حاڪم علي چانڊيو
سنڌ جي تاريخ ۾ پاڻي رڳو قدرتي وسيلو ناهي رهيو، اهو سڃاڻپ آهي، معيشت آهي، ثقافت آهي ۽ وجود آهي؛ پر اڄ جڏهن درياهه جي لهرن ۾ اڳ جهڙو شور ناهي رهيو، جڏهن ڊيلٽا جي هوا ۾ لوڻ جو زهر وڌي ويو آهي ۽ جڏهن آبادگار جي اکين ۾ آسمان ڏانهن نهاريندي اميد بدران بيچيني آهي، تڏهن سوال رڳو پياس جو ناهي، سوال اقتدار جي سياست جو آهي، سوال انهن فيصلا ڪندڙ ميزن جو آهي جتي سنڌ جي نالن تي لڪيرون ڪڍي پاڻيءَ کي انگن اکرن جي قيد ۾ بند ڪيو وڃي ٿو ۽ پوءِ چيو وڃي ٿو ته سڀ ڪجهه قانون مطابق آهي. ارسا جي ڪمري ۾ ويٺل فائيلن شايد ڪڏهن به اها سڪي ويل زمين نه ڏٺي هوندي جتي ٻج وجهڻ کان اڳ ئي هاري دل ۾ شڪ پوکي ٿو ته پاڻي ايندو به يا نه، شايد انهن کي اها خبر به نه هجي ته پاڻيءَ جي هڪ هفتي جي کوٽ فصل کي نه پر پوري سال جي روزي کي ساڙي ڇڏيندي آهي، پر فيصلا اتي ٿين ٿا ۽ اثر هتي محسوس ٿين ٿا، ۽ اهو تضاد ئي سنڌ جي پياس کي سياسي بڻائي ٿو.
سنڌ جي ماڻهن کي بار بار ٻڌايو ويو ته پاڻيءَ جي ورڇ معاهدي تحت ٿئي ٿي، ته ٽيپ تي ماپ ٿيندي آهي، ته شفافيت آهي، پر جڏهن هر سال “شارٽيج” جو لفظ سنڌ جي حصي سان ڳنڍجي وڃي، جڏهن هر ڀيري اهو چيو وڃي ته ذخيرو گهٽ آهي پر مٿانهين پاسي واهن ۾ وهڪرو جاري رهي، تڏهن شڪ جنم وٺي ٿو ته ڇا کوٽ واقعي قدرتي آهي يا پاليسي جي پيداوار آهي؟ پاڻيءَ جي سياست هميشه انگن جي جنگ بڻائي وئي آهي ته جيئن جذبات کي غير منطقي قرار ڏئي سگهجي، پر جنهن خطي جي معيشت جو ساهه ئي آبپاشي آهي، اتي پاڻيءَ جي گهٽتائي ڪو جذباتي مسئلو نه پر وجودي بحران آهي. ٺٽي ۽ بدين جي ڊيلٽا ۾ سمنڊ جي اڳڀرائي رڳو ماحولياتي مسئلو ناهي، اهو هزارين خاندانن جي لڏپلاڻ، مٺي پاڻيءَ جي کوٽ ۽ زرعي زمين جي تباهي جو داستان آهي؛ جڏهن درياهه سمنڊ تائين پهچڻ کان اڳ ئي روڪجي وڃي ٿو ته پوءِ سمنڊ اڳتي وڌي ٿو، ۽ اها اڳڀرائي ڪنهن قدرتي طوفان جي نه پر انساني فيصلن جي نتيجي ۾ ٿئي ٿي.
ڪارپوريٽ فارمنگ جا خواب به ساڳي درياهه جي ڪناري تي ڏٺا پيا وڃن جتي مقامي آبادگار پنهنجي حصي لاءِ پريشان آهي؛ وڏي پيماني تي زمينون الاٽ ڪرڻ، نون ڪئنالن جا منصوبا ۽ “ترقي” جي نالي تي پاڻيءَ جي نئين ورڇ جا خاڪا اهو سوال اڀارين ٿا ته ڇا ترقي جو مطلب اهو آهي ته ننڍي هاري جي زمين سڪي وڃي ۽ وڏي سيڙپڪار جي زمين سرسبز رهي؟ جيڪڏهن پاڻيءَ جي ڪيڪ ننڍي ٿي وئي آهي ته ان مان وڏو ٽڪرو ڪنهن کي ڏنو پيو وڃي ۽ ڇو؟ سنڌ کي يقين ڏياريو وڃي ٿو ته سڀ ڪجهه قومي مفاد ۾ آهي، پر قومي مفاد جي تعريف ڪير طئي ڪري ٿو، ۽ ڇا ان تعريف ۾ سنڌ جي آبادگار جي بقا شامل آهي يا نه؟ جڏهن پاليسيون عوام سان صلاح مشوري کانسواءِ ٺهن، جڏهن اسيمبليون بحث کان خالي ۽ ادارا خاموش هجن، تڏهن عوام جي اندر بي اعتمادي وڌي ٿي، ۽ بي اعتمادي ئي ڪنهن به وفاقي ڍانچي لاءِ سڀ کان وڏو خطرو هوندي آهي.
پاڻيءَ جي کوٽ جو سڌو اثر رڳو فصل تي نٿو پوي، اهو سماجي ڍانچي کي به هلايو ڇڏي ٿو؛ جڏهن پيداوار گهٽجي ٿي ته قرض وڌن ٿا، جڏهن قرض وڌن ٿا ته وياج جو ڦندو تنگ ٿئي ٿو، جڏهن وياج وڌي ٿو ته نوجوان شهرن ڏانهن لڏپلاڻ ڪن ٿا، ۽ جڏهن ڳوٺ خالي ٿين ٿا ته ثقافتي تسلسل ٽٽي ٿو. اهو هڪ زنجير آهي جنهن جي شروعات درياهه جي وهڪري کان ٿئي ٿي پر انجام سماجي انتشار تي ٿيندو آهي. سنڌ اڳ ئي بيروزگاري، تعليم جي زوال ۽ صحت جي بحران سان وڙهي رهي آهي، جيڪڏهن ان ۾ پاڻيءَ جو بحران به شامل ٿي وڃي ته پوءِ اهو رڳو زرعي مسئلو نه پر مڪمل سماجي ايمرجنسي بڻجي وڃي ٿو. افسوس اهو آهي ته هن ايمرجنسي کي اڃا تائين سياسي ترجيح نه بڻايو ويو آهي؛ بيانن ۾ جذبات آهن پر حڪمت عملي ۾ وضاحت ناهي، احتجاجن ۾ نعرا آهن پر ادارتي سطح تي جارحانه ڪيس ۽ مضبوط ڊپلوميسي نظر نٿي اچي.
سنڌ جي حڪمرانن لاءِ به هي لمحو امتحان آهي؛ پندرهن سالن کان وڌيڪ اقتدار ۾ رهڻ باوجود جيڪڏهن ماڻهو اڄ به پاڻيءَ لاءِ پريشان آهن ته پوءِ سوال رڳو وفاق کان نه پر صوبي جي قيادت کان به ٿيندو. ڇا اسان پنهنجي حصي جي نگراني لاءِ جديد ٽيڪنالاجي استعمال ڪئي؟ ڇا ٽيلي ميٽري سسٽم کي مڪمل شفاف بڻايو؟ ڇا پاڻيءَ جي چوري خلاف اندروني سطح تي به ڪارروائي ڪئي؟ جيڪڏهن اسان پنهنجو گهر سنڀالي نه سگهنداسين ته پوءِ ٻاهرين ناانصافي خلاف آواز ڪمزور پوندو. احتساب جو اصول هڪ طرفو نه هجڻ گهرجي؛ وفاقي پاليسين تي تنقيد ضروري آهي پر صوبائي ڪارڪردگي جو جائزو به اوترو ئي ضروري آهي، ڇو ته عوام کي نتيجا گهرجن، دليل نه.
پاڻيءَ جي جنگ کي محض جذباتي نعري ۾ تبديل ڪرڻ به خطرناڪ آهي؛ هن مسئلي کي قانوني، سائنسي ۽ سياسي ٽنهي محاذن تي وڙهڻ جي ضرورت آهي. سائنسي طور تي درياهه جي گهٽجندڙ وهڪري، گليشئرز جي تبديلي ۽ موسمياتي اثرن جو جائزو وٺي ڊگهي مدي واري حڪمت عملي ٺاهڻي پوندي؛ قانوني طور تي 1991ع جي معاهدي تي سختي سان عملدرآمد ۽ ڪنهن به نئين منصوبي لاءِ سڀني اسٽيڪ هولڊرن جي رضا مندي کي يقيني بڻائڻو پوندو؛ سياسي طور تي صوبي جي اندر اتحاد پيدا ڪري هڪ گڏيل آواز سان ڳالهائڻو پوندو ته جيئن ڳالهين جي ميز تي وزن پيدا ٿئي. ورنه هر سال ساڳي رٽ، ساڳيا بيان ۽ ساڳي مايوسي ورجائبي رهندي.
سنڌ جو درياهه رڳو پاڻيءَ جو وهڪرو ناهي، اهو تاريخ جو وهڪرو آهي؛ موهن جو دڙو به هن جي ڪناري تي اڀريو، شاهه لطيف جي بيتن ۾ به هن جي گونج آهي، ۽ اڄ به لکين ماڻهن جي روزي هن سان ڳنڍيل آهي. جيڪڏهن درياهه ڪمزور ٿيندو ته سنڌ جون اقتصادي رڳون ڪمزور ٿينديون، ۽ جيڪڏهن اقتصادي رڳون ڪمزور ٿينديون ته سياسي آواز به ڪمزور ٿيندو. تنهنڪري هي جنگ ڪنهن هڪ فصل، ڪنهن هڪ ضلعي يا ڪنهن هڪ پارٽي جي نه پر پوري سنڌ جي آهي. ضرورت ان ڳالهه جي آهي ته پاڻيءَ کي چونڊ مهم جو عارضي نعرو نه پر مستقل پاليسي جو مرڪز بڻايو وڃي، ته ادارا رڳو خط و ڪتابت نه پر عملي مزاحمت ڪن، ته عدالتن کان وٺي پارليامينٽ تائين هر فورم تي هن مسئلي کي سنجيدگي سان اٿاريو وڃي.
آخر ۾ سوال سادو پر سخت آهي: ڇا سنڌ پنهنجي درياهه لاءِ سنجيده آهي يا نه؟ جيڪڏهن سنجيده آهي ته پوءِ خاموشيءَ جي جاءِ تي حڪمت عملي، بيانن جي جاءِ تي عمل ۽ اختلافن جي جاءِ تي اتحاد آڻڻو پوندو؛ ڇو ته تاريخ انهن قومن کي معاف نه ڪندي جيڪي پنهنجي حياتيءَ جي ذريعي کي سياست جي سوديبازي ۾ وڃائي ويهن. پاڻي زندگي آهي، ۽ زندگيءَ تي سمجهوتو نٿو ٿي سگهي؛ جيڪڏهن درياهه بچندو ته سنڌ بچندي، ۽ جيڪڏهن درياهه کي انگن اکرن جي قيد ۾ قيد ڪيو ويو ته پوءِ پياس رڳو زمين تي نه پر دلين ۾ به وڌندي رهندي، ۽ اها پياس ڪنهن به سسٽم لاءِ سٺو سنئوڻ نه هوندي.
