مجيد نواز مغل
ارن جي عالمي ڏينهن هر سال 20 نومبر تي ملهايو وڃي ٿو ـ ھي ڏينهن ٻارن جي حقن ۽ ڀلائيءَ لاءِ عالمي توجهه جاڳائڻ لاءِ مخصوص آهي. ان ڏينهن جي شروعات گڏيل قومن جي گڏجاڻيءَ کان پوءِ ٿي، جڏهن ٻارن لاءِ قانون سازيءَ تي زور ڏنو ويو. عالمي سطح تي ٻارن جي زندگي ۾ وڏا چئلينجز موجود آهن: غربت، بي روزگاري، وبائون ۽ تڪرار. ٻارن جي تعليم، صحت ۽ حفاظت کي يقيني بڻائڻ اسانجي گڏيل ذميواري آهي ـ NICEF جو “State of the World’s Children 2024” ٻارن تي اثرانداز ٿيندڙ بدلاوَ بابت تفصيل ڏئي ٿو ـ عالمي ڪنڊشنس ۾ تبديلي ـ جهڙوڪ موسمي تبديلين ـ ٻارن جي صحت ۽ تعليم تي شديد اثر ڇڏين ٿيون. عالمي سطح تي ڪيترا ڏکيا علائقا ٻارن لاءِ وڌيڪ خطرناڪ بڻجي پيا آهن ـ وبائون ۽ جنگون ويڪسينشن پروگرامز کي متاثر ڪن ٿيون ۽ اڻ ويڪسين ٿيل ٻارن جو انگ وڌي وڃي ٿو ـ NICEF ڊيٽا موجب، ڪيترائي ملڪ اڃا به ٻارن جي بنيادي حقن ۾ پٺتي آهن. پاڪستان ۾ ٻارن جي تعداد گهڻو آهي ـ ملڪ جي آباديءَ جو وڏو حصو نوجوان آهي. نئين رپورٽن مطابق پاڪستان ۾ ٻارن جي آبادي 100 ملين کان مٿي آهي پاڪستان ۾ غذائي ناڪافي، بدقسمتي ۽ موسمي آفتون ٻارن جي صحتياب زندگيءَ لاءِ وڏا خطرا آهن ـ 2022ع جي وڏي ٻوڏ ۽ وڌندڙ گرمي پد ٻارن کي خوراڪ ۽ صحت جي نقطه نظر کان متاثر ڪيو. UNICEF واڪستان جي سالياني رپورٽ ڏيکاري ٿي ته ڪيترن ئي ٻارن کي سنگين غذائي ڪمزوريءَ جا علاج مليا پر ضرورت اڃا وڌي آهي ـ پاڪستان ۾ ٻارن جي وئڪسينشن ۽ ولادت جي رجسٽريشن تي به ڪم جاري آهي ـ شروعاتي تعليم تائين رسائيءَ ۾ به صوبائي فرق واضح طور ڏيکاريا ويا آهن ـ بلوچستان، اندرونِ سنڌ ۽ دور دراز علائقن ۾ اسڪول وڃڻ جي شرح گھٽ آهي. ٻارن ۾ غذائي نقصان (stunting) ۽ شديد غذائي ڪمزوري (wasting) اڃا کيتر ۾ آهن ـ پاڪستان عالمي حدفن تي پهچڻ لاءِ اڃا پٺتي آهي، خاص ڪري غذائي سٺائيءَ ۾ ـ سنڌ صوبو پاڪستان جو اهم صوبو آهي، جتي ٻارن جا مسئلا خاص طور تي ڳڻتي جاڳائيندڙ آهن ـ سنڌ ۾ اسڪول ڇڏي وڃڻ، ٻارڪمائي ۽ غذائي اڻبرابري جا انگ اکر صوبائي سروي مان مليا آهن ۔ تازو ٿيل Sindh Child Labour Survey 2023/2024 ٻارن جي محنت بابت اهم ڄاڻ مهيا ڪري ٿي ـ سروي موجب سنڌ ۾ 5 کان 17 سالن جي عمر وارن ٻارن مان وڏو انگ محنت ۾ لڳل آهي ـ رپورٽن ۾ ذڪر آهي ته سنڌ ۾ هڪ ملين کان وڌيڪ ٻار مختلف قسمن جي ڪم ۾ مصروف آهن ـ شهري علائقن ۾ به ٻارن جي محنت جا مسئلا نظر اچن ٿا، خاص ڪري گهٽ آمدني وارن علائقن ۾ ـ Sindh MICS 2018-19 ڏيکاري ٿو ته ٻارن جي صحت ۽ تعليم ۾ وڏا صوبائي فرق موجود آهن ـ سنڌ ۾ ٻارن جي گهٽ-وزن، غذائي گهٽتائي ۽ حفاظتي ٽيڪن کان محرومي جا انگ اڪثر ڳڻيا ويا ـ ٻارن جي حفاظت لاءِ قانون ۽ پاليسيون اهم آهن، پر عملي نفاذ ۽ وسيلن جي کوٽ ڏکيائين جو سبب آهي ـ سنڌ ۾ ٻڌايو وڃي ٿو ته ھرسال 15 لک ٻار اسڪولن کان ٻاھرآھن ۔ جيڪي ڪنھن ھوٽل گيراج دوڪان يا وڏن ماڻھن جي گھرن ۾ ڪم ڪندڙ آھن ۔جنھن لاء ليبر قانون پڻ موجود آھي ته ننڍي عمر جي ٻارن کان جبري پورھيو ڪرائڻ ڏوھ ۾ شمار ٿئي ٿو پر اسان وٽ قانون موجود آھن پر عمل زيرو آھي ـ اسان جي گھٽين پاڙن ۽ شھرن يا ٻھراڙين ۾ معصوم ٻارن جو مستقبل جي ڪا به ضمانت ناھي ـ انھن سان قانون موجب ورتاء نٿو ڪيو وڃي ـ
اسڪولي تعليم، خاص ڪري ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين جي برابر حصيداري، بهتر ڪرڻ جي ضرورت آهي. ڇوڪرين جي تعليم ۽ صحت تي خصوصي ڌيان ڏيڻ سان سماجي تبديلي ممڪن آهي ـ پاڪستان ۾ ٻار جي شادي جا واقعا، خاص ڪري شروعئ عمر ۾ شادي، اڃا به ڳڻتيءَ جو موضوع آهن ۔ ءارن جي ذائي اڻپڻ، اينيميا ۽ صحت جا مسئلا نوجوان ڇوڪرين کي وڌيڪ متاثر ڪن ٿا ـ ٻارن لاءِ مناسب رهائش، صاف پاڻي ۽ صفائي بنيادي خدمتون آهن جيڪي سڀني کي پهچڻ گهرجن ـ UNICEF ۽ مقامي سرڪاري ادارا گڏجي اسڪولن، صحت مرڪزن ۽ واٽر پروجيڪٽس تي ڪم ڪري رهيا آهن . ٻارن جي زندگيءَ ۾ موسمياتي تبديليون پڻ وڏو ڪردار ادا ڪن ٿيون وڏي گرمي يا ٻوڏ جي سبب ٻارن جي گهرج جي بنيادي خدمتون متاثر ٿين ٿيون ـ عالمي سطح تي آن لائن سيکاريندڙ اوزار ۽ ٽيڪنالاجي ٻارن لاءِ نوان موقعا کولي رهيون آهن ـ ان بابت ڊجيٽل وقفيت ۽ ڊجيٽل divide پڻ مسئلا پيدا ڪري رهي آهي: سڀني وٽ انٽرنيٽ يا ڊوائيس نه آهن ـ پاڪستان ۽ سنڌ ۾ آن لائن سکيا تائين محدود رسائي اڪثر پسماندن لاءِ رڪاوٽ آهي ـ سماجي تحفظ ۽ خانداني سپورٽ پروگرام ٻارن جي ڀلائيءَ لاءِ اهم ثابث ٿيا آهن ۔ سرڪاري ۽ غير سرڪاري تنظيمون گڏجي غذائي مدد، اسڪولنگ ۽ صحت مهم هلائين ٿيون ـ ٻارن جي نفسياتي صحت ۽ ذهني بهبوديت جي به توجهه گهرجي، خاص طور تي تڪرارن ۽ آفتن کان پوءِ ريسڪيو ۽ رياستي مدد جي فوري رسائي ٻارن جي زنده بچاءَ ۽ بهتري لاءِ ضروري آهي ـ والدين جي تعليم ۽ سماجي آگهي ٻارن جي مستقبل تي مثبت اثر ڇڏي ٿي ـ مقامي ڪميونٽي پروگرام جهڙوڪ اسڪول بينڪ، صحت ڪيئمپ ۽ ماهر تربيتي منصوبن اهم آهن ـ ٻارن جي حقن بابت کيسو ٻڌائڻ لاءِ ۽ قانوني سهڪار لاءِ مقامي رپورٽرن ۽ اڪثر ادارن سان رابطو گھربل آهي ـ عالمي سطح تي ٻارن جي حقن کي مضبوط ڪرڻ لاءِ گڏيل مقصدن تي عمل ڪرڻ ضروري آهي ـ پاڪستان ۾ ٻارن لاءِ خاص پاليسين جي ضرورت آهي جيڪي صوبائي سطح تي نافذ ٿين ـ سنڌ لاءِ پڻ منصوبابندي ۽ ضلعي بنياد تي گهٽتائيءَ وارا پروگرام ٺهڻ گهرجن ـ تعليم جي معيار کي بهتر ڪرڻ، استاد کي تربيت ڏيڻ ۽ اسڪول جي سهولتن جي فراهمي تي زور ڏيڻ کپي ـ ويڪسين پورا ڪرڻ ۽ صفائي سهولتن تي سرمايو ضرور وڌايو وڃي ـ ٻارن جي شموليت — سندن ڳالهه ٻڌڻ ۽ فيصلن ۾ شامل ڪرڻ — پاليسين کي وڌيڪ اثرائتو بڻائي ٿي ـ نوجوانن ۽ ٻارن ۾ قيادت ۽ آواز پيدا ڪرڻ لاءِ عملي ميدان تي ڪم ڪرڻ گهرجي ـ غير سرڪاري تنظيمون ۽ بين الاقوامي ادارا مقامي حڪومتن سان شراڪت وڌائين ـ ٻارن جي تحفظ لاءِ قانوني فريم ورڪ بهتر ڪيو وڃي ۽ نفاذ ۾ سختي هجي ـ والدين کي روزگار جا موقعا ۽ سماجي مدد ڏيڻ سان ٻارڪمائي ۾ گهٽتائي آڻي سگهجي ٿي موسمياتي تبديليءَ جي روڪٿام ۽ موافقت جي پاليسين ۾ ٻارن جي منفرد ضرورتن کي شامل ڪيو وڃي ـ اسڪولن ۾ غذائي ڪيمپ ۽ صحت اسڪريننگ پروگرام ٻارن جي ڀلائيءَ لاءِ فائديمند آهن ـ علائقائي ڊيٽا گڏ ڪرڻ، جهڙوڪ Sindh Child Labour Survey، پاليسين کي سڌو اثر ڏين ٿا ۔ ۔ روزاني نگراني ۽ رپورٽنگ سان ٻارن جي حالت کي بهتر طور پر سمجھي سگهجي ٿو ـ ميڊيا ۽ سوشل ميڊيا ٻارن جي حقن بابت شعور وڌائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري سگهن ٿا ـ والدين، استاد، سماجي اڱڻ، ۽ حڪومت گڏجي ٻارن لاءِ محفوظ ماحول تي ڪم ڪن ـ عالمي ڏينهن تي اسان کي عمل جو منصوبو ٺاهڻ گهرجي، نه رڳو جذباتي ٻوليون ـ ھر ٻار کي صحت مند، محفوظ ۽ پڙهيل ٿيڻ جو حق آهي — هي بنيادي اصول آهي ـ پاڪستان ۽ سنڌ ۾ ان مقصد لاءِ هلندڙ ڪوششن کي تڪميل تائين پهچائڻ لاءِ وسيلا ۽ سنجيدگي جي ضرورت آهي ـ ٻارن جي عالمي ڏينهن تي اسان سڀني کي وعدو ڪرڻ گهرجي ته ٻارن لاءِ بهتر مستقبل ٺاهينداسين ـ آخر ۾، ٻارن وٽ آواز آهي — انهن جي ٻڌڻ، انهن جي حفاظت ۽ سندن حقن لاءِ ڪم ڪرڻ اسانجي ذميواري آهي ـ ٻارن جي عالمي ڏينهن مبارڪ — اچو ته گڏجي هر ٻار لاءِ روشن ۽ محفوظ مستقبل ٺاهيون ـ
