ليکڪ: احسان الحق لغاري
درياءِ سنڌ پنهنجي زور سان هڪ ڀيرو ٻيهر سنڌ کي پرکڻ اچي رهيو آهي. مان ٻوڏ مئنيجمينٽ جي شاگرد جي حيثيت سان 1994، 1995، 1997، 2010، 2015 جي دريائي ٻوڏن ۽ 2003، 2005 (بلوچستان)، 2011 ۽ 2022 جي مينهن جي ٻوڏن جو سڌو حصو رهيو آهيان. هاڻي وري صرف ٽن کان چئن ڏينهن ۾ وڏي ٻوڏ سنڌ مٿان اچي رهي آهي، جيڪا ٻيهر اسان کي ڳڙڪائڻ جي ڌمڪي ڏئي رهي آهي.
پاڻي 7 لک ڪيوسڪ کان وڌي سگهي ٿو، جنهن ۾ 10-20 سيڪڙو جو خطرو آهي، يعني 7.75 لک کان 8.50 لک ڪيوسڪ تائين پهچي سگهي ٿو. مٿئين حصي ۾ پنجاب ۽ خيبرپختونخوا اڳ ۾ ئي ٻوڏن سان تباهه ٿي چڪا آهن، جتي سوين جانيون ضايع ٿي ويون ۽ گهڻو ڍانچو تباهه ٿيو، جيڪو گهڻو ڪري دريائن جي وهڪرن يا ٻوڏ جي ميدانن ۾ ٺهيل هو. مون اڳ به چيو آهي ۽ وري چوندس ته: ماڻهو وساري ڇڏين ٿا، پر درياهه پنهنجا رستا ياد رکن ٿا۔
ڪجهه سبب
خيبرپختونخوا ۾ ساون ٻيلن کي ڪٽي ننگو ڪيو ويو، جنهن ڪري موت آڻيندڙ پهاڙ ڪري پيا. ٻئي طرف بي ترتيب شهري آبادي، ڪمزور ٻوڏ-مزاحمتي ڍانچو ۽ خراب درياهه مئنيجمينٽ صورتحال کي وڌيڪ بگاڙيو آهي.
هڪ مشن
سنڌ ۾، جتي 16.5 لک زندگيون خطري ۾ آهن، اسان هڪ فيصلائتي لمحي تي بيٺا آهيون: تنقيد سبب ورهائجي وڃون يا متحد ٿي وڃون ــ حڪومت، ادارا، برادريون ــ هڪ گڏيل مشن ۾ ته جيئن هن ٻوڏ کي سمنڊ تائين پهچائي، پنهنجي ماڻهن، پنهنجي صوبن ۽ پنهنجي ملڪ کي بچائي سگهون.
سنڌ جي آبپاشي کاتي تي وڏو بار آهي، جنهن کي هر ڀيري تنقيد جو منهن ڏسڻو پوي ٿو. ڪمزور منصوبابندي، سياسي مداخلت ۽ ڪرپشن هن کي ڪمزور ڪيو آهي، پر اڃا به اهو کاتو ٻوڏ سان وڙهڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو.
اڳيون خطرو
سنڌ جو وڏو مسئلو اهو آهي ته درياءِ سنڌ اوچي پٽ تي وهي ٿو، جيڪو آس پاس جي زمين کان مٿي آهي. يعني جڏهن درياءُ جو ڪو بند ڀڄي ٿو، ته ٻوڏ جو پاڻي سوين ميلن تائين پکڙجي ٿو، جيئن 2010 ۾ ٽوري بند ڀڄڻ سان ٿيو هو.
سنڌ وٽ 1400 ميلن جا بند آهن، جن مان 875 ميل درياءِ سنڌ سان گڏ پهرين دفاعي لائين آهن. انهن تي 140 کان وڌيڪ ڪمزور جايون آهن. پاڻيءَ جي تيزي سبب ضروري آهي ته پهرين گڊو تي بند مضبوط ڪيا وڃن، پوءِ فوري طور سکر ۽ پوءِ ڪوٽڙي تي.
خطري هيٺ آيل ماڻهو
14 ضلعن ۾ 16.5 لک ماڻهو، خاص ڪري گهوٽڪي، ڪشمور، شڪارپور، سکر، لاڙڪاڻو، دادو، حيدرآباد، ٺٽو ۽ سجاول ۾ رهندڙ 2.73 لک خاندان، پنهنجي گهرن، فصلن ۽ مال سان خطري ۾ آهن. هڪ وقت ۾ مقامي ماڻهو درياهه جي چال سمجهي اعليٰ جڳهن ڏانهن منتقل ٿي ويندا هئا، پر هاڻي مستقل ڳوٺ، فصل ۽ ڪنڪريٽ جي گهرن کين خطري ۾ آڻي ڇڏيو آهي.
حڪومتي ڪوششون
24,000 ماڻهن کي 300 رليف ڪيمپن ڏانهن منتقل ڪيو ويو آهي، پر ڪيترائي پنهنجن ڪچن گهرن کي ڇڏڻ لاءِ تيار ناهن. وزيراعليٰ مراد علي شاهه ۽ وزير آبپاشي ڄام خان شورو گڊو بئراج جو معائنو ڪري رهيا آهن.
يادون ۽ درد
2022 جي ٻوڏ ۾ ڪيمپن جي زندگيءَ جو ڏک ڏٺو ويو، جيڪو هاڻي وري ڏسي سگهجي ٿو، خاص ڪري عورتن، ٻارن ۽ پوڙهن لاءِ.
حفاظتي منصوبا
1. پهرين دفاعي لائين کي مضبوط ڪيو وڃي (گڊو، سکر، ڪوٽڙ).
2. آبپاشي کاتي جا انجنيئر، ريسڪيو عملو، مشينون ۽ اوزار تيار رکيا وڃن.
3. درياهه جي سطح جي نگراني، الرٽ سنڌي ۽ اردو ۾ جاري ڪيا وڃن.
4. مقامي ماڻهون ۽ سماجي اڳواڻ به نگراني ۽ مدد ۾ شامل ٿين.
5. ڪيمپن ۾ کاڌو، پاڻي، دوائون ۽ صحت جون سهولتون ڏنيون وڃن.
نتيجو
سنڌ صوبو هڪ وڏي چئلينج کي منهن ڏئي رهيو آهي. پي پي پي جي حڪومت تي تنقيد ٿي رهي آهي ته هنن وڏي منصوبن تي ڌيان ڏنو پر مضبوط ڍانچو تيار نه ڪيو. پر هاڻي، قرآن جي حڪمت ياد اچي ٿي: “جيڪو هڪ جان بچائي ٿو، ڄڻ ته هن سڄي انسانيت بچائي.”
اهو وقت آهي ته سڀ ادارا، حڪومتون ۽ برادريون گڏجي هڪ مشن تي ڪم ڪن: زندگيون بچائڻ، سنڌ کي بچائڻ، پاڪستان کي بچائڻ. (نوٽ ليکڪ ارسا ۾ سنڌ جو ميمبر آهي، هي مضمون ڊان اخبار ۾ اڄ شايع ٿيو ۽ سندن ٿورن سان اسين پڙهندڙن لاءِ پيش ڪريون ٿا.)
