غلام مصطفيٰ جمالي
پاڪستان ۽ افغانستان جي وچ ۾ 25 کان 29 آڪٽوبر 2025 تائين استنبول ۾ ٿيندڙ ڳالهيون ڪنهن به آخري نتيجي کان سواءِ ختم ٿي ويون جن ڳالهيون جو خاص نتيجو سامهون نه اچي سگهيو آهي،استنبول ۾ ٿيندڙ ڳالهيون هڪ طويل ڊگهي بحث جي مشتمل ۾ رهيون جنهن ۾ اجلاس ۾ پاڪستان افغانستان کان جيڪا مطالبا ڪيا اهي نه رڳو جائز هئا پر ٻنهي ملڪن جي امن لاءِ خاص معنيٰ رکندڙ هئا ڇو ته پاڪستان هميشه پاڙيسري ملڪن ۾ پنهنجي سرزمين تي امن چاهي ٿو پر پاڪستان جو پاڙيسري خاص طور ڀارت هيمشه پاڪستان جي امن جي راه ۾ رڪاوٽون پيدا ڪيون آهي،ان ڳالهه کي مد نظر رکندي پاڪستان افغانستان سان ڳالهن جو دور شروع ڪيو ته انهن پهرين واضع موقف رکيو افغانستان ۾ موجود دهشتگرد تنظيمن جو خاتمي جو،پاڪ افغان اجلاس وچ ۾ اها هڪ اهڙي ملاقات هئي جنهن ۾ علائقائي امن، سرحدي استحڪام ۽ دهشتگردي جي خاتمي لاءِ ڳالهيون ڪيون ويون ۽ ٻنهي ملڪن جي عوام توڙي عسڪري قيادت کي ڪجهه اميدون هيون ته ان ڳالهين سان ٻنهي ملڪن ۾ امن جو قائم رهڻ برقرار رهندو. پر بدقسمتي سان، هي اجلاس شڪ، تضاد ۽ غير حقيقي مطالبن سان ڀريل هو. جيتوڻيڪ ترڪي ۽ قطر، ثالث طور هڪ بهترين ڪم سرانجام ڏنو، هڪ قدم بہ قدم ٻنهي ملڪن جي وچ ۾ پيدا ٿيل پديشدگيون ختم ڪرڻ چاهيون، پر ڌرين جي وچ ۾ اختلاف جو مکيه نقطو برقرار رهيو. دهشتگردي خلاف عملي قدم ۽ خودمختياري جي ڳالهه پاڪستان جو موقف شروع کان ئي واضح ۽ سمجھ ۾ ايندڙ رهيو آهي.پاڪستان اهو مطالبو ڪري ٿو ته افغان سرزمين تحريڪ طالبان پاڪستان (ٽي ٽي پي) ۽ بلوچ ويڙهاڪ گروپن خلاف استعمال نه ڪئي وڃي جيڪو مطالبو پاڪستان جو درست مطالبو آهي پر هن مطالبي کي افغان طرفان هڪ مطالبو سياسي چال سمجهيو.انهي ڳالهه ۾ ڪو به شڪ ناهي ته اففغان زميني حقيقتن ۽ قومي سلامتي جي گهرجن تي ٻڌل آهي.ڇو ته پاڪستان ۾ اتر ۽ ڏکڻ وزيرستان، لورالائي، ژوب، پنجگور ۽ ڪيچ جهڙن ضلعن ۾ تازا حملا ان ڳالهه جو واضح ثبوت آهن ته سرحد پار کان گروپ پاڪستان خلاف ڪارروائي ڪري رهيا آهن.اهڙي صورتحال ۾، پاڪستان کي افغان حڪومت کان تحريري ۽ تصديق ٿيل يقين ڏياريندڙ جو مطالبو ڪرڻ جو حق آهي. ٻئي طرف، افغان وفد ڳالهين دوران الزام لڳايو ته پاڪستان ڊرون حملن ۽ هوائي حدن جي ڀڃڪڙين ذريعي افغانستان جي خودمختياري جي خلاف ورزي ڪري رهيو آهي. پر سوال اهو آهي ته، جڏهن افغان حڪومت پنهنجي علائقي تي ٻڌل گروپن کي ڪنٽرول نٿي ڪري سگهي جيڪي پاڪستاني شهرين ۽ فوجي اهلڪارن کي نشانو بڻائي رهيا آهن، ته ڇا پاڪستان کي خاموشي سان ويهڻ گهرجي؟ خودمختياري جو مطلب صرف هوائي حدن جي حفاظت ناهي، پر ان جي علائقي مان ڪنهن ٻئي ملڪ خلاف حملن کي روڪڻ به هن اصول جو هڪ لازمي حصو آهي. پاڪستان جا ڪارروايون اصل ۾ خود دفاع جي زمري ۾ اچن ٿيون، جارحيت جي زمري ۾ هرگز نه ٿيون اچن.پاڪ افغان ڳالهين ۾ هڪ اهم موڙ تڏهن آيو جڏهن افغان ڌر تجويز ڏني ته طالبان حڪومت پاڪستان ۽ ٽي ٽي پي جي وچ ۾ ثالث جو ڪردار ادا ڪري سگهي ٿي. پاڪستان واضح طور تي هن تجويز کي رد ڪري ڇڏيو، ۽ بلڪل صحيح ڪيو. ڇاڪاڻ ته اهو ساڳيو تجربو ماضي ۾ ڪيترائي ڀيرا ناڪام ٿي چڪو آهي. ٽي ٽي پي ڪئمپ، تربيتي مرڪز ۽ ميڊيا سيل طالبان حڪومت جي تحت کليل طور تي هلي رهيا آهن. اهڙي صورتحال ۾، ثالثي جو مطلب آهي دهشتگردن کي وڌيڪ سياسي جائزيت ڏيڻ هو. پاڪستان هاڻي “بغير شرطن جي ڳالهين” جي ڄار ۾ نه ٿو ڦاسي سگهي. افغان وفد جو هڪ ٻيو ڪمزور دليل اهو هو ته اهي پاڪستاني ۾ موجود دهشتگردن کي “ڪال” ڪرڻ کان نه ٿا روڪي سگهن جيڪي،سرحد پار لڪيل آهن. جيڪڏهن هن دليل کي قبول ڪيو وڃي ته پوءِ بين الاقوامي قانون ۽ ٻه طرفي معاهدن جي روح ختم ٿي ويندي آهي. 1949، 1956 ۽ بعد ۾ 1988 جي جنيوا ڪنوينشن موجب، هر ملڪ پنهنجي علائقي کي پاڙيسري ملڪ خلاف استعمال ٿيڻ کان روڪڻ جو پابند آهي. افغان حڪومت جو اهو دعويٰ ته اهو انهن عنصرن کي ڪنٽرول نٿو ڪري سگهي، اهو پاڻ ۾ ان جي ڪمزور حڪمراني جو اعتراف آهي. پاڪستاني وفد ڳالهين ۾ هڪ ٻيو اهم نقطو اٿاريو پاڪستان چاهي ٿو ته ٻنهي ملڪن جا فوجي ۽ انٽيليجنس نمائندا هڪ گڏيل نظام تحت آپريشن جي نگراني ڪن ته جيئن حملي جي صورت ۾ فوري جواب ڏئي سگهجي. پر افغان ڌر ان کي “پرڏيهي مداخلت” قرار ڏيندي رد ڪري ڇڏيو. سوال اهو آهي ته جيڪڏهن افغانستان وٽ لڪائڻ لاءِ ڪجهه به ناهي، ته پوءِ اهو تصديق جي نظام کان ڇو ڊڄي ٿو؟ حقيقت ۾، طالبان حڪومت اندروني طور تي ورهايل آهي. هڪ طرف، اهو بين الاقوامي سڃاڻپ چاهي ٿو، ٻئي طرف، اهو ٽي ٽي پي ۽ القاعده سان لاڳاپا ٽوڙڻ لاءِ تيار ناهي. ترڪي ۽ قطر ثالث جي حيثيت سان هڪ سمجهوتو پيش ڪيو جيڪو پهريان ٽيڪنيڪل رابطا بحال ڪري، ۽ پوءِ سياسي مسئلا حل ڪري. هي هڪ قابل عمل تجويز هئي، پر ڪابلي رويو پڻ ان ۾ رڪاوٽ بڻيل آهي. افغان وفد پاڪستان تي “بدتميزي” ۽ “نئين مطالبن” جو الزام لڳايو، جيتوڻيڪ پاڪستان صرف اهو ئي گهري رهيو آهي جيڪو اڳ ۾ ئي ٻه طرفو معاهدو آهي. پاڪستان جو موقف اصولي ۽ علائقائي امن لاءِ آهي. جيڪڏهن افغانستان واقعي ڀائراڻا لاڳاپا چاهي ٿو، ته ان کي سمجهڻ گهرجي ته پاڪستان جي حساسيت بي سبب ناهي. پاڪستان گذريل ٻن ڏهاڪن ۾ دهشتگردي جي خلاف جنگ ۾ چاليهه هزار کان وڌيڪ شهري وڃائي چڪو آهي. هاڻي دهشتگردي جي بنيادن کي نظرانداز ڪرڻ ممڪن ناهي. هي صرف پاڪستان جي جنگ ناهي پر پوري خطي جي استحڪام جو سوال آهي. حقيقت اها آهي ته ڪابل حڪومت تي هندستاني اثر وڌي رهيو آهي ان کي نظرانداز نٿو ڪري سگهجي. ڪابل ۾ هندستاني سفارتي سرگرمين جي بحالي ۽ افغان ميڊيا ۾ پاڪستان مخالف بيانيه ڪنهن به “اتفاق” جو نتيجو ناهي.۽ پاڪستان کي اهو خوف آهي ته هندستان افغانستان کي پاڪستان تي نفسياتي دٻاءُ لاءِ محاذ ۾ تبديل ڪرڻ جي ڪوشش ڪري رهيو آهي. اهڙي صورتحال ۾، پاڪستان لاءِ مضبوط سفارتڪاري ان جي دفاعي مفادن جي ضرورت آهي. ڳالهين جو هڪ مثبت پهلو اهو آهي ته ٻنهي ڌرين “ٽيڪنيڪل سطح” تي رابطا برقرار رکڻ تي اتفاق ڪيو آهي. يعني دروازو مڪمل طور تي بند نه ڪيو ويو آهي. پر اعتماد جي کوٽ ايتري گهري آهي جو ڪا به ترقي صرف تڏهن ممڪن آهي جڏهن ڪابلي حڪومت پنهنجا واعدا لکت ۾ ڏي. زباني يقين ۽ مذهبي حوالا هاڻي ڪو به مسئلو حل نه ڪندا. افغانستان کي سمجهڻ گهرجي ته خودمختياري صرف هڪ ملڪ جو حق ناهي، اهو هڪ ذميواري پڻ آهي. جڏهن پاڪستان تي حملا ان جي علائقن مان ٿين ٿا، ته اها خودمختياري ناهي، ان کي غفلت چيو ويندو آهي. پاڪستان پنهنجي عوام، فوج ۽ سفارتڪارن جي قربانين ذريعي حاصل ڪيل امن کي ڪنهن ٻئي ملڪ جي ڪمزورين تي نه ٿو ڇڏي سگهجي. هن تڪرار ۾ ترڪي ۽ قطر جو ڪردار اميد جي ڪري آهي. ٻنهي ملڪن کي نه رڳو اسلامي برادري ۾ هڪ قابل اعتماد حيثيت حاصل آهي پر انهن کي ثالثي ۾ عملي تجربو پڻ آهي…
