غلام مصطفىٰ جمالي
پاڪستان جي سياست ۾ ڪي اهڙا معاملا هوندا آهن، جيڪي وقت گذرڻ سان ختم ٿيڻ بدران وڌيڪ پيچيده ٿيندا ويندا آهن. سنڌ ۾ نون صوبن ۽ انتظامي يونٽن جي قيام وارو معاملو به اهڙو ئي آهي، جنهن هڪ ڀيرو ٻيهر سياسي حلقن ۾ بحث کي جنم ڏنو آهي. سوال رڳو نوان صوبا ٺاهڻ يا نه ٺاهڻ جو ناهي، پر اصل سوال اهو آهي ته پاڪستان جي وفاقي نظام، صوبائي خودمختياري، عوامي نمائندگي ۽ قومي يڪجهتي کي ڪيئن مضبوط بڻايو وڃي.
گذريل ڪجهه ڏينهن دوران سنڌ جي سياست ۾ هن معاملي تي بحث وڌيڪ تيز ٿيو آهي. پاڪستان پيپلز پارٽي جي چيئرمين بلاول ڀٽو زرداري سنڌ ۾ نون صوبن يا انتظامي يونٽن جي قيام بابت بحث ختم ڪرڻ تي زور ڏنو آهي. سندس موقف آهي ته سنڌ جي عوام ۽ چونڊيل نمائندن پنهنجو موقف واضح ڪري ڇڏيو آهي ۽ صوبي جي مستقبل بابت فيصلو سنڌ جي عوام جي خواهش مطابق ٿيڻ گهرجي. ان کان اڳ سنڌ اسيمبليءَ به نون صوبن ۽ انتظامي يونٽن جي قيام خلاف ٺهراءُ منظور ڪيو هو.
ٻئي پاسي متحده قومي موومينٽ پاڪستان نون انتظامي يونٽن جي قيام واري مطالبي تي پنهنجي سياسي سرگرمين کي تيز ڪرڻ جو اعلان ڪيو آهي. ايم ڪيو ايم پاڪستان جي سربراهه خالد مقبول صديقي به ان مطالبي لاءِ سياسي جدوجهد جاري رکڻ جو اعلان ڪيو آهي. اهڙي صورتحال ۾ سنڌ جي سياست ۾ ٻه مختلف موقف سامهون اچي رهيا آهن. هڪ طرف پيپلز پارٽي سنڌ جي موجوده جاگرافيائي حيثيت برقرار رکڻ جي ڳالهه ڪري رهي آهي، جڏهن ته ٻئي طرف ايم ڪيو ايم انتظامي تبديليءَ ۽ نون يونٽن جي ضرورت تي زور ڏئي رهي آهي.
هتي سڀ کان اهم سوال اهو آهي ته ڇا سنڌ جي عوام جي حقيقي مسئلن جو حل صوبي جي ورهاست يا نوان انتظامي يونٽ ٺاهڻ ۾ لڪل آهي، يا وري اصل ضرورت موجوده انتظامي نظام کي بهتر بڻائڻ جي آهي؟ ڪراچي پاڪستان جو سڀ کان وڏو شهر ۽ ملڪ جي معيشت جو اهم مرڪز آهي. هن شهر کي پاڻي، ٽرانسپورٽ، صفائي، نيڪال، تعليم، صحت ۽ روزگار جهڙن ڪيترن ئي مسئلن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو. ساڳئي وقت سنڌ جي ٻهراڙي وارن علائقن ۾ به بنيادي سهولتن جي کوٽ هڪ حقيقت آهي. اڄ به ڪيترائي ڳوٺ اهڙا آهن، جتي صاف پاڻي، معياري اسڪول، صحت جا مرڪز ۽ پڪا رستا عوام لاءِ خواب بڻيل آهن.
جيڪڏهن ڪراچي جا شهري پنهنجن مسئلن جي حل لاءِ وڌيڪ اختيارن واري مڪاني حڪومت جو مطالبو ڪن ٿا ته ان مطالبي کي سنجيدگيءَ سان ٻڌڻ گهرجي. اهڙيءَ طرح اندرون سنڌ جا ماڻهو به اهو سوال ڪرڻ ۾ حق بجانب آهن ته سندن علائقن ۾ ترقياتي منصوبا ڇو مڪمل نٿا ٿين، سرڪاري اسپتالن ۾ سهولتون ڇو ناهن ۽ نوجوانن کي روزگار جا موقعا ڇو نٿا ملن؟ انهن سوالن جا جواب سياسي نعرن سان نه، پر عملي قدمن سان ڏيڻا پوندا.
سنڌ رڳو انتظامي نقشي جو نالو ناهي، پر ان جي پنهنجي هزارين سالن جي تاريخ، ٻولي، تهذيب، ثقافت ۽ سڃاڻپ آهي. موهن جي دڙي جي قديم تهذيب کان وٺي شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي شاعري، سچل سرمست جي پيغام ۽ صوفي بزرگن جي تعليمات تائين سنڌ جي هڪ منفرد تاريخي سڃاڻپ موجود آهي. تنهنڪري جڏهن سنڌ جا ماڻهو پنهنجي ڌرتيءَ جي وحدت جي ڳالهه ڪن ٿا ته سندن تاريخي وابستگي ۽ جذبات کي به سمجهڻ ضروري آهي. ڪنهن به سياسي بحث ۾ عوام جي سڃاڻپ، احساسن ۽ تاريخي ورثي کي نظرانداز ڪرڻ دانشمندي نه ٿيندي.
پاڪستان جي آئين ۾ ڪنهن به صوبي جي حدن ۾ تبديليءَ لاءِ واضح قانوني طريقو موجود آهي. آئين جي آرٽيڪل 239 تحت ڪنهن صوبي جي حدن ۾ تبديليءَ بابت آئيني ترميم لاءِ لاڳاپيل صوبائي اسيمبليءَ جي گهٽ ۾ گهٽ ٻه ڀاڱي ٽي اڪثريت جي منظوري ضروري آهي. ان جو مطلب اهو آهي ته صوبن جي مستقبل بابت فيصلا سياسي خواهشن يا جلسن جي نعرن سان نه، پر آئيني ۽ جمهوري طريقيڪار مطابق ٿيڻ گهرجن.
اهو به هڪ حقيقت آهي ته ڪنهن به شهر يا علائقي جا مسئلا نظرانداز نٿا ڪري سگهجن. جيڪڏهن ڪراچي جا شهري بهتر مڪاني نظام چاهين ٿا ته کين بااختيار مڪاني حڪومت، شفاف مالي نظام ۽ اثرائتو انتظامي ڍانچو فراهم ڪرڻ حڪومت جي ذميواري آهي. جيڪڏهن اندرون سنڌ جا ضلعا ترقي چاهين ٿا ته اتي تعليم، صحت، زراعت، صنعت ۽ روزگار جا منصوبا شروع ڪرڻا پوندا. عوام کي اهو محسوس ٿيڻ گهرجي ته سندن ٽيڪس ۽ قومي وسيلا سندن زندگي بهتر بڻائڻ لاءِ استعمال ٿي رهيا آهن.
اڄ سنڌ جي سياسي اڳواڻن آڏو سڀ کان وڏو امتحان اهو آهي ته هو عوام جي بنيادي مسئلن کي سياسي مقابلي جو حصو بڻائڻ بدران انهن جي حل لاءِ گڏيل حڪمت عملي اختيار ڪن. پيپلز پارٽي، ايم ڪيو ايم ۽ ٻين سياسي جماعتن کي سمجهڻ گهرجي ته عوام کي سياسي بيانن کان وڌيڪ صاف پاڻي، بهتر اسپتالون، معياري تعليم، روزگار ۽ محفوظ مستقبل جي ضرورت آهي.
اهو سوال به اهم آهي ته نوان انتظامي يونٽ ٺاهڻ کان اڳ انهن جي مالي خرچن، انتظامي ڍانچي، وسيلن جي ورڇ، سرڪاري ملازمن ۽ ادارن تي پوندڙ اثرن جو مڪمل جائزو ورتو وڃي. رڳو اهو چوڻ ڪافي ناهي ته نئون انتظامي نظام ٺهڻ سان عوام جا سڀ مسئلا حل ٿي ويندا. اصل سوال اهو آهي ته ان لاءِ وسيلا ڪٿان ايندا، ادارا ڪيئن ڪم ڪندا ۽ عام شهري کي ڪهڙو فائدو ملندو؟
پاڪستان اڳ ئي معاشي مشڪلاتن، مهانگائي، بيروزگاري ۽ سياسي بي يقينيءَ جهڙن مسئلن کي منهن ڏئي رهيو آهي. اهڙين حالتن ۾ ڪنهن به وڏي انتظامي فيصلي لاءِ وسيع مشاورت، شفاف رٿابندي ۽ عوام جو اعتماد ضروري آهي. ڪنهن به سياسي جماعت کي ٻئي ڌر جو موقف ٻڌڻ کان سواءِ پنهنجو فيصلو مڙهڻ جي ڪوشش نه ڪرڻ گهرجي.
سنڌ جي عوام کي به اهو حق حاصل آهي ته هو پنهنجي مستقبل، وسيلن ۽ انتظامي معاملن بابت کليءَ دل سان پنهنجي راءِ ڏئي. اختلاف راءِ جمهوريت جو حسن آهي، پر اختلاف کي نفرت، ٽڪراءَ ۽ هڪ ٻئي خلاف الزام تراشيءَ ۾ تبديل نه ٿيڻ گهرجي. سياسي جماعتن جي ذميواري آهي ته اهي پنهنجي ڪارڪنن کي به برداشت، رواداري ۽ آئيني حدن جو احترام ڪرڻ سيکارين.
اڄ ضرورت ان ڳالهه جي آهي ته سنڌ جي وحدت، صوبائي خودمختياري ۽ عوامي سهولتن وچ ۾ اهڙو رستو اختيار ڪيو وڃي، جيڪو آئين، جمهوريت ۽ عوامي خواهشن مطابق هجي. ڪراچي هجي يا بدين، ٿرپارڪر هجي يا لاڙڪاڻو، سکر هجي يا حيدرآباد، هر شهري کي هڪجهڙي ترقي ۽ بنيادي سهولتون ملڻ گهرجن. ڪنهن به علائقي کي رڳو ان ڪري نظرانداز نٿو ڪري سگهجي ته اهو اقتدار جي مرڪزن کان پري آهي.
آخر ۾ سوال اهو آهي ته ڇا اسان جي سياسي قيادت عوام جا مسئلا حل ڪرڻ لاءِ واقعي سنجيده آهي، يا صوبن ۽ انتظامي تبديلين جي بحث ۾ عوام جا اصل مسئلا هڪ ڀيرو ٻيهر پوئتي رهجي ويندا؟ سنڌ جي ترقيءَ جو رستو بهتر حڪمراني، شفافيت، مضبوط مڪاني ادارن، وسيلن جي منصفاڻي ورڇ ۽ عوام جي اعتماد مان گذري ٿو. سياسي اختلاف پنهنجي جاءِ تي، پر عوامي مسئلن جي حل لاءِ گڏيل اتفاق ئي جمهوريت جي اصل ڪاميابي آهي.
