غلام مصطفيٰ جمالي
بنگلاديش ۾ ٿيندڙ عام چونڊون رڳو ووٽن جو عمل ناهن، پر اهي هڪ ڊگهي سياسي تاريخ، جدوجهد، نظرياتي ٽڪراءَ، جمهوري واعدن ۽ آمريت جي ڇانوَن مان گذرندڙ قوم جي اميدن جو تسلسل آهن۔ جڏهن به ڊاڪا جي گهٽين ۾ پولنگ اسٽيشنن ٻاهران قطارون لڳن ٿيون، تڏهن 1971ع جي آزاديءَ جي تحريڪ کان وٺي اڄ تائين جي سموري تاريخ ڄڻه زنده ٿي بيهي رهي ٿي۔ هن ڀيري به لڳ ڀڳ ٻارهن ڪروڙ کان وڌيڪ ووٽر پنهنجو حقِ راءِ دهي استعمال ڪري رهيا آهن، جن مان وڏي انگ ۾ نوجوان شامل آهن، ۽ اهو انگ پاڻ ٻڌائي ٿو ته ملڪ جو سياسي منظرنامو رڳو ماضي جي ورثي تي نه پر مستقبل جي خواهشن تي به بيٺل آهي۔
بنگلاديش جي سياست کي سمجهڻ لاءِ ضروري آهي ته ان جي قيام کان پوءِ جي حڪومتن تي نظر وڌي وڃي۔ 1971ع ۾ پاڪستان کان آزاديءَ کان پوءِ شيخ مجيب الرحمٰن ملڪ جا باني اڳواڻ طور سامهون آيا۔ عوامي ليگ جي قيادت هيٺ نئين رياست جو بنياد رکيو ويو، آئين ٺاهيو ويو ۽ قومي سڃاڻپ کي مضبوط ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي۔ پر آزاديءَ کان ڪجهه ئي سالن اندر معاشي بحران، قحط ۽ انتظامي ڪمزورين ملڪ کي سخت آزمائش ۾ وجهي ڇڏيو۔ 1975ع ۾ سياسي بيچيني وڌندي وئي ۽ آخرڪار هڪ فوجي بغاوت ۾ شيخ مجيب الرحمٰن ۽ سندن خاندان جي اڪثر ميمبرن کي قتل ڪيو ويو۔ اهو واقعو بنگلاديش جي تاريخ ۾ هڪ وڏو موڙ ثابت ٿيو، جنهن بعد ملڪ ۾ فوجي مداخلت جو دور شروع ٿيو۔
شيخ مجيب جي شهادت کان پوءِ ضياءُ الرحمان اقتدار ۾ آيا۔ هن بنگلاديش نيشنلسٽ پارٽي جي بنياد رکي ۽ سياست کي هڪ نئين رخ ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي۔ ضياءُ الرحمان جي دور ۾ ملڪي سڃاڻپ ۾ اسلامي عنصر کي وڌيڪ نمايان ڪيو ويو، آئين ۾ تبديليون آنديون ويون ۽ پرڏيهي پاليسي ۾ توازن آڻڻ جي ڪوشش ڪئي وئي۔ معاشي ميدان ۾ ڪجهه سڌارا به ڪيا ويا، خاص طور تي زرعي شعبي ۽ ڳوٺاڻي ترقيءَ تي ڌيان ڏنو ويو، پر 1981ع ۾ ضياءُ الرحمان به هڪ فوجي بغاوت ۾ قتل ٿي ويا۔ ملڪ وري سياسي غير يقينيءَ جي ور چڙهي ويو۔
ان کان پوءِ جنرل حسين محمد ارشاد 1982ع ۾ اقتدار سنڀاليو ۽ فوجي حڪمران طور ملڪ تي حڪمراني ڪئي۔ ارشاد جي دور ۾ مقامي حڪومتن کي ڪجهه اختيار ڏنا ويا ۽ بنيادي ڍانچي جي ترقيءَ جا منصوبا شروع ڪيا ويا، پر سياسي آزاديون محدود رهيون۔ مخالف ڌرين، خاص طور تي عوامي ليگ ۽ بي اين پي، گڏجي ارشاد خلاف تحريڪ هلائي۔ 1990ع ۾ وڏي عوامي احتجاج کان پوءِ ارشاد کي استعيفيٰ ڏيڻي پئي ۽ ملڪ ۾ عبوري حڪومت هيٺ چونڊون ڪرايون ويون۔ اهو دور بنگلاديش ۾ جمهوريت جي بحاليءَ جي علامت بڻيو۔
1991ع جي چونڊن ۾ بنگلاديش نيشنلسٽ پارٽي ڪامياب ٿي ۽ بيگم خالدہ ضياءُ وزيراعظم بڻيون۔ هن دور ۾ پارلياماني نظام کي بحال ڪيو ويو، آئين ۾ ترميمون ڪيون ويون ۽ جمهوريت کي مضبوط ڪرڻ جا واعدا ڪيا ويا۔ پر سياسي مقابلي ۾ تلخي وڌندي وئي۔ عوامي ليگ ۽ بي اين پي وچ ۾ عدم اعتماد جو ماحول پيدا ٿيو، جنهن جو نتيجو اهو نڪتو جو 1996ع ۾ چونڊن جي شفافيت تي سوال اٿاريا ويا۔ عوامي احتجاج کان پوءِ عبوري حڪومت جو نظام متعارف ڪرايو ويو ته جيئن چونڊون غيرجانبدار طريقي سان ڪرائي سگهجن۔
1996ع ۾ عوامي ليگ اقتدار ۾ آئي ۽ شيخ حسينه وزيراعظم بڻيون، جيڪي شيخ مجيب الرحمٰن جي ڌيءَ آهن۔ هن دور ۾ ڀارت سان گنگا پاڻيءَ جي ورڇ جو معاهدو ٿيو، امن معاهدو ڪيو ويو جيڪو چٽگانگ هِل ٽريڪٽس جي بغاوت کي ختم ڪرڻ ۾ مددگار ثابت ٿيو۔ پر سياسي محاذ آرائي جاري رهي۔ 2001ع ۾ ٻيهر بي اين پي اقتدار ۾ آئي، ۽ خالدہ ضياءُ هڪ ڀيرو ٻيهر وزيراعظم بڻيون۔ هن دور ۾ اقتصادي ترقيءَ سان گڏ انتهاپسنديءَ جا مسئلا به سامهون آيا۔ 2004ع ۾ عوامي ليگ جي جلسي تي هٿياربند حملو ٿيو، جنهن ۾ ڪيترائي ماڻهو مارجي ويا ۽ سياسي ماحول وڌيڪ خراب ٿيو
2006ع کان 2008ع تائين ملڪ سياسي بحران ۾ رهيو۔ عبوري حڪومت، جيڪا فوجي حمايت سان قائم ٿي، بدعنواني خلاف مهم شروع ڪئي ۽ ٻنهي وڏين اڳواڻن، شيخ حسينه ۽ خالدہ ضياءُ، کي گرفتار ڪيو ويو۔ هن دور کي ڪيترائي ماڻهو احتساب جو وقت سمجهن ٿا، جڏهن ته ڪجهه ان کي جمهوريت لاءِ رڪاوٽ قرار ڏين ٿا۔ 2008ع جي چونڊن ۾ عوامي ليگ وڏي اڪثريت سان ڪامياب ٿي ۽ شيخ حسينه ٻيهر اقتدار ۾ آيون۔
2009ع کان پوءِ عوامي ليگ لڳاتار حڪومت ڪندي رهي۔ هن عرصي ۾ معاشي ترقيءَ جي شرح ۾ واڌ ٿي، ڪپڙي جي صنعت ۽ برآمدات ۾ اضافو ٿيو، غربت جي شرح گهٽ ٿي ۽ بنيادي ڍانچي ۾ نمايان سڌارا ڪيا ويا۔ پدما برج جهڙا وڏا منصوبا مڪمل ٿيا، بجليءَ جي پيداوار وڌي ۽ ڊجيٽل بنگلاديش جو نعرو ڏنو ويو۔ پر ساڳئي وقت مخالف ڌر طرفان چونڊن جي شفافيت، سياسي گرفتاريون ۽ اظهار جي آزاديءَ بابت خدشا ظاهر ڪيا ويا۔ 2014ع ۽ 2018ع جي چونڊن ۾ بي اين پي ۽ ٻين پارٽين جي شرڪت يا بائيڪاٽ سبب سياسي تڪرار وڌيا۔
هاڻوڪيون چونڊون اهڙي پسمنظر ۾ ٿي رهيون آهن، جتي هڪ پاسي ماضي جي حڪومتن جو تجربو آهي ۽ ٻئي پاسي نئين نسل جون اميدون۔ نوجوان ووٽر، جيڪي ملڪ جي آباديءَ جو وڏو حصو آهن، روزگار، تعليم، ٽيڪنالاجي ۽ ماحولياتي تحفظ جهڙن مسئلن تي ڌيان چاهين ٿا۔ بنگلاديش موسمياتي تبديليءَ کان سخت متاثر ٿيندڙ ملڪن مان آهي، جتي ٻوڏون، سائڪلون ۽ سمنڊ جي سطح ۾ واڌ لکين ماڻهن جي زندگيءَ تي اثرانداز ٿين ٿا۔ تنهن ڪري هاڻوڪيون چونڊون صرف سياسي طاقت جي منتقلي ناهن، پر ملڪ جي بقا ۽ ترقيءَ سان به جڙيل آهن۔
ماضيءَ جي حڪومتن مان هڪ اهم سبق اهو ملي ٿو ته سياسي استحڪام کانسواءِ معاشي ترقي پائيدار نٿي ٿي سگهي۔ فوجي مداخلت وارا دور، جهڙوڪ ضياءُ الرحمان ۽ ارشاد جا سال، ڪجهه انتظامي سڌارا ضرور آندا، پر ڊگهي مدي ۾ جمهوري ادارن کي ڪمزور ڪري ويا۔ ساڳي طرح جمهوريت جي بحاليءَ کان پوءِ به جڏهن سياسي پارٽيون هڪ ٻئي کي قبول ڪرڻ لاءِ تيار نه رهيون، تڏهن ملڪ بحرانن جو شڪار ٿيو۔ ان ڪري هاڻوڪين چونڊن ۾ سڀ کان اهم ڳالهه اها آهي ته نتيجا جيڪي به اچن، انهن کي تسليم ڪيو وڃي ۽ سياسي عمل کي اڳتي وڌايو وڃي۔
بنگلاديش جي سياسي تاريخ ۾ خاندانن جو ڪردار به نمايان رهيو آهي۔ شيخ حسينه ۽ خالدہ ضياءُ جي وچ ۾ سياسي مقابلو ڪيترن ئي ڏهاڪن تي پکڙيل آهي، جنهن کي ڪجهه ماڻهو ذاتي رقابت قرار ڏين ٿا ته ڪجهه ان کي نظرياتي اختلاف سمجهن ٿا۔ پر هاڻي هڪ نئين سياسي قوت، جيڪا نوجوانن تي مشتمل آهي، پڻ ميدان ۾ آهي ۽ اهو امڪان موجود آهي ته مستقبل ۾ سياست جو نقشو تبديل ٿي سگهي ٿو۔
پرڏيهي پاليسيءَ جي حوالي سان به ماضيءَ جي حڪومتن جا اثر ڏسڻ ۾ اچن ٿا۔ عوامي ليگ عام طور ڀارت سان ويجهي لاڳاپن جي حامي رهي آهي، جڏهن ته بي اين پي وڌيڪ توازن واري پاليسي اختيار ڪرڻ جي ڳالهه ڪندي رهي آهي۔ چين سان اقتصادي تعاون، بندرگاهن جي ترقي، ۽ علائقائي واپار جا معاهدا به چونڊن جي نتيجن تي اثرانداز ٿي سگهن ٿا۔ عالمي سطح تي بنگلاديش کي هڪ تيزي سان اڀرندڙ معيشت طور ڏٺو وڃي ٿو، پر سياسي استحڪام ان ترقيءَ لاءِ ضروري شرط آهي۔
هاڻوڪي چونڊ مهم ۾ به معاشي ترقي، بدعنواني، انساني حقن، عدالتي آزادي ۽ ميڊيا جي آزادي جهڙا موضوع نمايان رهيا آهن۔ ماضيءَ ۾ بدعنوانيءَ جا الزام تقريباً هر حڪومت تي لڳندا رهيا آهن، جنهن سبب عوام ۾ بي اعتمادي پيدا ٿي۔ جيڪڏهن نئين حڪومت شفافيت، احتساب ۽ قانون جي بالادستيءَ کي يقيني بڻائي سگهي ٿي ته اهو ملڪ لاءِ مثبت قدم هوندو۔
بنگلاديش جي عوام هميشه جمهوريت لاءِ جدوجهد ڪئي آهي۔ 1990ع ۾ ارشاد خلاف تحريڪ هجي يا 2006ع ۾ چونڊ سڌارن لاءِ احتجاج، ماڻهن پنهنجي ووٽ جي طاقت کي اهميت ڏني آهي۔ اڄ به جڏهن پولنگ اسٽيشنن تي نوجوان، عورتون ۽ بزرگ گڏ بيٺا آهن، تڏهن اهو منظر ٻڌائي ٿو ته جمهوريت جو شعور زنده آهي۔ ماضيءَ جون حڪومتون پنهنجي ڪاميابين ۽ ناڪامين سميت تاريخ جو حصو بڻجي چڪيون آهن، پر انهن مان سبق وٺڻ ضروري آهي ته جيئن مستقبل وڌيڪ روشن بڻجي سگهي۔
هاڻوڪيون چونڊون بنگلاديش لاءِ هڪ امتحان آهن۔ جيڪڏهن اهي شفاف، آزاد ۽ منصفانه نموني سان مڪمل ٿين ٿيون ۽ سڀ ڌريون نتيجن کي قبول ڪن ٿيون، ته ملڪ سياسي استحڪام ڏانهن وڌي سگهي ٿو۔ پر جيڪڏهن ٻيهر تڪرار، احتجاج ۽ عدم اعتماد پيدا ٿئي ٿو ته ترقيءَ جو سفر سست ٿي سگهي ٿو۔ تنهن ڪري ضروري آهي ته سياسي قيادت، ادارا ۽ عوام گڏجي ملڪ جي مفاد کي اوليت ڏين۔
بنگلاديش جي تاريخ ٻڌائي ٿي ته هي قوم مشڪلاتن مان نڪري اڳتي وڌڻ جي صلاحيت رکي ٿي۔ آزاديءَ جي جنگ کان وٺي معاشي بحاليءَ تائين، فوجي دور کان جمهوريت جي واپسي تائين، هر مرحلي تي ماڻهن پنهنجي ارادي جو اظهار ڪيو آهي۔ اڄ جڏهن نوان ووٽ پئجي رهيا آهن، تڏهن ماضيءَ جي حڪومتن جا تجربا، انهن جون غلطيون ۽ ڪاميابيون سڀ سامهون آهن۔ جيڪڏهن انهن مان صحيح نتيجا ڪڍيا وڃن ته بنگلاديش واقعي هڪ نئين دور ۾ داخل ٿي سگهي ٿو، جتي سياست ذاتي مفادن بدران قومي ترقيءَ لاءِ هجي، اختلاف دشمنيءَ ۾ نه پر بحث ۾ تبديل ٿين، ۽ جمهوريت صرف نعرو نه پر عملي حقيقت بڻجي وڃي۔
