ڪالم نگار: غلام مصطفيٰ جمالي
عالمي سياست جي دنيا ۾ ڪجهه لمحا اهڙا هوندا آهن، جيڪي تاريخ جو رخ موڙي ڇڏيندا آهن. اهي لمحا رڳو خبرن جي سرخين تائين محدود ناهن رهندا، پر انهن جا اثر نسلن تائين محسوس ڪيا ويندا آهن. آمريڪي صدر پاران ايران سان جنگ بندي ختم ڪرڻ ۽ ٻيهر حملن جو اشارو ڏيڻ به اهڙو ئي هڪ لمحـو آهي، جيڪو نه رڳو وچ اوڀر جي سياست، پر عالمي امن جي مستقبل تي به وڏو سوال نشان بڻجي بيٺو آهي. جڏهن دنيا اڳ ئي ڪيترن بحرانن ۾ ڦاٿل هجي، اهڙي اعلان سان نئين ڇڪتاڻ جو در کلي وڃي ٿو، جنهن جا نتيجا ڪنهن جي ڪنٽرول ۾ ناهن رهندا.
آمريڪا ۽ ايران وچ ۾ تڪرار جي تاريخ گهڻي پراڻي آهي. اهو رڳو سياسي اختلافن جو نتيجو ناهي، پر ان جي پاڙون نظرياتي تضادن، معاشي مفادن ۽ عالمي اثر رسوخ جي جنگ ۾ پيل آهن. هڪ طرف آمريڪا پاڻ کي عالمي نظام جو محافظ سمجهي ٿو، جڏهن ته ايران پنهنجي خودمختياري ۽ علائقائي حيثيت کي بچائڻ لاءِ جدوجهد ڪري رهيو آهي. ٻنهي ملڪن جي وچ ۾ اعتماد جي کوٽ اهڙي حد تائين وڌي چڪي آهي، جو هر ننڍڙو واقعو به وڏي بحران جو روپ اختيار ڪري سگهي ٿو.
جنگ بندي جو خاتمو ڪنهن به تڪرار ۾ هڪ انتهائي حساس مرحلو هوندو آهي. اهو اهڙو لمحـو هوندو آهي، جتي ڳالهين جا در بند ٿيڻ لڳن ٿا ۽ بندوقن جا در کولجڻ شروع ٿين ٿا. آمريڪي بيان به ڪجهه اهڙي ئي صورتحال پيدا ڪري رهيو آهي. جڏهن وڏي طاقت اهڙي لهجي ۾ ڳالهائي ٿي، ته ان جو مطلب اهو هوندو آهي ته سفارتڪاري پوئتي هٽي رهي آهي ۽ طاقت جو استعمال اڳتي اچي رهيو آهي. اهو رجحان نه رڳو خطرناڪ آهي، پر عالمي امن لاءِ به وڏي خطري جي علامت آهي.
ايران جو ردعمل هن سڄي صورتحال ۾ انتهائي اهم آهي. ايران هميشه اهو واضح ڪيو آهي ته هو ڪنهن به قسم جي دٻاءَ آڏو جهڪڻ لاءِ تيار ناهي. هن ماضي ۾ به سخت پابندين ۽ فوجي دٻاءَ باوجود پنهنجي پاليسين ۾ وڏي تبديلي نه آندي آهي. جيڪڏهن آمريڪا واقعي حملن جو سلسلو شروع ڪري ٿو، ته ايران جو ردعمل به سخت ٿي سگهي ٿو، جيڪو صورتحال کي وڌيڪ خراب بڻائي سگهي ٿو. اهڙي ردعمل سان هڪ اهڙو چڪر شروع ٿي سگهي ٿو، جيڪو ڪنٽرول کان ٻاهر نڪري وڃي.
وچ اوڀر جو خطو اڳ ئي تڪرارن جي باهه ۾ سڙي رهيو آهي. عراق، شام، يمن ۽ ٻين ملڪن ۾ جاري بحرانن هن علائقي کي ڪمزور ڪري ڇڏيو آهي. جيڪڏهن آمريڪا ۽ ايران وچ ۾ سڌي ٽڪر جي صورتحال پيدا ٿئي ٿي، ته اهو سڄي خطي کي جنگ جي نئين مرحلي ۾ داخل ڪري سگهي ٿو. اهو رڳو ٻن ملڪن جو مسئلو نه رهندو، پر ڪيترائي علائقائي ۽ عالمي رانديگر به ان ۾ شامل ٿي سگهن ٿا. اهڙي صورتحال ۾ جنگ جو دائرو وسيع ٿي سگهي ٿو، جيڪو عالمي امن لاءِ انتهائي خطرناڪ هوندو.
هن تڪرار جو هڪ وڏو اثر عالمي معيشت تي به پئجي سگهي ٿو. وچ اوڀر دنيا جي توانائي جو مرڪز آهي، ۽ هتي ڪنهن به قسم جي ڇڪتاڻ تيل جي فراهمي کي متاثر ڪري سگهي ٿي. جيڪڏهن تيل جون قيمتون وڌن ٿيون، ته ان جو اثر سڄي دنيا جي معيشت تي پوندو. مهانگائي وڌندي، واپار متاثر ٿيندو ۽ ڪيترائي ملڪ معاشي بحرانن ۾ ڦاسي سگهن ٿا. خاص طور تي ترقي پذير ملڪ، جيڪي اڳ ئي معاشي مشڪلاتن کي منهن ڏئي رهيا آهن، وڌيڪ متاثر ٿيندا.
پاڪستان لاءِ به هي صورتحال انتهائي اهم آهي. پاڪستان جي جغرافيائي حيثيت ۽ سفارتي پاليسي هن کي هميشه اهڙن تڪرارن ۾ هڪ اهم حيثيت ڏيندي رهي آهي. پاڪستان هميشه ڪوشش ڪئي آهي ته هو ڪنهن به تڪرار ۾ سڌي ڌر نه بڻجي، پر امن ۽ ڳالهين جي حمايت ڪري. اهڙي صورتحال ۾ پاڪستان لاءِ ضروري آهي ته هو پنهنجو سفارتي ڪردار مضبوط ڪري ۽ عالمي سطح تي امن لاءِ آواز اٿاري.
سوال اهو آهي ته ڇا دنيا ٻيهر هڪ وڏي جنگ ڏانهن وڌي رهي آهي؟ تاريخ ٻڌائي ٿي ته جڏهن به وڏيون طاقتون هڪ ٻئي آڏو آيون آهن، ته نتيجا هميشه خطرناڪ رهيا آهن. جنگن ڪڏهن به مستقل امن پيدا ناهي ڪيو، بلڪه اهي رڳو تباهي ۽ انساني نقصان جو سبب بڻيون آهن. آمريڪا ۽ ايران ٻنهي لاءِ ضروري آهي ته هو هن حقيقت کي سمجهن ۽ جنگ جي بدران ڳالهين جو رستو اختيار ڪن.
عالمي برادري جو ڪردار به هتي انتهائي اهم ٿي وڃي ٿو. گڏيل قومون ۽ ٻيا عالمي ادارا جيڪڏهن سنجيدگي سان ڪردار ادا ڪن، ته هو هن تڪرار کي وڌڻ کان روڪي سگهن ٿا. پر ان لاءِ ضروري آهي ته سڀئي ڌريون پنهنجي مفادن کان مٿي ٿي عالمي امن کي ترجيح ڏين. جيڪڏهن عالمي برادري خاموش رهي ٿي، ته پوءِ حالتون وڌيڪ خراب ٿي سگهن ٿيون.
ميڊيا جو ڪردار به هن صورتحال ۾ اهم آهي. ميڊيا نه رڳو خبرن کي ماڻهن تائين پهچائي ٿي، پر اهو عوامي راءِ تي به اثر انداز ٿئي ٿي. جيڪڏهن ميڊيا ذميواري سان ڪم ڪري، ته اهو امن جي حمايت ۾ اهم ڪردار ادا ڪري سگهي ٿي. پر جيڪڏهن اهو سنسني خيزي کي هٿي ڏئي، ته اهو صورتحال کي وڌيڪ خراب بڻائي سگهي ٿو.
عام ماڻهو لاءِ هي سڄي صورتحال خوف ۽ بيچيني جو سبب بڻجي ٿي. جڏهن وڏيون طاقتون جنگ جي ڳالهه ڪن ٿيون، ته ان جو اثر عام ماڻهن جي زندگيءَ تي به پوي ٿو. ماڻهو پنهنجي مستقبل بابت فڪرمند ٿي وڃن ٿا، ۽ معاشي غير يقيني صورتحال سندن زندگي کي وڌيڪ ڏکيو بڻائي ٿي. اهڙي صورتحال ۾ عالمي اڳواڻن جي ذميواري آهي ته هو عوام جي مفادن کي نظر ۾ رکن ۽ جنگ جي بدران امن کي ترجيح ڏين.
تاريخ مان سبق سکڻ جي ضرورت آهي. ماضي ۾ ٿيندڙ جنگن انسانيت کي ڇا ڏنو؟ تباهي، بک، بي گهر ٿيڻ ۽ انساني جانين جو وڏو نقصان. جيڪڏهن دنيا هنن سبقن کي وساري ڇڏيندي، ته پوءِ ساڳيون غلطيون ٻيهر ورجايون وينديون. آمريڪا ۽ ايران جي تڪرار ۾ به اهو ضروري آهي ته ماضي جي تجربن کي نظر ۾ رکيو وڃي ۽ اهڙا قدم کنيا وڃن، جيڪي امن کي هٿي ڏين.
سفارتڪاري ئي اهو واحد رستو آهي، جيڪو هن بحران کي حل ڪري سگهي ٿو. ڳالهين، ثالثي ۽ بين الاقوامي تعاون ذريعي مسئلن جو حل ڳولڻ ممڪن آهي. جنگ هميشه آخري ۽ خطرناڪ ترين آپشن هوندي آهي، جنهن کان هر حال ۾ پاسو ڪرڻ گهرجي. جيڪڏهن ٻنهي ملڪن ۾ سنجيدگي سان ڳالهين جو سلسلو شروع ٿئي ٿو، ته شايد هن بحران کي ٽاري سگهجي.
آخر ۾ اهو چئي سگهجي ٿو ته جنگ بندي جو خاتمو رڳو هڪ اعلان ناهي، پر اهو هڪ نئين دور جي شروعات به ٿي سگهي ٿو—اهڙو دور جيڪو يا ته تباهي آڻي سگهي ٿو يا وري سفارتڪاري جي ذريعي امن جي نئين راهه کولڻ جو سبب بڻجي سگهي ٿو. فيصلا اڳواڻن جي هٿ ۾ آهن، پر انهن جا نتيجا سڄي دنيا کي ڀوڳڻا پوندا. جيڪڏهن عقل، صبر ۽ بردباري جو مظاهرو ڪيو ويو، ته شايد دنيا هڪ وڏي بحران کان بچي سگهي ٿي. پر جيڪڏهن جذباتي فيصلا غالب اچي ويا، ته پوءِ نتيجا ڪنهن کان به لڪل ناهن.
هي وقت آهي ته دنيا جا اڳواڻ پنهنجي ذميوارين کي سمجهن، طاقت جي نمائش بدران امن کي ترجيح ڏين ۽ انسانيت جي بقا لاءِ گڏجي ڪم ڪن. ڇو ته جنگ جو ڪو به فاتح ناهي هوندو—اصل فاتح رڳو امن هوندو آهي.
