غلام مصطفي جمالي
5 فيبروري هر سال پاڪستان ۽ دنيا جي ڪيترن ملڪن ۾ يومِ ڪشمير طور ملهائبو آهي. اهو ڏينهن صرف هڪ تاريخ نه، پر هڪ جذباتي علامت آهي، جيڪا ڪشميري عوام جي درد، آزاديءَ جي خواهش ۽ عالمي ضمير جي ذميواري کي ظاهر ڪري ٿي. واديءَ کي فطرت جي حسن سبب زمين جو جنت سڏيو ويندو آهي، پر حقيقت اها آهي ته حسن جي اوٽ ۾ لکين انسان بيچيني، خوف ۽ غير يقيني صورتحال ۾ زندگي گذاري رهيا آهن. ڪشمير جي موجوده صورتحال کي سمجهڻ لاءِ ضروري آهي ته ان جي تاريخي پس منظر تي نظر وجهي وڃي. 1947 ۾ ڀارت ۽ پاڪستان جي ورڇ دوران ڪشمير جي سياسي حيثيت هڪ اهم مسئلو بڻجي وئي. علائقي ۾ مسلم اڪثريت جي موجودگي باوجود، رياست جو حڪمران هندو هو، جنهن سبب علائقي ۾ راجنيوي ڇڪتاڻ، داخلي تضاد ۽ قبضي جا معاملا پيدا ٿيا. 1947 کان وٺي ڪيترائي فوجي تڪرار، لٽيل انتظامي بندوبست ۽ سياسي معاهدن جي ڀڃڪڙي هن علائقي کي مسلسل ڇڪتاڻ جو شڪار بڻايو. گڏيل قومن جي قرارداد 47/1948 ۽ بعد ۾ 51/1951 ۾ ڪشميرين کي حقِ خوداراديت لاءِ راءِ شماري جو حق ڏيڻ جو ذڪر موجود آهي، پر ان تي مڪمل عمل اڃا تائين نه ٿيو آهي. ڪشميري عوام جي روزاني زندگي تي سياسي ڇڪتاڻ ۽ فوجي موجودگي جا اثر گهرا آهن. شاگردن ۽ نوجوانن جي زندگيءَ ۾ تعليمي ادارن تائين رسائي محدود ٿي سگهي ٿي، اسڪول بند ٿيڻ سبب تعليمي نقصان ٿئي ٿو، ۽ نوجوانن ۾ نفسياتي دٻاءُ وڌي ٿو. عورتون گهر جي اندر محدود سرگرمين تائين محدود رهن ٿيون، جڏهن ته خاندانن تي مالي ۽ ذهني دٻاءُ وڌي ٿو. ٻارن جو بچپن خوف ۽ عدم تحفظ ۾ گذري ٿو، جنهن جو اثر انهن جي نفسياتي ۽ سماجي ترقي تي ٿئي ٿو. ڀارت جو موقف اهو رهيو آهي ته سخت سيڪيورٽي انتظام، پابنديون ۽ انتظامي قدمن جو مقصد دهشتگردي کي روڪڻ، استحڪام قائم رکڻ ۽ ترقياتي ڪم کي اڳتي وڌائڻ آهي. سرڪاري رپورٽون ۽ بيانيه ۾ روڊن، اسپتالن، تعليمي ادارن ۽ انفراسٽرڪچر جي منصوبابندي جو ذڪر پڻ ڪيو وڃي ٿو. ڀارت چوي ٿو ته استحڪام کانسواءِ ترقي ممڪن ناهي، ۽ ان لاءِ عارضي پابنديون ضروري آهن. پر انساني حقن جي تنظيمون ۽ عالمي مشاهداتي رپورٽون مسلسل اظهار ڪنديون رهيون آهن ته انهن قدمن سبب عام ماڻهن جي آزادي، راءِ ڏيڻ، سياسي سرگرمين، ميڊيا ۽ مواصلات جي آزادي متاثر ٿئي ٿي. عالمي برادري جي ڪارڪردگي بابت به سوال اڀري ٿو. گڏيل قومن جون پراڻيون قراردادون اڃا تائين حوالن ۾ موجود آهن، پر عملي قدم گهٽ نظر اچن ٿا. انساني حقن جون تنظيمن رپورٽون جاري ڪنديون آهن، پر انهن رپورٽن کان پوءِ واديءَ ۾ زميني تبديلي محدود رهي ٿي. وڏيون عالمي طاقتون پنهنجي مفادن، سفارتي توازن ۽ علائقائي اتحادن کي پهرين ترجيح ڏين ٿيون، جنهن سبب انساني مسئلا اڪثر پس منظر ۾ رهجي وڃن ٿا. نتيجي طور، ڪشميري عوام کي اهو احساس ٿئي ٿو ته سندن درد ۽ فرياد ٻڌو وڃي ٿو، پر عملي مدد محدود آهي. 2019 ۾ آئيني تبديلي بعد ڪشمير جي سياسي حيثيت ۾ تبديلين آيون. ان کان اڳوڻو انتظامي ڊھانچو رياستي خودمختياري تي مبني هو، جڏهن ته تبديلي بعد اهو بندوبست ڀارتي صوبي جي روپ ۾ تبديل ڪيو ويو. نتيجي طور، علائقي ۾ سياسي سرگرمين جي پابنديون، مقامي اڳواڻن جي حراست، ۽ شهري آزاديءَ تي اثر وڌيو. هي تبديلي عالمي سطح تي به بحث جو موضوع بڻجي، جتي انساني حقن ۽ سياسي سڃاڻپ بابت ڳڻتي ظاهر ڪئي وئي. ڪشمير ۾ امن ۽ استحڪام جو بنيادي حل گڏيل ڳالهين، اعتماد سازي، انساني حقن جو احترام ۽ عوام جي راءِ تي ٻڌل حڪمراني ۾ آهي. خوف، تشدد ۽ پابنديون عارضي طور تي ڪنٽرول مهيا ڪري سگهن ٿيون، پر ڊگهي مدي ۾ مستقل امن لاءِ ماڻهن جي دلين کي کٽڻ ضروري آهي. امن صرف بندوقن ۽ فوجي موجودگي سان نه اچي سگهي ٿو. جڏهن ماڻهن کي اهو احساس ملي ته سندن آواز ٻڌو وڃي ٿو، سندن سياسي سڃاڻپ جو احترام ٿئي ٿو، ۽ سندن بنيادي حق محفوظ آهن، تڏهن ئي وادي ۾ سچو امن قائم ٿي سگهي ٿو. ڪشمير جو مسئلو صرف ٻن ملڪن جي سرحدي تڪرار تائين محدود ناهي، پر اها انساني حقن، سماجي انصاف، نفسياتي صحت ۽ نسلن جي مستقبل جو سوال آهي. وادي ۾ خوف ۽ عدم تحفظ جي ماحول ۾ وڏا ٿيندڙ نوجوان ۽ ٻار مستقبل بابت يقيني سوچ نٿا رکي سگهن. اهو نسل تعليمي نقصان، روزگار جي محدود موقعن، سماجي پابندين ۽ سياسي بي اعتماد ماحول سان وڌي ٿو. عورتون گهر جي اندر محدود زندگي گذارين ٿيون، جڏهن ته خاندانن تي مالي ۽ ذهني دٻاءُ وڌي وڃي ٿو.5 فيبروري جو ڏينهن عالمي ضمير کي ياد ڏيارڻ جو ڏينهن آهي. اهو ڏينهن صرف جذباتي اظهار نه، پر انساني، اخلاقي ۽ سفارتي حمايت جو به پيغام ڏئي ٿو. هن ڏينهن تي جلسا، ريليون، سيمينار ۽ انساني زنجيرون ٺاهي ڪشميرين سان يڪجهتي جو اظهار ڪيو وڃي ٿو. پر اصل ڪم ته اهو آهي ته عالمي برادري ۽ طاقتور ملڪ صرف اظهار تائين محدود نه رهن، پر سنجيده ۽ عملي مدد، سياسي دٻاءُ ۽ انساني حقن جي حفاظت ۾ قدم کڻن. ڪشمير جي واديءَ جي ماڻهن لاءِ امن، خوشحالي ۽ آزاديءَ جو خواب اڃا زنده آهي. اهو خواب مڪمل ڪرڻ لاءِ عالمي ضمير جا جاڳڻ، انساني حقن جي سنجيده حمايت، سياسي همت ۽ عوامي خواهشن جو احترام ضروري آهي. جيڪڏهن عالمي برادري اهڙن قدم کڻي، ته 5 فيبروري رڳو يومِ يڪجهتي نه، پر هڪ ڏينهن بڻجي سگهي ٿو، جنهن ۾ واديءَ کي خوف کان آزاد، سک ۽ امن سان ڀرپور مستقبل ڏنو وڃي. ڪشمير جو الميو اڃا جاري آهي، پر انسانيت، انصاف ۽ همدردي جي طاقت اهو ثابت ڪري سگهي ٿي ته هڪ ڏينهن واديءَ جا ماڻهو خودمختار، محفوظ ۽ پرامن زندگي گذاري سگهن ٿا. 5 فيبروري انهن لاءِ نه رڳو هڪ يادگار تاريخ، پر اميد، حوصلو ۽ عالمي ضمير کي جاڳائڻ وارو ڏينهن آهي.
