محمد وجاهت سلطان
سياست هميشه معيشت جي چوڌاري ڦرندي آهي. گذريل ڏهاڪي دوران، ڪيترائي جمهوري ملڪ زينو فوبڪ پاپولزم ۾ پوئتي رهجي ويا آهن، جنهن جمهوري ادارن جي صحت لاءِ خطرو پيدا ڪيو آهي. جمهوري نظامن ۾ رڪاوٽون ۽ آمريت ۾ تبديليءَ جو اندازو ان حد تائين لڳائي سگهجي ٿو ته جمهوري سيٽ اپ ۾ ماڻهو ان حد تائين محسوس ڪن ٿا ته سندن وجود معاشي ۽ سماجي طور محفوظ آهي. اڳ-صنعتي دور ۾، جڏهن خوراڪ جي دستيابي وڌي، انساني آبادي وڌي؛ ۽ جڏهن خوراڪ جي کوٽ وڌي وئي ته آبادي گهٽجي وئي. اُٿل پٿل ٻنهي حالتن ۾، ماڻهو صرف بک جي سطح کان مٿي رهندو هو. تاريخي طور تي، خوراڪ جي انتهائي گهٽتائي جي وقت ۾، زينوفوبيا هڪ حڪمت عملي هئي جڏهن هڪ طاقتور ڪردار پنهنجي قبيلي جي خوراڪ کي پڪڙڻ لاء ٻئي قبيلي جي علائقي تي حملا ڪري رتو ڇاڻ ڪندا هئا. معاشي عدم تحفظ جي انهن حالتن ۾، ماڻهو پنهنجي وجود کي محفوظ ڪرڻ لاءِ آمرانه اڳواڻن جي حمايت ڪن ٿا. همعصر سياست جو رخ به پوئين دور ڏانهن ڳولي سگهجي ٿو، ۽ جديد دور پنهنجي وجود کي محفوظ ڪرڻ لاءِ زينو فوبڪ قومپرستي يا آمرانه پارٽين جي حمايت جو سبب بڻيا آهن.
معاشي عدم تحفظ جمهوريت کان آمريت ڏانهن منتقلي جو وڏو سبب آهي. عدم مساوات جمهوريت سان مطابقت نه ٿي رکي. گذريل ٽن ڏهاڪن ۾ عدم مساوات ۾ اضافو عالمي دنيا ۾ جمهوريت مخالف اضافي جي متوازي آهي. 20 صدي عيسويء ۾، ڪجهه ماڻهو ٻين جي ڀيٽ ۾ تيزيء سان وڌي رهيا هئا، پر هرڪو خاص طور تي صحيح پاسي وڃي رهيو هو. اڄ هرڪو صحيح رخ ۾ نه پيو وڃي ڇاڪاڻ ته ڪجهه ماڻهو هر هنڌ آهن ۽ اڪثريت ڪٿي به ناهي. ڪيترن ئي ملڪن ۾ گهٽ تعليم يافته ماڻهن وٽ نوڪريءَ جي غير محفوظ حفاظت آهي، ۽ اهي ترقيءَ جي برابر فائدن کان پسمانده آهن، جنهن پنهنجي ووٽ جي چونڊ کي جذباتي ۽ دلڪش بيان بازي تي مبني ڪري ڇڏيو آهي. ان بابت ٿامس پڪيٽي پنهنجي ڪتاب A Brief History of Equality ۾، دليل ڏنو آهي ته وڌندڙ عدم مساوات ۽ طبقاتي جمود سرمائيداري جي ڪري نه پر سماج جي ترقيءَ جي اسٽيج جي ڪري آهي. 20 صدي ۾ زرعي معيشت مان صنعتي معيشت ۾ منتقلي مزدورن جي سودي بازي جي طاقت کي وڌايو، پر 21 صدي ۾، سروس معيشت ۾ اوچتو تبديلي مزدورن جي سودي بازي جي طاقت کي گهٽائي ڇڏيو، ڇاڪاڻ ته خدمت واري معيشت متعارف ڪرايو آهي آٽوميشن ۽ مصنوعي ذهانت، جنهن مزدورن جي طاقت کي گهٽائي ڇڏيو، ۽ آخرڪار گهٽ پڙهيل طبقو اڻ برابري واري فندي ۾ ڦاسي پيو. هن معاشي عدم تحفظ ۽ مشيني دور ۾ پورهيت طبقي جي غير محفوظ سماجي ڀلائيءَ ووٽرن جي ترجيحن کي جمهوريت مخالف بيان بازيءَ تي مقرر ڪيو آهي.
مشيني دور ۾ جمهوري ترغيبات گهٽجي ويون آهن ڇاڪاڻ ته آٽوميشن جو اڀار هڪ معيشت پيدا ڪرڻ جو خطرو آهي جنهن ۾ سڀني کي تمام گهڻو فائدو حاصل ٿيندو. زرعي معيشت مان صنعتي معيشت ۾ منتقلي جي برعڪس، علم جي معيشت ۾ ايندڙ تبديلي وڏي تعداد ۾ سٺي پگهار واريون نوڪريون پيدا نه ڪندي ۽ انساني پورهيت کي پاسيرو ڪري ڇڏيندو، جيڪو آخرڪار ماڻهن جي غير محفوظ معاشي ترقي جو سبب بڻجندو، جيڪو جمهوري ڪمزوريءَ جي طرف وٺي ويندو. جمهوريت جو دارومدار برابري جي ترقي ۽ فردن جي برابري جي شموليت تي آهي، پر ڪيترن ئي ماڻهن لاءِ مشيني دور جي غير لاڳاپي جو مسئلو جمهوري استحڪام کي نقصان پهچائيندو. مثال طور، مصنوعي ذھانت اڳ ۾ ئي طبي شعبي ۾ انساني محنت کي گهٽائڻ، قانوني دستاويزن جي تشريح، ۽ ڪمپيوٽر پروگرامن جي لکڻين ۾ وڏيون اڳڀرائيون ڪيون آھن. 2000 ۽ 2010 جي وچ ۾، تقريبا 85٪ يو ايس جي پيداوار جون نوڪريون ٽيڪنالاجي ترقي جي ذريعي ختم ٿيون. مزدورن جي دستبرداري جي رجحان بالغن جي فرنچائز ۽ جمهوري ڪساد بازاري لاءِ وڏيون رڪاوٽون پيدا ڪيون آهن.
معاشي سلامتي کانسواءِ جمهوريت سڌي لڪير ۾ ترقي نٿي ڪري سگهي. حڪومتن کي عالمي ڪارپوريشنن جي منافعي کي وڌائڻ تي ڌيان ڏيڻ بجاءِ سڀني لاءِ زندگي جي معيار کي بهتر بڻائڻ کي ترجيح ڏيڻ گهرجي. سڀ کان وڌيڪ ترقي يافته آمدني ٽيڪس، آمدني ۾ برابري، ۽ بامعني نوڪريون پيدا ڪرڻ لاء موثر طريقا ڳولڻ جيڪي صحت، تعليم ۽ ترقياتي شعبن ۾ انساني خدمتن جي ضرورت هونديون آهن جمهوريت کي پٺتي ڌڪجڻ کان بچائي سگهي ٿو.
جمهوريت پنهنجي مارچ کي ٻيهر شروع ڪري سگهي ٿي جيڪڏهن امير ملڪ وڌندڙ معاشي عدم تحفظ کي منهن ڏين ۽ خودڪار معيشت ۾ نئين تبديلي کي منظم ڪن. جمهوريت ۽ معاشي بهتري متوازي طرفن ۾ هلن ته بهتري ٿي سگهي ٿي. هر ڪنهن لاءِ معاشي استحڪام کان سواءِ، ڪا به جمهوريت ترقيءَ لاءِ مقدر نٿي ٿي سگهي. اقتصادي ڪارڪردگي کي وڌائڻ ۽ سڀني لاءِ زندگي جي معيار کي وڌائڻ لاءِ موثر طريقا ڳولڻ ايندڙ وقتن ۾ جمهوري استحڪام لاءِ مرڪزي چئلينج هوندو.(نوٽ هي مضمون ايڪسپريسس ٽريبيون ۾ شايع ٿيو جيڪو اسان پنهنجي پڙهندڙن لاءِ سندن ٿورن سان پيش ڪريون ٿا….ادارو)
