ڀريل ڍانچو بڻجي ويو آهي. پاڪستان جي بيوروڪريسي جو ڍانچو برطانوي راج کان ورثي ۾ مليو آهي، جيڪو وقت جي ضرورتن مطابق ٺاهيو ويو هو. هي نظام ظاهري طور تي هڪ مستحڪم انتظامي مشينري جي طور تي ٺاهيو ويو هو، جنهن جو مقصد حڪومت جي فيصلن کي لاڳو ڪرڻ ۽ عوامي ڀلائي کي يقيني بڻائڻ هو. پر وقت گذرڻ سان گڏ، هي نظام پنهنجي اصل مقصد کان هٽي ويو آهي ۽ نااهلي، ڪرپشن ۽ طاقت جي غلط استعمال سان ڀريل آهي. بيوروڪريسي جو ڪردار، جيڪو اڳ ۾ عوامي خدمت ۽ گورننس کي بهتر بڻائڻ لاءِ هو، هاڻي ذاتي مفادن ۽ مالي فائدن جي چوڌاري گهمي ٿو. هن نظام جي سڀ کان وڏي ڪمزوري ان جو پاڻ کي احتساب کان مٿانهون ڏسڻ آهي. آفيسر پنهنجي عهدن ۽ طاقتن کي ذاتي فائدي لاءِ استعمال ڪندا آهن..خواجه صاحب جيئن ته پاڻ به ڪنهن زماني ۾ عرب امارات ۾ بينڪ ملازمت ڪندو رھيو آهي، تنهن ڪري کيس چڱي طرح معلوم ھوندو ته حڪمرانن کي ڪهڙي ڪھڙي صلاح ڪھڙي ڏينھن ڪھڙي پھر ڏيڻ مفيد آهي.پاڻ وٽ ڪو به چيڪ اينڊ بيلنس ناهي. جنهنڪري حڪمرانن سان گڏ بيوروڪريٽ جيئن چاهين ٿا قانون ۽ ضابطن کي ٽوڙيندا آهن، ڪو به انهن کان سوال ڪرڻ وارو ناهي. هن صورتحال بيوروڪريسي کي هڪ طاقتور لابي ۾ تبديل ڪري ڇڏيو آهي جيڪا نه رڳو ڪرپشن جي جڙ آهي پر ملڪ جي ترقي جي رستي ۾ سڀ کان وڏي رڪاوٽ پڻ آهي. بيوروڪريسي جي خراب ڪارڪردگي ۽ دشمني واري رويي جي سڀ کان واضح ۽ دل ڏاريندڙ مثال بلوچستان ۾ ملي ٿو.بلوچستان وسيلن سان مالا مال هجڻ جي باوجود، پسماندگي ۽ غربت جي دلدل ۾ ڦاسل صوبو آهي. ان جو هڪ وڏو سبب بيوروڪريسي جو هتي جي ماڻهن ۽ مسئلن سان اڍنگو رويو آهي. اسان عام طور تي بلوچستان جي مسئلن جو تجزيو ڪندا آهيون ۽ جڙ تي تنقيد ڪندا آهيون، پر اصل جڙ انهن کي نظرانداز ڪرڻ جي دشمني واري پاليسي آهي. بلوچستان جي شڪايتن تي ڪو به ڌيان نه ڏنو ويندو آهي. ڇا ترقياتي منصوبن ۾ ڪرپشن هڪ عام ڳالهه نه آهي؟ فنڊن جو وڏي پيماني تي غلط استعمال ڪيو ويندو آهي، ۽ اهي فنڊ ڪڏهن به مستحق ماڻهن تائين نه پهچندا آهن. بلوچستان ۾ بيوروڪريسي جو ڪم ڪرڻ جو طريقو انتهائي غير دوستانه آهي. اهي پاڻ کي مقامي ماڻهن کان مٿانهون سمجهن ٿا ۽ انهن جي مسئلن کي حل ڪرڻ بدران انهن کي وڌيڪ پيچيده بڻائين ٿا. هن رويي مقامي ماڻهن ۾ پريشاني ۽ بي اعتمادي پيدا ڪئي آهي ۽ هتي ئي پهرين محرومي جو احساس پيدا ٿئي ٿو ۽ پوءِ لاتعلقي جو رويو پيدا ٿئي ٿو. بيوروڪريسي جو هي رويو صرف بلوچستان تائين محدود ناهي، پر پاڪستان جي ٻين پٺتي پيل علائقن ۾ به صورتحال ساڳي آهي. جڏهن قومي دولت جي لٽ مار ۽ ڪرپشن جون کليل ڪهاڻيون عام ٿين ٿيون، ته ان جو نوجوان نسل تي بدترين اثر پوي ٿو. جڏهن نوجوان ڏسن ٿا ته محنت ۽ قابليت جي بدران ڪرپشن ۽ سفارش ذريعي ڪاميابي حاصل ٿئي ٿي، ته انهن جون اميدون ۽ حوصلا گهٽجي وڃن ٿا. هي غرور انهن کي تعليم ۽ روزگار حاصل ڪرڻ جي بدران شارٽ ڪٽ طريقا اختيار ڪرڻ تي مجبور ڪري ٿو. ان ماحول ۾، اهي احساس محروميء جو شڪار ٿين ٿا، جنهن جي ڪري سماج ۾ سنگين ڏوهن ۾ اضافو ٿئي ٿو، جهڙوڪ چوري، ڦرلٽ، ۽ منشيات جي اسمگلنگ جا قصا عام ٿيڻ لڳن ٿا، ۽ نوجوان پنهنجي زميوارين کان لاتعلق بڻجي وڃن ٿا ۽ معاشري ۾ پنهنجو اعتماد وڃائي ويهن ٿا. وزير دفاع خواجه محمد آصف جو بيان صرف هڪ سياسي بيان ناهي، پر هڪ قومي تشويش جو اظهار پڻ آهي، جنهن جي حقيقت کي سمجهڻ ۽ ان تي عمل ڪرڻ تمام ضروري آهي. هڪ ذميوار وزير جي بيان کي سنجيدگيء سان نه ٿو ورتو وڃي بلڪه ان کي مزاق سمجهي ڪن لاٽار ڪئي وڃي ٿي. هي انڪشاف صرف انهن الزامن جي شفاف ۽ غير جانبدار جاچ شروع ڪرڻ ۽ ذميوارن جي تعين لاءِ ڪافي آهي. جيڪڏهن خواجه آصف جو هي دعويٰ سچ آهي ته پوءِ هي هڪ وڏو قومي الميو آهي ۽ اسان جي رياست جون پاڙون ڪمزور ڪري رهيو آهي. هن صورتحال کي نظرانداز ڪرڻ ايندڙ نسلن خلاف هڪ سنگين ڏوهه هوندو. ڇوته ڪرپشن يا بدعنواني ھڪ سماجي برائي جو نالو آھي جيڪا ڪنھن معاشري، ملڪ، رياست، سياسي، انتظامي، حڪومتي، معاشي ۽ معاشرتي نظام کي ناڪام يا ناڪاره بڻائي تباھي ، بربادي ، تنزل يا پستي ڏي وٺي وڃي ٿي. ڪرپشن سري وانگر نظام جي ڪاٺ کي کوکلو ڪري ڪمزور ۽ ناس ڪري ڇڏيندي آهي .اھا سرڪاري توڻي غير سرڪاري ادارن ۾ ملندي آهي. ڪرپشن يا بدعنواني جو سبب ناجائز طريقي سان دولت شھرت طاقت يا اقتدار جي حاصلات آھي. ان جي نمونن ۾ غبن، فراڊ يا ڌوڪو، اختيار جو ناجائز استعمال يا فرض جي ادائگي کان انڪار يا پاسو ڪرڻ وغيره شامل آهن. ڪرپشن سماج اندر صحيح ۽ غلط ، بري ۽ ڀلي ، اھل ۽ نا اھل ، حق ۽ناحق، انصاف ۽ نا انصافي جي وچ ۾ تميز يا فرق کي ختم ڪري سماجي قدرن ۽ سماجي اخلاقيات کي ناس ڪري ٿي. جيڪڏهن تاريخ جو مشاھدو ڪجي ته خبر پوندي ته قومن ، تھذيبن ۽ معاشرن جي تباهيءَ جو وڏو سبب بدعنواني يا ڪرپشن رھي آھي. اھا بي ايماني جو ھڪ وڏو قسم آھي ۽ ان جي محرڪن ۾ سڀ کان وڏو محرڪ لالچ آھي .اھو ھڪ اھڙو عارضي نفعو ڏيندڙ انفرادي عمل آھي جيڪو اجتماعي نقصان يا تباهي آڻي ٿو تنھن ڪري ھر معاشري ۾ اھو ڳڻتي وارو موضوع رھيو آھي جنھن ڪري ان کي روڪڻ لاءِ خاص قانون سازي ذريعي خاص ادارا جوڙيا ويندا آھن.خواجه آصف جي بيان جي روشنيء ۾ بدعنوانيء خلاف هڪ اثرائتي ۽ مضبوط حڪمت عملي ٺاهڻ جي ضرورت آهي. احتسابي ادارن کي مڪمل خودمختياري ڏني وڃي ته جيئن اهي ذميوارن خلاف بناڪنهن خوف ۽ خطري جي ڪارروائي ڪري سگهن. ان کان علاوه، بيوروڪريسي جي جوڙجڪ ۾ بنيادي سڌارا آڻڻ گهرجن ته جيئن ان کي عوامي خدمت لاءِ جوابده بڻائي سگهجي ۽ ان کي به وڌيڪ اثرائتو ۽ شفاف بڻايو وڃي. هي اسان لاءِ هڪ موقعو آهي ته اسان هن ڊگهي عرصي کان هلندڙ مسئلي جو حل ڳوليون ۽ ملڪ کي ان اڏوهيء کان آزاد ڪريون جيڪا ان کي اندران ئي اندران کائي چٽ ڪري رهي آهي. خواجه آصف موجب اها بيوروڪريسي آهي جيڪا هن ملڪ کي تباهه ڪري رهي آهي ۽ ان جي ترقي ۾ سڀ کان وڏي رڪاوٽ آهي.انڪري هن مسئلي کي حل ڪرڻ کانسواءِ پاڪستان جي ترقي ناممڪن آهي.هن وقت اسان کي هڪ اهڙي نظام جي ضرورت آهي جنهن ۾ هر ڪنهن کي جوابده قرار ڏنو وڃي، قطع نظر ان جي ته ان جي حيثيت ڪهڙي به هجي.
