ڪالم نگار: غلام مصطفيٰ جمالي
وچ اوڀر هڪ ڀيرو ٻيهر اهڙي نازڪ موڙ تي بيٺو آهي جتي هر نئون واقعو نه رڳو علائقائي پر عالمي سطح تي به اثر ڇڏڻ جي صلاحيت رکي ٿو. ڏکڻ لبنان ۾ حزب الله جي ويڙهاڪن ۽ اسرائيلي فوج وچ ۾ ٿيندڙ تازي جهڙپن خطي ۾ موجود ڇڪتاڻ کي وڌيڪ تيز ڪري ڇڏيو آهي. حزب الله جي هڪ حملي ۾ اسرائيلي فوج جي ٽينڪ بٽالين ڪمانڊر سميت چار فوجين جي هلاڪت ۽ پوءِ هڪ ٻئي حملي ۾ ڪيترن ئي فوجين جي زخمي ٿيڻ واري خبر عالمي ميڊيا جي توجهه جو مرڪز بڻجي وئي آهي. هي واقعو صرف هڪ فوجي ڪارروائي نه پر ان وڏي تڪرار جو حصو آهي جيڪو ڪيترن ئي سالن کان وچ اوڀر جي سياسي ۽ سلامتي واري صورتحال کي متاثر ڪندو رهيو آهي.
لبنان ۽ اسرائيل جي وچ ۾ دشمني ڪا نئين ڳالهه ناهي. ٻنهي ڌرين جي وچ ۾ ڏهاڪن کان جاري تڪرار مختلف صورتن ۾ سامهون ايندو رهيو آهي. 2006ع جي جنگ اڃا تائين ٻنهي ملڪن جي عوام ۽ حڪمرانن جي ذهنن ۾ تازي آهي. ان جنگ دوران حزب الله اسرائيل جي فوجي طاقت جو مقابلو ڪندي پاڻ کي هڪ مضبوط مزاحمتي قوت طور منوائي ورتو هو. ان وقت کان وٺي اسرائيل مسلسل حزب الله کي پنهنجي قومي سلامتي لاءِ هڪ وڏو خطرو قرار ڏيندو رهيو آهي، جڏهن ته حزب الله پنهنجي سرگرمين کي لبناني خودمختياري ۽ مزاحمت جو حصو قرار ڏئي ٿي.
تازو واقعو ڪيترن ئي سببن جي ڪري اهميت رکي ٿو. سڀ کان پهرين اها ڳالهه ته هڪ بٽالين ڪمانڊر جي هلاڪت ڪنهن به فوج لاءِ وڏو ڌچڪو سمجهي ويندي آهي. اهڙا آفيسر نه صرف فوجي حڪمت عملين جي تياري ۾ اهم ڪردار ادا ڪندا آهن پر ميدان جنگ ۾ قيادت جي ذميواري به سنڀاليندا آهن. سندن هلاڪت فوجي مورال تي اثر انداز ٿيندي آهي ۽ ان جا نفسياتي اثر به گهرا هوندا آهن. حزب الله جي حملي مان اهو به ظاهر ٿئي ٿو ته جديد ٽيڪنالاجي ۽ طاقتور هٿيارن سان ليس فوجن کي به غير روايتي جنگي حڪمت عملين ذريعي نقصان پهچائي سگهجي ٿو.
موجوده دور جي جنگين جي نوعيت تبديل ٿي چڪي آهي. ماضي ۾ جنگين جو دارومدار وڏي فوجي طاقت، ٽينڪن ۽ هوائي حملن تي هوندو هو، پر هاڻي ڊرون، سمارٽ ميزائل، سائبر ٽيڪنالاجي ۽ جديد نگراني جا نظام جنگ جو نقشو تبديل ڪري رهيا آهن. حزب الله جهڙيون تنظيمون به وقت سان گڏ پنهنجي صلاحيتن ۾ واڌ آڻينديون رهيون آهن، جنهن سبب اسرائيل کي مسلسل نوان چئلينج درپيش آهن. اهو ئي سبب آهي جو هر نئون حملو ۽ جوابي ڪارروائي خطي ۾ نئين ڇڪتاڻ کي جنم ڏئي ٿي.
اسرائيل لاءِ هن وقت سڀ کان وڏو چئلينج اهو آهي ته هو هڪ ئي وقت ڪيترن ئي محاذن تي دٻاءُ محسوس ڪري رهيو آهي. غزه جي صورتحال اڃا مڪمل طور تي ختم نه ٿي آهي، شام ۾ به سيڪيورٽي خدشا موجود آهن، جڏهن ته ايران سان ڇڪتاڻ به وقت بوقت سامهون ايندي رهي ٿي. اهڙي صورتحال ۾ لبنان جي سرحد تي پيدا ٿيندڙ هر نئون بحران اسرائيل لاءِ وڌيڪ پريشاني جو سبب بڻجي ٿو. اسرائيلي قيادت سمجهي ٿي ته جيڪڏهن حزب الله جي سرگرمين کي محدود نه ڪيو ويو ته مستقبل ۾ خطرو وڌيڪ وڌي سگهي ٿو.
ٻئي طرف حزب الله به پنهنجي حمايت ڪندڙن کي اهو پيغام ڏيڻ چاهي ٿي ته هو اڃا تائين خطي ۾ هڪ طاقتور قوت آهي. تنظيم جي قيادت لاءِ اهڙا حملا نه صرف فوجي اهميت رکن ٿا پر سياسي اهميت به رکندا آهن. لبنان جي اندر موجود سياسي حالتن ۾ به حزب الله پنهنجي اثر رسوخ کي برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪري رهي آهي. تنهن ڪري سرحدي محاذ تي ٿيندڙ هر ڪارروائي کي گهڻ رخي تناظر ۾ ڏسڻ ضروري آهي.
هن سڄي صورتحال جو هڪ اهم پاسو ايران جو ڪردار به آهي. اسرائيل ۽ آمريڪا هميشه اهو الزام هڻندا رهيا آهن ته ايران حزب الله کي مختلف قسمن جي مدد فراهم ڪري ٿو. ايران ان حوالي سان پنهنجو موقف پيش ڪندو رهيو آهي، پر حقيقت اها آهي ته حزب الله ۽ ايران جا لاڳاپا علائقائي سياست جو اهم موضوع آهن. انهيءَ ڪري لبنان ۾ ٿيندڙ هر وڏو واقعو ايران ۽ اسرائيل جي وچ ۾ هلندڙ طاقت جي مقابلي سان به جوڙي ڏٺو ويندو آهي.
آمريڪا به هن سڄي صورتحال ۾ اهم حيثيت رکي ٿو. واشنگٽن اسرائيل جو ويجهو اتحادي آهي ۽ ان جي سلامتي کي پنهنجي پرڏيهي پاليسي جو اهم حصو سمجهي ٿو. ساڳئي وقت آمريڪا اهو به نٿو چاهي ته وچ اوڀر هڪ وڏي جنگ ڏانهن وڌي، ڇاڪاڻ ته اهڙي جنگ جا اثر عالمي معيشت ۽ آمريڪي مفادن تي به پئجي سگهن ٿا. انهيءَ ڪري آمريڪي سفارتڪاري مسلسل اهڙين ڪوششن ۾ مصروف رهي ٿي جيڪي ڇڪتاڻ کي گهٽائي سگهن.
مشرقِ وسطى جي موجوده صورتحال جو معاشي پاسو به تمام اهم آهي. دنيا جي توانائي جي ضرورتن جو وڏو حصو هن خطي سان لاڳاپيل آهي. جيڪڏهن لبنان ۽ اسرائيل جي وچ ۾ تڪرار وڌيڪ شدت اختيار ڪري ٿو ته عالمي مارڪيٽن ۾ تيل جون قيمتون وڌي سگهن ٿيون. گذريل سالن ۾ دنيا ڪيترائي ڀيرا ڏسي چڪي آهي ته وچ اوڀر ۾ پيدا ٿيندڙ بيچيني عالمي معيشت کي متاثر ڪندي آهي. تيل جي قيمتن ۾ واڌ جو اثر سڌو سنئون ترقي پذير ملڪن تي پوي ٿو.
پاڪستان به انهن ملڪن مان هڪ آهي جيڪو اهڙين تبديلين کان متاثر ٿئي ٿو. ملڪ اڳ ئي معاشي چئلينجن کي منهن ڏئي رهيو آهي. جيڪڏهن عالمي سطح تي توانائي جون قيمتون وڌن ٿيون ته ان جو اثر پاڪستان جي درآمدي بل، مهانگائي ۽ عام ماڻهن جي زندگي تي پوندو. انهيءَ ڪري پاڪستان سميت ڪيترائي ملڪ خطي ۾ امن ۽ استحڪام جا خواهشمند آهن.
لبنان جي عوام لاءِ به صورتحال ڪا گهٽ ڏکي ناهي. ملڪ اڳ ئي معاشي بحران، بيروزگاري، سياسي عدم استحڪام ۽ بنيادي سهولتن جي کوٽ کي منهن ڏئي رهيو آهي. جيڪڏهن جنگي صورتحال وڌيڪ خراب ٿئي ٿي ته عام ماڻهو ئي سڀ کان وڌيڪ متاثر ٿيندا. ساڳئي طرح اسرائيل ۾ به مسلسل جنگي ماحول عوامي زندگي، ڪاروبار ۽ سماجي استحڪام تي اثر وجهي ٿو.
عالمي برادري لاءِ هن وقت سڀ کان اهم سوال اهو آهي ته ڇا خطي کي هڪ ٻي وڏي جنگ کان بچائي سگهجي ٿو؟ اقوام متحده ۽ عالمي طاقتون بار بار جنگ بندي، سفارتڪاري ۽ ڳالهين جي ضرورت تي زور ڏئي رهيون آهن، پر زميني حقيقتون اڃا تائين اطمينان بخش نظر نٿيون اچن. جڏهن به ڪو وڏو حملو يا جوابي ڪارروائي سامهون اچي ٿي ته امن جون اميدون ڪمزور ٿي وڃن ٿيون.
تاريخ شاهد آهي ته جنگون شروع ڪرڻ آسان هونديون آهن، پر انهن کي ختم ڪرڻ تمام ڏکيو هوندو آهي. هڪ ننڍڙو واقعو به ڪڏهن ڪڏهن وڏي علائقائي تڪرار جو سبب بڻجي ويندو آهي. ڏکڻ لبنان ۾ پيش آيل تازو واقعو به اهڙن خدشن کي جنم ڏئي رهيو آهي. جيڪڏهن سياسي قيادت ۽ عالمي سفارتڪاري بروقت ۽ مؤثر قدم نه کنيا ته موجوده ڇڪتاڻ هڪ وسيع بحران ۾ تبديل ٿي سگهي ٿي.
اڄ وچ اوڀر کي سڀ کان وڌيڪ ضرورت سياسي بصيرت، سفارتي تدبر ۽ امن جي سنجيده ڪوششن جي آهي. فوجي ڪارروايون شايد عارضي برتري ڏئي سگهن، پر پائيدار امن صرف ڳالهين ۽ سياسي حل ذريعي ئي ممڪن آهي. لبنان، اسرائيل، ايران، آمريڪا ۽ ٻين لاڳاپيل ڌرين کي اهو سمجهڻ گهرجي ته مسلسل جنگ ۽ تصادم ڪنهن جي به مفاد ۾ ناهي. خطي جا عوام ڪيترن ئي ڏهاڪن کان جنگين ۽ عدم استحڪام جي قيمت ادا ڪري رهيا آهن.
حزب الله جي تازي حملي ۽ اسرائيلي فوجي نقصان هڪ ڀيرو ٻيهر دنيا کي ياد ڏياريو آهي ته وچ اوڀر اڃا تائين عالمي سياست جو سڀ کان حساس علائقو آهي. هتي پيدا ٿيندڙ هر بحران عالمي سطح تي اثر ڇڏي ٿو. ايندڙ ڏينهن اهو طئي ڪندا ته موجوده صورتحال محدود فوجي جهڙپن تائين رهندي يا وري هڪ وڏي علائقائي تڪرار جي صورت اختيار ڪندي. في الحال دنيا جون نظرون لبنان ۽ اسرائيل جي سرحد تي مرڪوز آهن، جتي بارود جي بوءِ، سياسي بي يقيني ۽ جنگ جا بادل خطي جي مستقبل بابت ڪيترائي سوال اٿاري رهيا آهن.
