غلام مصطفي جمالي
سپريم ڪورٽ پنجاب ۽ خيبرپختونخواهه ۾ ٿيندڙ چونڊن بابت پنهنجو تاريخي فيصلو ڏيندي حڪم ڏنو آهي ته ٻنهي صوبن جي اسيمبلين جون چونڊون 90 ڏينهن ۾ ڪرايون وڃن، ان نون ڏينهن جي شروعات انهن اسيمبلين جي ٽوڙڻ سان ٿئي هئي ۽ هاڻي ان ۾ اٽڪل 50 ڏينهن باقي آهن جنهن ۾ اليڪشن ڪميشن کي چونڊون ڪرايون وينديون، سپريم ڪورٽ اهو فيصلو ٻن ججن جي خلاف ٽن ججن جي اڪثريت سان ڏنو آهي. چيف جسٽس سميت پنجن ججن تي ٻڌل لارجر بينچ ان فيصلي کانپوءِ مونجهاري کي لڳ ڀڳ ختم ڪري ڇڏيو، گورنر پنجاب اسيمبلي کي ٽوڙيو ئي ناهي ۽ هن اهو موقف اختيار ڪيو هو ته هن اسيمبلي کي ٽوڙيو ئي ناهي، تنهن ڪري هوُ ڪابه طعه ٿيل تاريخ ڏيڻ جي پابند ناهي ان ڪري سپريم ڪورٽ اهو معاملو اهڙي طرح حل ڪري ڇڏيو آهي ته جيڪڏهن پنجاب جو گورنر تاريخ نه ڏيندو ته صدر اليڪشن ڪميشن جي مشاورت سان تاريخ ڏيندو، جڏهن ته خيبرپختونخواهه جي اسيمبلي پهرين ئي ٽوڙي ڇڏي هئي. گورنر پاڻ ئي چونڊون ڪرائڻ جي تاريخ مقرر ڪري ڇڏي آهي، هاڻ لڳي ٿو ته ٻنهي صوبن ۾ چونڊن جي راهه ۾ ڪا به رڪاوٽ نه آهي، پر هاڻي اهو فيصلو وفاقي حڪومت ۽ اليڪشن ڪميشن تي آهي ته ڇا ائين ٿيندو؟ ان فيصلي کانپوءِ اهي به قسم جي ردعمل جو اظهار سامهون اچي ٿو، ان کان اڳ لاهور هاءِ ڪورٽ 90 ڏينهن ۾ چونڊون ڪرائڻ جو حڪم ڏنو هو پر ان تي عمل ڪرڻ بدران اليڪشن ڪميشن موقف اختيار ڪيو ته اليڪشن جي تاريخ ڏيڻ سندس اختيار ناهي. چونڊون ڪرائڻ جو اختيار گورنر وٽ هوندو آهي، جڏهن ته گورنر جو چوڻ هو ته جيئن ته هنن اسيمبلي ٽوڙي نه آهي ان ڪري هو تاريخ نه ٿو ڏئي سگهي.عين ان وقت سپريم ڪورٽ جي ٻن ججن جسٽس اعجاز الاحسن ۽ جسٽس مظهر علي اڪبر نقوي جي نوٽيس تي چيف جسٽس عمر عطا بنديال ان معاملي تي پاڻمرادو ايڪشن ورتو ۽ سپريم ڪورٽ ۾ ٻڌڻي شروع ٿي. عدالت ڪيس جي اهميت کي نظر ۾ رکندي سڄو ڏينهن معاملو معطل ڪري ڪيس جي ٻڌڻي ڪئي ۽ ٿوري ئي دير ۾ فيصلو ٻڌايو ويو.
هن سڄي معاملي جو دلچسپ پهلو اهو آهي ته ڪنهن به پارٽي آئين ۾ ڏنل 90 ڏينهن جي مدي کي رد نه ڪيو ڇو ته اها شق ايتري واضح آهي ته ان ۾ ڪو به اعتراز ڪري نه ٿو سگهي.انڪري هاڻي 90 ڏينهن ۾ چونڊون ڪرائڻ جي تاريخ طعه آهي، ڪورٽ بئنچ جي هڪ معزز ميمبر جسٽس منيب اختر سندس لفظن کي رد ڪندي چيو آهي ته آئين ۾ 90 ڏينهن ۾ چونڊون ڪرائڻ جي ڳالهه بلڪل واضح آهي، جيڪڏهن اسان آئين جي واضح شقن تي عمل نه ڪيو. آئين جي ڀڃڪڙي ٿيندي، جڏهن ته 9 رڪني بينچ هئي، جسٽس اطهر من الله سوال اٿاريو ته اسيمبلين کي ٽوڙڻ آئيني طور تي ڪيو ويو، ان تي به غور ڪيو وڃي، ڇو ته ٽوڙڻ ئي غير آئيني آهي. پوءِ انهن لاءِ چونڊون ڪرائڻ جو ڪو جواز ناهي، پر پنج رڪني لارجر بينچ ان نقطي کي ڪا به اهميت نه ڏني، واضح طور تي لکيل آهي ته جيڪڏهن صوبي جو وڏو وزير اسيمبلي ٽوڙڻ جو مشورو ڏئي ته گورنر ان کي منظور ڪرڻ جو پابند هوندو، جيڪڏهن هو چاليهه ڪلاڪن اندر ائين ڪري. جيڪڏهن هن مشوري تي عمل نه ڪندي اسيمبلي ٽوڙي ڇڏي ته پوءِ پنجاب اسيمبليءَ وانگر اسيمبلي به خود بخود ٽوڙي ويندي، تنهن ڪري آئيني يا غير آئيني جو بحث تڏهن شروع ٿئي ها، جڏهن آئين ۾ اهو به لکيل هو ته سڀ کان پهرين وڏي وزير ڪابينا جي مقرري ڪري. هو سياسي پارٽيءَ سان صلاح مشورا ڪندو ۽ ان کان پوءِ اسيمبلي ٽوڙڻ جو مشورو ڏيندو.
ان سڄي صورتحال ۾ سياسي پارٽين لاءِ بهترين رستو اهو آهي ته هو چونڊن لاءِ ضابطا اخلاق تي متفق ٿين ۽ ان تي عملدرآمد کي يقيني بڻائين، هن وقت سڀ کان وڏو سوال اهو آهي ته ڇا اهي ٻئي صوبائي اسيمبليون اپريل ۾ ٿينديون؟ چونڊون ٿينديون ۽ نيون عام چونڊون سيپٽمبر ۾ ٿينديون، ڇا اليڪشن ڪميشن اهڙي مختصر وقت ۾ ٻه وڏيون چونڊون ڪرائي سگهي ٿي؟، اهو سوال سپريم ڪورٽ ۾ به اٿاريو ويو هو ۽ اهو به چيو ويو هو ته اربين رپيا خرچ ٿيندا، پر سپريم ڪورٽ جي نظر ۾ جڏهن ته آئين ۾ 90 ڏينهن جو مدو ڏنو ويو آهي، ان ڪري انهن ڳالهين کي گهڻي اهميت نه ڏني وئي، جيڪڏهن ان کي گڏ رکڻ جو ڪو معاهدو ٿيو ته ان جو جواب مثبت نه هو. هڪ موقعي تي سپريم ڪورٽ سياسي پارٽين کي به چيو ته هو مشاورت ڪري چونڊن لاءِ متفقه تاريخ ڏين، جنهن تي جواب ڏنو ويو ته تاريخ ڏيڻ سياسي پارٽين جو ڪم ناهي، جنهن تي سپريم ڪورٽ فيصلو محفوظ ڪري ورتو. ان جو فيصلو ٻئي ڏينهن ٻڌايو ۽ 90 ڏينهن اندر چونڊون ڪرائڻ جو حڪم ڏئي ڇڏيو، هاڻي بال سياسي پارٽين جي ڪورٽ ۾ آهي، جيڪڏهن اهي چاهين ته ان ئي ڏينهن تي عام چونڊون ڪرائڻ واري معاملي تي اتفاق ڪري سپريم ڪورٽ سان رجوع ڪري سگهن ٿيون. ڏينهون ڏينهن گذري رهيا آهن پر موجوده سياسي ڇڪتاڻ ۾ اهو ڪنهن به صورت ۾ ممڪن ناهي، حڪومت هاڻي چونڊون ڪرائڻ نٿي چاهي ۽ تحريڪ انصاف به سمجهي ٿي ته سپريم ڪورٽ 90 ڏينهن اندر چونڊون ڪرائڻ جو حڪم ڏئي ڇڏيو آهي، اهو سياسي طور تي مناسب ناهي. ان تي عمل ڪرڻ بدران ڪنهن ٻئي آپشن تي غور ڪيو وڃي، سپريم ڪورٽ ملڪ جي اعليٰ ترين عدالت آهي، ان جي حڪم تي عمل ڪرائڻ حڪومت سميت سمورن رياستي ادارن جي ذميواري آهي، ان حڪم ۾ باقاعده وفاق کي مڪمل سهڪار ڪرڻ جي هدايت ڪئي وئي آهي. اليڪشن ڪميشن سان گڏجي چونڊون ڪرايون وڃن ۽ 90 ڏينهن اندر چونڊون ڪرائڻ کي يقيني بڻايو وڃي، جمهوري سماج ۾ چونڊن کان انڪار ناهي ڇو ته جي. اهي چونڊون جهموريت جو بنياد آهن پاڪستاني آئين ۾ چونڊون ۽ عوام جي خودمختياري کي لازم و ملزوم قرار ڏنو ويو آهي، ان ڪري ملڪ کي سياسي بحران مان ڪڍڻ لاءِ هڪ ڀيرو ٻيهر عوام سان ويجهڙائپ واري جمهوري سوچ کي اپنائڻ جي ضرورت آهي، جنهن سان ملڪ کي سياسي بحران مان ڪڍڻ جو رستو اختيار ڪيو وڃي.
