غلام مصطفىٰ جمالي
هر سال نومبر جي چوٿين ڇنڇر تي “خودڪشيءَ سبب وڃايل ماڻهن جي وارثن جو ڏينهن” عالمي سطح تي ملهائبو ويندو آهي. هي ڏينهن انساني زندگيءَ جي حساسيت کي سمجهڻ، ذهني صحت جي اهميت کي تسليم ڪرڻ ۽ وارثن سان همدردي جو سبق ڏيڻ لاءِ مخصوص آهي. هي صرف يادگيريءَ وارو ڏينهن نه آهي، پر هڪ پڪار به آهي جيڪا سماج کي ٻڌائي ٿي ته زندگيءَ جا اهڙا رنگ، جيڪي مايوسي ۽ اونداهه ۾ ڍڪجي وڃن ٿا، انهن کي واپس روشني ڏني وڃي ۽ انساني دلين ۾ ساٿ ۽ محبت برقرار رکڻ لازمي آهي
ٿڌي هٻڪندڙ هوا ۾ گلن جون پنڪڙيون خوشبون سان ماحول مهڪائين ٿيون، ۽ انهن جا رنگ نرم روشنيءَ ۾ جھلملائيندا آهن، جيئن فطرت پاڻ ۾ ڪنهن اڻڄاتل صدمو سنڀالي رهي هجي. وڻ جا وڏا پن آهستي هٻڪ سان زمين تي سرڪندا آهن ۽ روشني ۽ ڇانوءَ جي ملڻ سان نرم لمس پيدا ٿيندو آهي. گهرن ۾ چراغون خاموشي ۽ سڪون سان جلن ٿيون، ۽ گلن جي خوشبوءِ هڪ نرم پردو بڻائي، دلين جي اندر موجود اڻ ڄاتل تڪليفن کي بي نقاب ڪري ٿي. ائين محسوس ٿيندو آهي ڄڻ ڪو اندروني درد، خاموشيءَ ۾ گلن وانگر ڦهليل آهي، جنهن کي صرف وارث ئي محسوس ڪري سگهن ٿا، دنيا ۾ هر سال تقريباً هڪ لک انسان پاڻ پنهنجي زندگي ختم ڪري ڇڏين ٿا، ۽ هر 40 سيڪنڊ ۾ ڪو نه ڪو انساني وجود خودڪشي سبب ختم ٿي وڃي ٿو. عالمي ادارن جهڙوڪ ڊبليو ايڇ او جيڪي انگ اکر ڏيکاري ٿو ان مطابق ايشيا ۾ خودڪشيءَ جا انگ سڀ کان وڌيڪ آهن، جتي سماجي دٻاءُ، غربت، بيروگاري، ۽ ذهني صحت جا مسئلا شدت اختيار ڪري چڪا آهن. پاڪستان ۾ به هي مسئلو تيزي سان وڌي رهيو آهي، ۽ رپورٽ ٿيل انگ اکر محدود هئڻ باوجود خطري جي نشاندهي ڪن ٿا.سنڌ ۾ گذريل پنجن سالن ۾ لڳ ڀڳ 1,287 خودڪشي جا ڪيس رپورٽ ٿيا، جن مان 586 عورتون هيون. ٿرپارڪر، مٽيارو، ڪراچي ۽ حيدرآباد جهڙن علائقن ۾ واقعا وڌيڪ آهن. ٿرپارڪر ۾ 2016-2020 دوران 79 ڪيس رپورٽ ٿيا، ۽ 2021 ۾ 115 ماڻهو پاڻ زندگي ختم ڪري ڇڏي، جن مان 68 عورتون هيون. 2024 سنڌ صوبي ۾ رپورٽ ٿيل خودڪشيءَ جا انگ اکر وڌندڙ تشويش جو سبب آهن. ٿرپارڪر ۾ سڀ کان وڌيڪ واقعا پيش آيا، جتي تقريباً 146 ماڻهن پاڻ زندگي ختم ڪئي، جن مان 76 عورتون هيون. ان کان علاوه، ٻين ضلعن ۾ به نفسياتي دٻاءُ، معاشي تنگي ۽ سماجي مسئلن سبب خودڪشيءَ جا ڪيس رپورٽ ٿيا 2025: گذريل ڇهن مهينن دوران سنڌ صوبي ۾ 36 خودڪشيءَ وارا واقعا رپورٽ ٿيا. انهن مان گهڻا ٿرپارڪر ۾ پيش آيا، خاص ڪري هندو اقليت جي ماڻهن جي آهي اهڙن حالتن ۾ بيروگاري، غربت، تعليم ۾ ناڪامي، رشتن ۾ ٽٽڻ، ذهني بيماريون، ۽ سماجي بدنامي اهم ڪارڻ آهن
خودڪشيءَ جا انگ اکر ڏيکارين ٿا ته مردن ۾ معاشي دٻاءُ ۽ بيروگاري سڀ کان اهم سبب آهن، جڏهن ته عورتن ۾ گهڻو ڪري گهر ۾ ظلم، سماجي دٻاءُ ۽ رشتن ۾ ناڪامي سبب اهڙا قدم کنيا وڃن ٿا. نوجوان نسل تي پيار، تعليم، نوڪري ۽ مستقبل جي نااميدي جو دٻاءُ گهڻو اثرانداز ٿئي ٿو. اهي مسئلا نه رڳو فرد کي، پر سڄي خاندان کي متاثر ڪن ٿا. جڏهن ڪو فرد يا پورو خاندان اهڙو قدم کڻي ٿو، ته اهو سماج ۾ شعور جي کوٽ، قانوني مدد جي عدم موجودگي، ۽ نفسياتي سپورٽ جي کوٽ کي ظاهر ڪري ٿو.
وارثن تي خودڪشي جو اثر انتهائي گهرو آهي. انهن ۾ جذباتي صدمو، نفسياتي دٻاءُ، ڊپريشن، سماجي بندش ۽ ڪڏهن ڪڏهن سماجي ردعمل سبب وڌيڪ صدمو پيدا ٿئي ٿو. وارثن ۾ صدمو ايترو گهرو هوندو آهي جو ڪجهه وارث پڻ ذهني دٻاءُ ۽ پريشانيءَ سبب علاج جي ضرورت محسوس ڪن ٿا. والدين، ڀائر، ڀينر، ٻار ۽ دوست گڏجي صدمو برداشت ڪندا آهن ۽ اڪثر خاندان سماجي ردعمل ۽ شرمندگي سبب خاموش رهندا آهن
انساني ذهن ۾ نفسياتي صحت تي ڌيان ڏيڻ انتهائي ضروري آهي. عالمي ادارا جهڙوڪ ڊبليو ايڇ او ذهني صحت جي شعور وڌائڻ، نفسياتي مدد فراهم ڪرڻ، ۽ سماجي سپورٽ سسٽم کي مضبوط ڪرڻ لاءِ مختلف پروگرام هلائي رهيا آهن. پاڪستان ۾ ڪجهه غير سرڪاري تنظيمون ۽ ذهني صحت جا ماهر نفسياتي سپورٽ لائنون ۽ ڪائونسلنگ سينٽر قائم ڪري چڪا آهن، پر انهن جي رسائي، قبوليت ۽ شعور کي وڌائڻ جي ضرورت آهي
گذريل سالن ۾ ٿرپارڪر، مِرپورخاص ۽ ٻين متاثر علائقن ۾ ڪجھ ڪيس اسٽڊي ڪرڻ سان ظاهر ٿيو آهي ته خودڪشيءَ جي روڪٿام لاءِ نفسياتي آٽوپسيون، ڪميونٽي ليول تي مددگار پروگرام، شعور وڌائڻ، اسڪولن ۾ ذهني صحت بابت پروگرام ۽ والدين جي تربيت لازمي آهن. نوجوانن ۾ نفسياتي صحت جو شعور وڌائڻ، پيار، تعليم ۽ زندگيءَ جي اهميت تي آگاهي پيدا ڪرڻ سان ڪيترائي واقعا روڪي سگهجن ٿا ،نفسياتي صحت بابت آگاهي وڌائڻ، وارثن لاءِ سپورٽ گروپس قائم ڪرڻ، نفسياتي مشاورت فراهم ڪرڻ، معاشي مدد ۽ نوڪري جا موقعا مهيا ڪرڻ، سماجي شعور ۽ خانداني سپورٽ وڌائڻ، قانوني ۽ سرڪاري مدد فراهم ڪرڻ، ۽ غير سرڪاري ادارن سان تعاون ذريعي سپورٽ لائنون ۽ ڪائونسلنگ سينٽر قائم ڪرڻ ضروري آهن
هي ڏينهن اسان کي ياد ڏياري ٿو ته زندگيءَ جا رنگ اونداهه ۽ مايوسي سبب مٽيءَ ۾ وڃن ٿا، پر جيڪڏهن سماج، خاندان ۽ ادارا گڏجي سپورٽ فراهم ڪن، ته ڪيترائي ماڻهو اهڙي انتهائي قدم کان بچائي سگهجن ٿا. وارثن کي همدردي ڏيکارڻ، نفسياتي مدد فراهم ڪرڻ ۽ شعور وڌائڻ ئي انساني زندگيءَ جي حفاظت جو اهم حصو آهي زندگيءَ جي هر صبح، گلن جي خوشبوءِ ۽ نرم روشنيءَ سان ڀرپور ماحول اسان کي سکائي ٿو ته هر دل ۾ سکڻ، سمجھڻ ۽ ساٿ ڏيڻ جي ضرورت آهي،
اسان جي ذميواري آهي ته “خودڪشيءَ سبب وڃايل ماڻهن جي وارثن جو ڏينهن” صرف يادگيريءَ وارو ڏينهن نه رهجي، پر هڪ اهڙو لمحون بڻجي وڃي، جڏهن سماج پنهنجي وارثن کي ٻڌي، انهن جي تڪليف مڃي، ۽ عملي قدم کڻي انهن لاءِ مدد فراهم ڪري. زندگيءَ جي قيمت ان کان مٿي آهي ته ان کي صرف انگن ۾ تبديل ڪري ڇڏيو وڃي زندگيءَ جي هر صبح، گلن جي نرم روشني ۽ خوشبوءَ جو پگهر اسان کي ياد ڏياري ٿو ته هر دل کي سمجھڻ، سنڀالڻ ۽ ساٿ ڏيڻ جي ضرورت آهي، ۽ هر انسان کي عزت، محبت ۽ آگاهي انهيءَ لائق آهي ته هو زندگيءَ جي اونداهي ۾ ڇڪي نه وڃي، پر روشنيءَ ڏانهن نئين اميدن سان قدم وڌائي..
