ٿر جو ريگستان: جتي هر ڏينهن زندگي زهر جو ذائقو ڏئي ٿي

علي نواز راهمون
ٿر جي سونهن واري واريءَ ۾ زندگي ۽ موت گڏ گڏ هلن ٿا. هتي حسن ۽ ڏکن ۾ جدائي ممڪن ناهي، هڪ اهڙي هستي جوڙجي ٿي جنهن جو تصور ٻاهريان ماڻهو به نٿا ڪري سگهن. ٿرپارڪر جي ماڻهن لاءِ هي ريگستان هڪ ئي وقت پناهگاهه به آهي ۽ ڦاهو به، جتي هر ننگي پير قدم کڻندي زهريلي نانگ سان منهنجي خطري ۾ آهي.
سنڌ جو خاموش قاتل
نانگ جو چڪ نه رڳو نظرانداز ٿيل گرم علائقن جي بيماري (NTD) آهي پر پاڪستان ۾ هر سال هزارين زندگيون کسي ٿو. لياقت يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز، ڄامشوري جي وائيس چانسلر موجب، هر سال 8,000 کان وڌيڪ ڪيس رڪارڊ ٿين ٿا. مختلف رپورٽن موجب صرف ضلعي ٿرپارڪر ۾ هر سال 700–800 ڪيس اسپتالن ۾ داخل ٿين ٿا. پر اڪثر متاثر اسپتالن تائين نٿا پهچن، ڇاڪاڻ ته سفري سهولتن جي کوٽ ۽ نيم حکيمَن تي ڀاڙڻ سبب زندگيون ضايع ٿي وڃن ٿيون. اصل ۾ موت حتمي ناهي، ڇو ته نانگ جو زهر Anti-Snake Venom (ASV) سان علاج ٿي سگهي ٿو. پر ڏکڻ سنڌ جي ديهي اسپتالن ۾ ASV جي سخت کوٽ آهي. علاج نه ملڻ ڪري ماڻهو توهم پرستي ۽ دڙي درگاهن ڏانهن رخ ڪن ٿا، جنهن جا نتيجا گهڻو ڪري موت ٿين ٿا.

ٿر ۾ صحت لاءِ خطرو
پاڪستان جي ڪيترن علائقن ۾ نانگ چڪ وڏي عوامي صحت جو خطرو آهي، خاص ڪري سنڌ جي ٿر ريگستان ۾. تازيون برساتون زرعي برڪت آڻڻ سان گڏ زهريلي نانگن سان منهن وڌائي ڇڏيو آهي. ٿرپارڪر ۾ جتي برسات کان پوءِ پوک ٻيهر شروع ٿئي ٿي، ڪيترائي ماڻهو اڳ ۾ ئي نانگ چڪن سبب اسپتالن ۾ داخل ٿي چڪا آهن.

ڀڃيل واعدا ۽ رڪيل منصوبا
گذريل ٻن ڏهاڪن ۾ حڪومتون بار بار نانگ زهر ليبارٽري ٺاهڻ جا اعلان ڪيا، پر ٿرين کي ڪجهه به نه مليو:

· 2004: وزيراعظم شوڪت عزيز ٿر ڊولپمينٽ پيڪيج تحت نانگ زهر ليبارٽري جو اعلان ڪيو، 100 ملين رپيا جاري ٿيا. ڪجهه به نه ٺهيو.

· 2008–09: سنڌ حڪومت 200 ملين رپيا رکي نانگ زهر ۽ ريبز ويڪسين ليبارٽري جو اعلان ڪيو، پر منصوبو اڌ ۾ رڪجي ويو.

· 2022: نئين ليبارٽري منظور ٿي، پر متنازع طور تي ساڪرانڊ (ضلع بينظيرآباد) ۾ قائم ڪرڻ جو فيصلو ٿيو، ٿر بدران.

اڄ به پاڪستان صرف هڪ اداري، نيشنل انسٽيٽيوٽ آف هيلٿ (NIH)، اسلام آباد تي ڀاڙيل آهي. نتيجي ۾ ٿر جا ماڻهو دير سان ۽ محدود مقدار ۾ ASV حاصل ڪن ٿا.

روزمره جون مشڪلاتون
ٿرپارڪر، جنهن ۾ 1.78 ملين ماڻهو 2,305 ڳوٺن ۾ رهن ٿا، پاڪستان جا سڀ کان نظرانداز ٿيل علائقا آهن. 95 سيڪڙو کان وڌيڪ ماڻهو پڪي سڙڪ، بجلي، صاف پاڻي ۽ صحت جي سهولتن کان محروم آهن. ٻارڻ ۽ مالوند ماڻهو گرمي ۾ ننگي پير محنت ڪن ٿا، جتي هر وقت نانگ چڪ جو خطرو آهي. ڪيترن ماڻهن کي زندگيءَ ۾ ٻه ٽي ڀيرا نانگ چڪي چڪا آهن.

ٻئي طرف، ٿر جا معدني وسيلا ٻين لاءِ دولت بڻيا آهن. 175 ارب ٽن ڪوئلي جا ذخيرا قومي گرڊ کي توانائي ڏئي رهيا آهن. گرينائيٽ، جپسم ۽ لوڻ ٻاهرين مارڪيٽن ۾ وڃي رهيا آهن. پر مقامي ماڻهو اڃا به اونداهين ۾، پاڻي ۽ کاڌي لاءِ روز جدوجهد ڪن ٿا.

ASV پيداوار ۾ وڃايل موقعا
ٿر وٽ مقامي سطح تي ASV پيدا ڪرڻ لاءِ سڀ ڪجھ موجود آهي:

· زهريلا نانگ قدرتي طور وڏي تعداد ۾.

· جانور جهڙوڪ گهوڙا، جيڪي سيرم لاءِ ضروري آهن.

پوءِ به پاڪستان پري ليبارٽري ۽ مهانگي درآمدن تي ڀاڙيندو آهي، مقامي صلاحيت کي استعمال نٿو ڪري.

ڇا ڪرڻ گهرجي؟
ماهرن ۽ ماڻهن جا واضح مطالبا آهن:

· ٿر ۾ حقيقي قومي منصوبي طور نانگ زهر ليبارٽري قائم ڪئي وڃي.

· ٿر ۾ ميڊيڪل يونيورسٽي ڪيمپس کوليو وڃي، ته جيئن ريسرچ ۽ علاج ۾ بهتري اچي.

· بنيادي صحت مرڪزن ۽ ديهي اسپتالن ۾ ASV جي باقاعده فراهمي ڪئي وڃي، سج جي توانائيءَ سان هلندڙ ٿڌي زنجيرن سان گڏ.

· خالي عهدا ڀريا وڃن ۽ (4×4) فراهم ڪيون وڃن.

· مقامي سطح تي ASV شفاف طريقي سان ورهايو وڃي، تعلقا سطح تي اسٽاڪ جي آن لائن نگراني سان.

· عوامي آگاهي مهم هلائي وڃي ته ماڻهو نيم حکيمَن تي ڀاڙڻ ڇڏي ڏين.

· مريضن جا ڊيٽا ڊجيٽل ڪيا وڃن ته جيئن علاج ۽ ASV جي استعمال جو صحيح رڪارڊ رهي.

دولت ۽ محروميءَ جي ڌرتي
ٿرپارڪر هڪ تضاد آهي: ڪوئلو، گرينائيٽ ۽ لوڻ ۾ امير، پر صحت، کاڌي ۽ پاڻيءَ ۾ غريب. ڪوئلي مان بجلي نڪري پوري ملڪ کي روشن ڪري ٿي، پر گهڻا ٿري اڃا به اونداهين ۾ آهن. اسلام ڪوٽ ۾ مائي بختاور ايئرپورٽ ڪارپوريٽ آفيسرن لاءِ ٺهي ويو، جڏهن ته مقامي ماڻهو رڳو جهازن کي ڏسي سگهن ٿا، جن ۾ اهي ڪڏهن سوار نه ٿيندا. ٿر جا ماڻهو رڳو نانگن جا نه پر ڀڃيل واعدن جا به شڪار آهن. جيڪڏهن حڪومتون سنجيدگي ۽ تڪڙي عمل نه ڪنديون، ته ٿري ماڻهو هر ڏينهن ”زندگيءَ جو زهر چکڻ“ تي مجبور رهندا.

ASV ويڪسين جي دير يا کوٽ اڳ ۾ ئي ڪيترين زندگين جو قيمت وٺي چڪي آهي، خاص ڪري پري ڳوٺن ۾. مقامي ماڻهو ۽ سماجي ڪارڪن مسلسل وفاقي ۽ صوبائي حڪومت کان گهر ڪن ٿا ته ٿرپارڪر ۾ ASV ويڪسين جي فوري ۽ لڳاتار فراهمي کي يقيني بڻايو وڃي.

اهي زندگي بچائيندڙ ويڪسينون انتهائي ضروري آهن ته جيئن موتن کان بچي سگهجي ۽ ملڪ جي سڀ کان وڌيڪ ڪمزور آباديءَ جي زندگين کي بچائي سگهجي.