غلام مصطفيٰ جمالي
وڙهن سَئان ته لتاڙجن ٻوٽا. ايران ۽ اسرائيل وچ ۾ جاري جنگ هاڻي هڪ گلوبل ڪرائسز بڻجي چڪي آهي. جيڪڏهن تيل جي ٺڪاڻن تي حملا جاري رهيا ته تيل جي پيداوار بند ٿي سگهي ٿي، جنهن سان عالمي مارڪيٽ ۾ تيل جي قيمت 20 کان 25 ڊالر في بيرل وڌي ويندي. اهڙي صورتحال ۾ پاڪستان، جيڪو گهڻي حد تائين تيل جي درآمد تي ڀاڙيندو آهي، وڏي مالي دٻاءَ جو شڪار ٿي سگهي ٿو. حڪومت وٽ هاڻي تيل جي اگهن ۾ واڌ کي روڪڻ لاءِ ڪو به رستو ناهي بچيو. جيڪڏهن عالمي مارڪيٽ ۾ صورتحال نه سڌري ته ايندڙ ڪجهه ڏينهن ۾ پيٽرول ۽ ڊيزل جون قيمتون 400 روپيا في ليٽر تائين پهچي سگهن ٿيون، جيڪو عوام لاءِ حقيقي طور تي هڪ مهانگائي جو طوفان آهي.
وچ اوڀر جي صورتحال هميشه عالمي توانائي مارڪيٽ لاءِ حساس رهي آهي، خاص طور تي ايران ۽ اسرائيل جهڙن ملڪن جي وچ ۾ سياسي ڇڪتاڻ جي ڪري. آبنائي هرمز، جيڪو عالمي تيل جي فراهمي جو تقريباً 20 سيڪڙو جو اهم رستو آهي، ڪنهن به وقت بلاڪ ٿيڻ يا نقصان جي حالت ۾ عالمي تيل مارڪيٽ ۾ هنگامي واڌ جو سبب بڻجي سگهي ٿو. اڄ به، جڏهن وچ اوڀر ۾ جنگ شدت اختيار ڪري رهي آهي، عالمي تيل مارڪيٽ ۾ قيمتن ۾ اضافو لازمي آهي، ۽ اهڙي صورتحال ۾ پاڪستان جي معيشت تي اثرات گهڻو ڳڻتي جوڳا ٿي سگهن ٿا.
پاڪستان ۾ پيٽرول ۽ ڊيزل جي قيمت ۾ واڌ عوام لاءِ وڏو مالي بوجھ بڻجي وئي آهي. هاڻي پيٽرول جي قيمت تقريباً 321 يا 325 رپيا في ليٽر تي پهچي چڪي آهي، جنهن مان لڳ ڀڳ 105 يا 106 رپيا ٽيڪس طور ورتو پيو وڃي. هي ٽيڪس هڪ غريب موٽر سائيڪل هلائيندڙ کان به ورتو پيو وڃي، جيڪو روزمره جي زندگي ۾ پهرين ئي تنگ آهي. حڪومت وٽ ٽيڪس گهٽائڻ لاءِ ڪو حقيقي منصوبو ناهي، ڇو ته ايف بي آر هن مالي سال ۾ تقريباً 600 ارب رپين جو شارٽ فال ڏيکاري چڪو آهي.
حڪومت جو موقف آهي ته ملڪ غريب آهي ۽ عوام کي مهانگائي جي اثرات کي برداشت ڪرڻو پوندو، پر جڏهن حڪمرانن جي زندگي ڏسي سگهجي ٿي ته اهي يورپ جي امير ملڪن جي حڪمرانن کان به وڌيڪ شاهانه زندگي گذاري رهيا آهن. اهڙي تضاد جي ڪري عوام ۾ بيچيني وڌي رهي آهي.
تحريڪ تحفظِ آئين پاڪستان، جماعت اسلامي ۽ ٻين سياسي پارٽين پاران واضح طور اعلان ڪيو ويو آهي ته پيٽرول جي قيمت ۾ 55 رپين جي واڌ مڪمل طور رد ڪئي وڃي. حافظ نصرالله چنا، جماعت اسلامي سنڌ جي نائب امير، چيو آهي ته جنگ جو بهانو بڻائي پيٽرول جي قيمتن ۾ ڳاٽي ٽوڙ اضافو عوام دشمن حڪمراني جي نشاني آهي. هن زور ڏنو ته موجوده صورتحال ۾ حڪومت هڪ ليٽر پيٽرول تي ليوي سميت 120 رپيا ٽيڪس وصول ڪري رهي آهي، جيڪا عام ماڻهوءَ لاءِ هڪ وڏو ظلم آهي.
گذريل چار سالن ۾ حڪومت معيشت لاءِ ڪو وڏو ڪم نه ڪيو. نه برآمد وڌي، نه سيڙپڪاري، نه روزگار پيدا ڪيو، نه غربت گهٽائي، نه اقتصادي سڌارا ڪيا ويا، پر عوام تي ٽيڪسن جو بوجھ وڌايو ويو، خاص طور تي پگهاردار طبقي تي ٽيڻ سو سيڪڙو کان وڌيڪ ٽيڪس وڌايو ويو. جيڪڏهن حڪومت صحيح طريقي سان ڪم ڪري ها، ته عوام کي اڄ رليف ملي سگهي ها. مالي سال 2026 جي پهرين اٺن مهينن دوران معيشت ۾ نمايان استحڪام ڏٺو ويو، جنهن جو سبب محتاط ۽ هم آهنگ معاشي پاليسيون قرار ڏنيون ويون آهن. جولاءِ کان فيبروري تائين اوسط مهانگائي ۾ گهٽتائي آئي، البت فيبروري ۾ بجلي جي اگهن ۾ تبديلي سبب عارضي اضافو ڏٺو ويو. وڏي صنعتن جي پيداوار ۾ جولاءِ کان ڊسمبر تائين مجموعي واڌ رڪارڊ ٿي، جڏهن ته گذريل سال ساڳئي عرصي ۾ گهٽتائي هئي، جيڪا معاشي سرگرمين جي بحالي ڏانهن اشارو ڪري ٿي.
پاڪستان جي برآمد، جيڪي ڪل برآمد جو تقريباً 11 سيڪڙو آهن، وچ اوڀر ڏانهن ويندڙ آهن، ۽ جنگ جي سبب ممڪن رڪاوٽن جو شڪار ٿي سگهن ٿيون. ترسيلاتِ زر تي به اثر پئجي سگهي ٿو، ڇو ته تقريباً 45 کان 50 لک پاڪستاني ناروي، سعودي، يو اي اي ۽ ٻين ملڪن ۾ ڪم ڪن ٿا ۽ اهي ملڪ پاڪستان کي ملندڙ ڪل ترسيلاتِ زر جو اڌ کان وڌيڪ حصو فراهم ڪن ٿا. جيڪڏهن ترسيلاتِ زر متاثر ٿيون، ته خارجي شعبي جي استحڪام تي به اثر پئجي سگهي ٿو.
رپورٽ موجب وزارتِ منصوبابندي صلاح ڏني آهي ته پاڪستان کي توانائي جي ذريعن ۾ تنوع آڻڻ، برآمد کي وڌيڪ سهولتون فراهم ڪرڻ، ۽ پرڏيهه ۾ ڪم ڪندڙ پاڪستانين جي تحفظ لاءِ هنگامي منصوبه بندي ڪرڻ گهرجي، ته جيئن خارجي شعبي جي استحڪام برقرار رهي. وچ اوڀر ۾ جاري جنگ ۽ عالمي تيل جي قيمتن ۾ واڌ پاڪستان جي معيشت لاءِ وڏو خطرو آهي. جيڪڏهن حڪومت عوام کي رليف ڏيڻ لاءِ تڪڙا قدم نه کنيا، ته پيٽروليم بحران عام زندگي تي تمام گهڻو اثر انداز ٿيندو، عوام کي روزمره جي ضرورتن ۾ تنگي، ٽرانسپورٽ جي قيمتن ۾ اضافو، ۽ مهانگائي جي نئين طوفان جو سامنا ڪرڻو پوندو.
هن بحران جو اثر صرف مالي ناهي، پر سماجي ۽ سياسي طور به ڏٺو پيو وڃي. غريب طبقي جي زندگي تي شديد اثر پوي ٿو، خاص طور تي روزانو ڪم ڪندڙ مزدور، ننڍيون ڪاروباريون، ۽ رورل علائقن جا ماڻهو جيڪي مسافر ٽرانسپورٽ تي ڀاڙين ٿا. روزانو جي خرچ ۾ اضافو انهن لاءِ سخت امتحان بڻجي چڪو آهي. ان کان علاوه، وڏي شهرن ۾ زندگي جي معيار به گهٽجي رهي آهي، ڇو ته قيمتن جي واڌ سبب عام استعمال جون شيون پڻ عوام لاءِ دستياب گهٽ رهيون آهن.
حڪومت پاران ٽيڪسن جي پاليسين ۽ توانائي جي درآمد تي گهٽ سنڀال عوام جي ناراضگي وڌائي رهي آهي. جڏهن عالمي مارڪيٽ ۾ قيمتون گهٽجن ٿيون، ته عوام کي ان جو فائدو نه ڏنو وڃي، ۽ جڏهن قيمتون وڌن ٿيون ته انهن تي سڌو اثر پوي ٿو. هي صورتحال عوام جي ڀروسي کي گهٽائي رهي آهي ۽ معاشي عدم استحڪام جا امڪان وڌائي رهي آهي.
پاڪستان پيٽرول قيمتن ۾ هندستان، سريلنڪا ۽ بنگلاديش کان به اڳتي نڪري ويو آهي، ۽ اهو ملڪ بڻجي ويو آهي جيڪو خطي ۾ سڀ کان وڌيڪ اضافو ڪري رهيو آهي، جيڪو مهانگائي جو نئون طوفان آڻيندو. بس ۽ ڪوچن جي ڀاڙن ۾ واڌ عوام جي زندگي کي سخت متاثر ڪري رهي آهي، ۽ عيد جي ويجهو صورتحال کي وڌيڪ پيچيده بڻائي رهي آهي.
معاشي ۽ سماجي طور تي، پاڪستان لاءِ ضروري آهي ته توانائي جي خودڪفالت، برآمد جي فروغ، ۽ مالي استحڪام لاءِ پاليسيون تيز ڪيون وڃن. حڪومت کي عوام لاءِ هنگامي رليف اسڪيمون، ٽيڪسن ۾ گهٽتائي، ۽ تيل جي اگهن تي ڪنٽرول متعارف ڪرائڻ گهرجي، ته جيئن عام ماڻهو زندگي گذارڻ ۾ مشڪل محسوس نه ڪن.
هي بحران صرف حڪومت جي نااهلي ۽ عالمي مارڪيٽ جي اثر جو نتيجو ناهي، پر اهو عوام جي روزمره زندگي تي وڏو اثر وجهي رهيو آهي. جيڪڏهن مناسب قدم نه کنيا ويا، ته عوام کي صرف مهانگائي نه پر سماجي، اقتصادي ۽ سياسي اثرن سان پڻ منهن ڏيڻو پوندو. عوام تي پوندڙ بوجھ گهٽائڻ لاءِ حڪومتي پاليسيون فوري طور تي تبديل ٿيڻ گهرجن، ۽ توانائي جي درآمد ۽ برآمد جي متوازن حڪمت عملي اختيار ڪرڻي پوندي.
مالياتي طور تي، معيشت ۾ استحڪام ۽ برآمد جي واڌ عوام لاءِ رليف جو ذريعو بڻجي سگهي ٿي، پر ان لاءِ پاليسين ۾ شفافيت، عوام دوست قدم، ۽ عالمي سطح تي توانائي جي قيمتن جي مطابق اصلاحات ضروري آهن. جيڪڏهن حڪومت عوام لاءِ تڪڙا ۽ ڪارائتا قدم کنيا، ته پيٽروليم بحران جا اثر گهٽجي سگهن ٿا ۽ معيشت ۾ استحڪام برقرار رهي سگهي ٿو.
آخر ۾، وچ اوڀر ۾ جاري جنگ ۽ عالمي توانائي مارڪيٽ جي صورتحال پاڪستان لاءِ هڪ اهم سبق آهي ته معاشي پاليسيون، توانائي جا متبادل، ۽ عوام دوست رليف پروگرام وقت سر تيار رکڻ لازمي آهن. بصورت ديگر، عوام نه صرف مالي بوجھ برداشت ڪندا، پر سماجي ۽ سياسي عدم استحڪام پڻ وڌندو، جيڪو ملڪ جي مستقبل لاءِ خطرو بڻجي سگهي ٿو.
