غلام مصطفيٰ جمالي
پاڪستان ۽ افغانستان جا لاڳاپا رڳو ٻن پاڙيسري ملڪن جا سفارتي يا سياسي لاڳاپا نه آهن، پر اهي تاريخ، ثقافت، قبائلي ناتا، مذهب، واپار، روزگار، سماجي لاڳاپا ۽ انساني رشتن سان ڳنڍيل آهن. ٻنهي ملڪن جي سرحد تقريباً 2600 ڪلوميٽر ڊگهي آهي، جنهن جي ڪري گهڻا علائقا قبائلي روايتن تي هلن ٿا. پاڪستان ۾ موجود افغان پناهگيرن جو مسئلو ان ڳالهه جو ثبوت آهي ته ماضي ۾ پاڪستان هميشه انساني بنيادن تي مدد فراهم ڪئي، پر جديد دور ۾ صورتحال وڌيڪ پيچيده ٿي وئي آهي. گذريل چئن ڏهاڪن ۾ افغانستان ۾ گهرو ويڙهه، طالبان جي اقتدار جي واپسي، عالمي فوجي موجودگي ۽ پوءِ ان جي واپسي سبب سڄو خطو عدم استحڪام جو شڪار رهيو آهي.
ماضي ۾ پاڪستان سڄي افغان مسئلي ۾ اهم ڪردار ادا ڪندو رهيو آهي. سوويت يونين جي افغانستان تي چڙهائي دوران لکين افغان شهرين پاڪستان ۾ پناهه ورتي. پاڪستان نه رڳو کين رهائش ڏني، پر تعليم، روزگار ۽ صحت جون سهولتون به فراهم ڪيون. انهيءَ دور ۾ مختلف هٿياربند گروهه جنم ورتا، جن جو مقصد سوويت فوجن خلاف مزاحمت هو. وقت سان گڏ اهي گروهه مختلف نالن، پاليسين ۽ اتحاد جي صورت ۾ تبديل ٿيندا رهيا. اهو ئي بنياد بڻيو جيڪو بعد ۾ خطي ۾ دهشتگردي جي نئين لهر کي جنم ڏنو.
1990ع واري ڏهاڪي کان پوءِ افغانستان ۾ گهرو جنگ ۽ سياسي افراتفري وڌڻ لڳي. طالبان جي پهرين حڪومت کان پوءِ علائقائي امن لاءِ خطرو وڌڻ لڳو. پاڪستان لاءِ اهو واضح ٿي ويو ته ڪنهن به ملڪ جي سرزمين پاڙيسري خلاف استعمال ٿيڻ نه گهرجي. طالبان حڪومت جي پهرين دور ۾ ڪيترن ئي دهشتگرد گروهن کي پناه ملي، جنهن سان پاڪستان ۾ سيڪيورٽي صورتحال متاثر ٿي. ماضي ۾ ٿيل انساني مدد ۽ دهشتگردي جي وچ ۾ تضاد پاڪستان جي حڪومتي پاليسين لاءِ وڏو چئلينج بڻجي ويو.
موجوده حالتن ۾ پاڪستان جو موقف سخت ۽ واضح آهي. وزير مملڪت خزانه بلال اظهر ڪياني جي مطابق افغانستان ۾ ويهه کان وڌيڪ دهشتگرد تنظيمون سرگرم آهن، جيڪي نه رڳو پاڪستان، پر سڄي دنيا لاءِ خطرو آهن. گذريل سالن ۾ خيبر پختونخواهه ۽ بلوچستان ۾ ٿيندڙ حملا، سيڪيورٽي اهلڪارن تي حملا ۽ عام ماڻهن جو نقصان، سرحد پار سهولتڪاري جا الزام سڀ گڏجي صورتحال کي پيچيده بڻائي چڪا آهن. پاڪستان جو موقف آهي ته سرحدي تحفظ هر رياست جو بنيادي حق آهي، ۽ جيڪڏهن سرحد پار دهشتگردي جاري رهي ته سخت قدمن کان پاسو نٿو ڪري سگهجي.
سفارتڪاري جا دروازا به کليل آهن، پر نتيجا اطمينان بخش نه آهن. گذريل سالن ۾ اعليٰ سطح جا وفد افغانستان موڪليا ويا، ڳالهين ذريعي مسئلا حل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي، پر نتيجو زيرو رهيو. ٽي ٽي پي ۽ بي ايل اي جهڙين تنظيمن کي افغانستان مان محفوظ ٺڪاڻا ملي رهيا آهن، جنهن سبب اعتماد ۾ کوٽ پيدا ٿي آهي. جيڪڏهن طالبان حءومت واقعي سنجيده آهي ته هو عالمي برادري کي ثابت ڪري ته افغانستان جي سرزمين ڪنهن به ملڪ خلاف استعمال نه ٿي رهي، ته اهو نه رڳو پاڪستان سان تعلقات لاءِ، پر عالمي سڃاڻپ لاءِ به اهم آهي.
افغان پناهگيرن جو معاملو پڻ انتهائي حساس آهي. پاڪستان چئن ڏهاڪن تائين لکين افغان ڀائرن کي پناهه ڏني. هزارين خاندان تعليم، روزگار ۽ صحت جي سهولتن سان ڳنڍيل رهيا. هاڻي جڏهن پاڪستان مرحليوار واپسي جو عمل شروع ڪري ٿو، ته اهو قانوني طور درست آهي، پر انساني بنيادن تي، وقار ۽ عزت سان عمل ڪرڻ لازمي آهي. عام افغان شهري ڪنهن به دهشتگرد ڪارروائي جا ذميوار نه آهن، تنهن ڪري انهن کي واپس موڪلڻ ۾ انسانيت جو خيال رکڻ لازمي آهي.
دهشتگردي جو مسئلو صرف سرحد پار جو نه آهي، پر اندروني سطح تي به آهي. جيڪڏهن ملڪ اندر اقتصادي بحران، بيروزگاري، سياسي ڇڪتاڻ ۽ سماجي ناانصافي وڌندي ته انتهاپسندي کي جاءِ ملندي. پاڪستان لاءِ لازمي آهي ته اندروني ادارا مضبوط ڪن، نوجوانن کي مثبت رستا ڏيکارجن، تعليم ۽ ترقياتي منصوبن تي ڌيان ڏنو وڃي. قومي يڪجهتي ۽ سياسي استحڪام به انتهائي ضروري آهن. جيڪڏهن اندروني استحڪام مضبوط هوندو ته ٻاهرين خطرن کي منهن ڏيڻ آسان ٿيندو.
مستقبل لاءِ سوچڻ تمام اهم آهي. پاڪستان ۽ افغانستان ٻنهي کي گڏجي عملي قدمن ذريعي دهشتگردي ختم ڪرڻ گهرجي. سرحدي نگراني، معلومات جي ڏي وٺ، اقتصادي تعاون ۽ علائقائي منصوبن تي ڌيان ڏيڻ سان اعتماد بحال ٿي سگهي ٿو. واپار، توانائي ۽ رابطا وڌائڻ سان ماڻهن جي زندگي بهتر ٿي سگهي ٿي، جيڪو ڊگهي مدي لاءِ امن جو بنياد بڻجي سگهي ٿو.
عالمي برادري جو ڪردار پڻ اهم آهي. انساني بنيادن تي ڏنل امداد شفاف نموني خرچ ٿيڻ گهرجي. جيڪڏهن امداد سياسي يا عسڪري مقصدن لاءِ استعمال ٿئي ٿي، ته عدم اعتماد وڌندو. طالبان لاءِ ضروري آهي ته دهشتگردي خلاف واضح ۽ عملي قدم کڻن. پاڪستان کي به تعميري ڪردار ادا ڪرڻ گهرجي ته جيئن علائقو استحڪام ڏانهن وڌي.
اقتصادي پهلو پڻ اهم آهي. افغانستان ۾ عدم استحڪام سبب واپار متاثر ٿيو آهي. پاڪستان لاءِ پڻ خطي ۾ امن ۽ استحڪام معاشي ترقي، سيڙپڪاري ۽ توانائي منصوبن لاءِ لازمي آهي. جيڪڏهن دهشتگردي جاري رهي ته معاشي نقصان، بيروزگاري ۽ غريب عوام تي اثر وڌندو. اقتصادي تعاون، واپار جي روانگي ۽ سرحدي سهولتن کي فروغ ڏيڻ سان ڊگهي مدي ۾ امن قائم ٿي سگهي ٿو.
سماجي پهلو به اهم آهي. افغان پناهگيرن سان انساني همدردي ۽ ثقافتي رشتا مضبوط رهيا آهن. تعليم، صحت، ثقافت ۽ روزگار جي ميدان ۾ تعاون سان امن قائم ٿي سگهي ٿو. جيڪڏهن انساني بنيادن تي مدد جاري رهي، پر دهشتگردي خلاف قدم نه کنيا وڃن ته مدد جو مقصد ختم ٿي وڃي ٿو ۽ امن تي اثر پوي ٿو.
سياسي پهلو پڻ انتهائي اهم آهي. پاڪستان لاءِ داخلي ۽ خارجي سياست ۾ متوازن پاليسي اختيار ڪرڻ لازمي آهي. حڪومت کي عوامي راءِ، پارلياماني اتفاق ۽ علائقائي مفادن جو خيال رکڻو پوندو. افغانستان سان لاڳاپا صرف فوجي يا سيڪيورٽي مسئلو نه آهن، پر سياسي، سماجي ۽ اقتصادي رشتن تي به اثرانداز ٿين ٿا.
آخرڪار، امن ڳالهين، اعتماد، عملي قدمن ۽ ڊگهي مدي واري حڪمت عملي سان ئي ممڪن آهي. جنگ ۽ ڇڪتاڻ ڪنهن به قوم لاءِ مستقل حل ناهن. پاڪستان جو موقف صاف آهي: امن چاهيون ٿا، پر امن هڪ طرفي ڪوشش سان ممڪن ناهي. ٻنهي ملڪن کي گڏجي قدم کڻڻا پوندا، جيئن سرحدون خوف جي نه، پر امن جي نشاني بڻجن. ماضي مان سبق سکڻ، حال جي چئلينجن کي سمجهڻ ۽ مستقبل لاءِ گڏيل حڪمت عملي ٺاهڻ سان شايد هي خطو استحڪام، خوشحالي ۽ سڪون ڏانهن وڌي سگهي. امن ڏکيو ضرور آهي، پر گڏيل ارادي سان ناممڪن ناهي.سياسي، اقتصادي، سماجي ۽ علائقائي پهلو واضح ڪري ٿو، ۽ انساني بنيادن تي مدد ۽ سفارتڪاري جي اهميت تي روشني وجهي ٿو.
