ليکڪ: ماجد برفت
وزيراعظم شهباز شريف جي واشنگٽن آمد ۽ نامنهاد امن بورڊ (Board of Peace) جي اجلاس ۾ شرڪت پاڪستان کي هڪ نهايت ئي حساس عالمي بحث جي وچ ۾ آڻي بيهاريو آهي. هن اجلاس کي هڪ اهم سفارتي لمحي طور پيش ڪيو پيو وڃي، جنهن جو مرڪزي نقطو غزه ۾ جنگبندي (Ceasefire)، 5 ارب آمريڪي ڊالرن جي بحاليءَ وارو پيڪيج (Reconstruction Pledge) ۽ امن جو نئون تنظيمي ڍانچو (Institutional Design) ٻڌايو پيو وڃي. پر امن جي هن ڏيکاءُ واري دعويٰ پٺيان هڪ تلخ سوال موجود آهي، جنهن کي نظرانداز نٿو ڪري سگهجي: هي امن ڪنهن لاءِ آهي ۽ ڪنهن جي شرطن تي؟
ظاهري طور تي، پاڪستان جي هن عمل ۾ شرڪت تڪراري ۽ ڪنهن حد تائين تضادن سان ڀريل نظر اچي ٿي. ملڪ اندر ان جو سخت ردعمل (Domestic Backlash) سامهون آيو آهي، جنهن جو وڏو سبب اهو ڊپ آهي ته اسلام آباد شايد اهڙي فريم ورڪ کي قانوني حيثيت (Legitimacy) ڏئي رهيو آهي جيڪو فلسطينين جي پنهنجي اختيار (Agency) کي ختم ڪري ٿو ۽ بين الاقوامي اصولن کي ڪمزور ڪري ٿو. جڏهن ته گهرو نقاد پاڪستان جي شرڪت کي اخلاقي طور تي مبهم قرار ڏين ٿا، پر هي فيصلو هڪ محتاط پاليسي ڪيلڪيولس (Policy Calculus) جي عڪاسي ڪري ٿو: هن عمل ۾ شامل ٿيڻ اسلام آباد کي انهن بحثن تي اثر انداز ٿيڻ جو موقعو فراهم ڪري ٿو جتي اهم فيصلا ڪيا پيا وڃن، بجاءِ ان جي ته پاڪستان غير لاڳاپيل رهجي وڃي. هن چونڊ کي رڳو غير ذميواراڻو قرار ڏيڻ، جديد سفارتڪاريءَ جي ان پيچيده حقيقت کي نه سمجهڻ برابر هوندو، جتي اهم ڳالهيون اڪثر ڪري مثالي ادارن بجاءِ طاقتور ملڪن جي جوڙيل نامڪمل فورمن ۾ ٿين ٿيون.
ڪيترن ئي اهم مسلم ملڪن پاران هن بورڊ ۾ شامل ٿيڻ کانپوءِ، اسلام آباد وٽ ٻه ئي رستا هئا: يا ته هو اصولن جي نالي تي ٻاهر رهي غير لاڳاپيل (Irrelevant) بڻجي وڃي، يا وري هن ناقص عمل جو حصو بڻجي اندر رهي پنهنجو اثر رسوخ استعمال ڪرڻ جي ڪوشش ڪري. پاڪستان ٻيو رستو چونڊيو آهي، جنهن کي هو هڪ سفارتي مداخلت (Intervention) طور پيش ڪري ٿو ته جيئن اهم فيصلن جي وقت پاڪستان جو آواز موجود هجي ۽ هو پنهنجا بنيادي مطالبا—جنگبندي، انساني امداد جي پهچ، ۽ فلسطين جي هڪ آزاد رياست لاءِ گهربل راهه—مضبوطيءَ سان پيش ڪري سگهي.
اهم ڳالهه اها آهي ته پاڪستان سميت ٻين مسلم ملڪن اڳواٽ ئي واضح ڪيو آهي ته هو هن بورڊ جي ڪنهن به فوجي يا نفاذ واري ڪردار (Enforcement Role) جو حصو نه بڻجندا. انهن جو زور رڳو سياسي حل تي آهي. هي ان ڳالهه جو اشارو آهي ته پاڪستان ڪنهن ٻاهرين سيڪيورٽي انتظام جو حصو بڻجڻ بجاءِ، معاملن کي ڊگهي مدي واري سياسي نتيجن ڏانهن موڙڻ جي ڪوشش ڪري رهيو آهي. اهڙي دنيا ۾ جتي خاموشيءَ کي اڪثر رضا مندي سمجهيو ويندو آهي، اتي ميز تي ويهي پنهنجو اختلاف (Dissent) رڪارڊ ڪرائڻ ئي پنهنجو موقف بچائڻ جو هڪ طريقو هوندو آهي.
پر پوءِ به، هن امن بورڊ جي جوڙجڪ جا تضاد ايڏا وڏا آهن جو کين نظرانداز نٿو ڪري سگهجي. بينجمن نيتن ياهو جي شرڪت، جنهن جي حڪومت فلسطينين جي بي دخلي (Dispossession) جي ذميوار آهي، پاڪستان لاءِ هڪ وڏو چئلينج آهي. پاڪستان جهڙي ملڪ لاءِ، جيڪو اسرائيل کي تسليم نٿو ڪري، هي صورتحال انتهائي احتياط جي گهر ڪري ٿي. هڪ ئي ميز تي ويهڻ جو مطلب قدرن جي حصيداري نه هوندو آهي، پر ان سان هڪ اخلاقي مونجهارو (Moral Ambiguity) ضرور پيدا ٿئي ٿو جيڪڏهن پنهنجون حدون (Red Lines) واضح نه ڪيون وڃن.
امن جي دعوائن جي باوجود، غزه کان ٻاهر ويسٽ بينڪ ۾ اسرائيل جون توسيع پسند پاليسيون جاري آهن. هڪ اهڙو امن منصوبو جيڪو غزه کي رڳو هڪ انساني همدرديءَ جو مسئلو (Humanitarian Problem) سمجهي حل ڪرڻ چاهي ٿو پر بنيادي ناانصافين کي نظرانداز ڪري ٿو، سو رڳو علامتن جو علاج آهي، مرض جو نه. ان کان علاوه، هن بورڊ ۾ خود فلسطينين جي نمائندگي جو نه هجڻ ان جي قانوني حيثيت تي وڏو سوال آهي. مٿان کان مڙهيل امن (Peace imposed from above) ڪڏهن به ڪامياب ناهي ٿيو. هي صورتحال گڏيل قومن جي نظام (UN System) کي بائي پاس ڪرڻ جي خطرناڪ رجحان کي پڻ هٿي ڏئي ٿي، جيڪو پاڪستان جهڙن ملڪن لاءِ ڊگهي مدي وارو اسٽريٽجڪ ريسڪ (Strategic Risk) آهي.
آخر ۾، غزه جو هي امن بورڊ عالمي سفارتڪاريءَ جي هڪ گهري بحران کي ظاهر ڪري ٿو، جتي انصاف کي اختياري سمجهيو وڃي ٿو. پاڪستان جي واشنگٽن ۾ موجودگي ان حقيقت سان مقابلو ڪرڻ جي هڪ ڪوشش آهي. پر رڳو شرڪت ڪافي ناهي؛ پاڪستان جي پاليسيءَ جو اصل امتحان اهو هوندو ته هو ڪيتري مضبوطيءَ سان اهو سوال اٿاري ٿو ته: جيڪڏهن فلسطينين کي پنهنجي مستقبل جو فيصلو ڪرڻ جو برابر جو حق ناهي، ته پوءِ هي امن ڪنهن جي لاءِ ۽ ڪهڙي قيمت تي آهي.
ليکڪ اڳوڻو سول سرونٽ (CSP)، سوشل ڊولپمينٽ پريڪٽيشنر، پوليٽيڪل اينالسٽ ۽ ڪالم نگار آهي، جيڪو ڪراچي ۾ رهي ٿو
