محمد احسان لغاري
پاڻي، جيڪو زندگيءَ جو اصل جوهر آهي، اڻ ڳڻين رنگن ۽ صورتن ۾ ڏيک ڏيکاري ٿو. اهو ئي جوهر کڻي، درياءِ سنڌ پاڪستان جي مختلف علائقن کي سيراب ڪندو، نيم ريگستاني سنڌ ۾ زندگيءَ جي خوشخبري بڻجي داخل ٿيندو آهي!
تنهن هوندي، ڪيترن ئي ڏهاڪن کان هڪ مسلسل آواز ٻڌڻ ۾ اچي رهيو آهي: “سنڌ وارا پاڻي جو غير ضروري استعمال ڪن ٿا!
ڪالاباغ ڊيم جي انهن جي سخت مخالفت جو سبب ڇا آهي؟
ڪوٽڙي کان هيٺ اربين رپين جو پاڻي ڇو ڇڏيو ويندو آهي؟”
اهو الزام لڳائڻ وارو بيان گذريل ٽيهن سالن کان هڪ مستقل بيانيو بڻيل آهي.
مون کي لاڙڪاڻي ڀرسان، 1994ع جي هنگامي حالتن دوران، درياءِ سنڌ جي بند کي ٽوڙيندڙ وهڪري جي ڪري پيش آيل هڪ واقعو چڱيءَ طرح ياد آهي. موئن جو دڙو ڀرسان آبپاشي کاتي جي مدد لاءِ مقرر ٿيل هڪ سينيئر پوليس آفيسر اهو ئي سوال پڇيو:
“ايس ڊي او صاحب، ڪالاباغ ڊيم ۽ ترقيءَ جي ايتري مخالفت ڇو؟”
انهن ڏينهن ۾، ڊيمز جي ماحولياتي اثرن ۽ پاڪستان ۾ پاڻي جي ورڇ جي پيچيده ۽ غير منصفاڻي نظام بابت مون وٽ ايتري ڄاڻ نه هئي. منهنجو ابتدائي، شايد ٿورو بي ادبي وارو جواب.
“اسان کي اوهان تي اعتبار ناهي!” – دل جي ڳالهه ضرور هئي، پر پوءِ کان وٺي سائنسي تحقيق، مطالعن، وسيلن جي منصفاڻي ورڇ جي خدشن، ڊيمز جي سخت ماحولياتي نقصانن ۽ سنڌ ۽ درياءِ سنڌ جي بنيادي حقن جي بي ڌڙڪ مطالبي سان مضبوط ٿيندو آيو آهي.
درياءِ سنڌ جي ڊيلٽا جي بچاءُ ۽ سمنڊ جي اڳڀرائي کي روڪڻ لاءِ،
ڪوٽڙي کان هيٺ ماحولياتي وهڪرو ۽ حياتي بخش مٽي/ ڳاڙهي/ باريڪ واريءَ جو وهڪرو ان جي پيچيده کاري نظام ذريعي سمنڊ تائين پهچائڻ جي اهميت محض هڪ جذباتي التجا نه آهي.
هيءَ هڪ قانوني طور تسليم ٿيل حق آهي، جيڪو 1991ع جي پاڻي معاهدي ۾ درج آهي. اها اهم ماحولياتي گهرج، جيڪا درياءِ سنڌ جي ڊيلٽا جي زندگيءَ لاءِ ضروري آهي ۽ سمنڊ جي اڳتي وڌڻ خلاف هڪ مضبوط بچاء آهي، ساڃاهه وندن طرفان هميشه مذاق جو نشانو بڻايو ويندوآهي. اسلام آباد ۽ وڏي ڀاءُ پنجاب صوبي طرفان “اربين گيلن پاڻي ضايع ڪرڻ” ۽ “ترقي دشمن” جا طعنا بدستور ملندا رهن ٿا.
سنڌ جو جواب، ماحولياتي ۽ ترقياتي استحڪام جي عالمي سطح تي تسليم ٿيل اصولن تي ٻڌل، مضبوط ۽ غير متزلزل آهي: اسان “دريا دوست، انسان دوست ۽ ماحول دوست” آهيون. حقيقت ۾، اهو موقف جيڪو گهڻو ڪري غلط سمجهيو ويندو آهي، اهو ئي آهي جيڪو هڪ ذميوار ۽ باشعور قوم جي حيثيت سان پاڪستان جي وقار کي قائم رکي ٿو. صرف هن بنيادي سچ جي گهري سمجهه سان ئي اميد رکي سگجي ٿي.
موجوده موسم، جيڪا سڄي سنڌ ۾ پيئڻ جي پاڻي جي کوٽ جو بحران بڻجي سامهون آئي آهي، ان ۾ بالادست صوبي جي سرڪاري حلقن طرفان ڪوٽڙي کان هيٺ پاڻي ڇڏڻ تي امڪاني اعتراضن ۽ احتجاجن کي ڏٺو ويو آهي. انهن جي بنيادي، ۽ سخت ناقص، دليل آهي ته ڪوٽڙي کان هيٺ وهندڙ پاڻي قدرتي طور تي “ضايع” ٿيندو آهي.
هي سوچ حيرت انگيز آهي. ٽيڪنوڪريٽس، بيوروڪريٽس، سياستدانن، جاگيردارن ۽ انهن سان لاڳاپيل سرمائيدار مفادن جو هڪ وڏو ٽولو ڪيئن ان متحرڪ ماحولياتي نظام کان ۽ انهن لکين زندگين کان اڻواقف رهي سگهي ٿو جيڪي ان پاڻيءَ تي ڀاڙين ٿا؟
جيئن شاهه عبداللطيف ڀٽائي سُر سارنگ ۾ برسات جي تڙپ کي فصيح انداز سان بيان ڪيو، تيئن ڪوٽڙي کان هيٺ (۽ مٿي به) زندگيءَ جو هڪ پيچيده ڄار – ٻوٽا، جاندار، تمر جا ٻيلا، دلدلي علائقا، سمنڊ پاڻ به – مٺي پاڻي جي وهڪري جو منتظر آهي.
هن اهم وهڪري کي روڪڻ جو مطلب ماحولياتي تباهيءَ جو سلسلو شروع ڪرڻ آهي، زندگيءَ جي هڪ منظم خاتمي جو عمل، جنهن کي اسان “ماحولياتي نسل ڪشي” – هڪ پوري ماحولياتي نظام جي نسلي صفائي – چئون ٿا. علمي تحقيق واضح طور ماحولياتي نسل ڪشي جي شدت جو مقابلو انساني نسل ڪشي سان ڪري ٿي.
اهو ضروري آهي ته اسان ماحولياتي نسل ڪشي جي مفهوم کي سمجهون. اسان کي تنقيدي انداز سان جائزو وٺڻو پوندو ته ڇا اهي ماڻهو، جيڪي درياءِ سنڌ جي ڊيلٽا جي خاتمي جا خواهشمند آهن يا اهي جيڪي تنگ نظر، وسيلن تي مرڪوز سوچ رکندڙ آهن، ۽ ڪوٽڙي کان هيٺ پاڻي ڇڏڻ جي مخالفت ڪن ٿا، ان عمل کي فضول ضايع قرار ڏين ٿا، حقيقت ۾ ان بي رحم ماحولياتي ڏوه جا ڏوهاري ته نه آهن؟
آڪسفورڊ جي ڊڪشنري ماحولياتي نسل ڪشي جي تعريف
“ڄاڻندي يا لاپرواهي سان انساني عملن جي نتيجي ۾ قدرتي ماحول جي تباهي” طور ڪري ٿي! اهڙي تباهي جا ڊگهي عرصي وارا اثر فوري ماحولياتي نقصانن کان به وڌي وڃن ٿا، انهن انساني آباديءَ جي بقا کي خطري ۾ وجهن ٿا جيڪي انهن ماحولياتي نظامن تي ڀاڙين ٿيون ۽ ايندڙ نسلن جي مستقبل تي هڪ ڊگهو پاڇو وجهن ٿا.
رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين (RBOD) جي زهريلي نيڪالي سان زهريلو ٿيل منڇر ڍنڍ جي المناڪ تباهي هڪ علائقائي مثال طور ڪم ڪري ٿي ته ڪيئن ماحولياتي نسل ڪشي ڪري هڪ ڪميونٽي ۽ ان جي طرز زندگي تي تباهه ڪندڙ اثر وجهي سگهي ٿي.
بين الاقوامي قانوني منظرنامو اميد جو هڪ ڪرڻو فراهم ڪري ٿو.
هيگ ۾ بين الاقوامي فوجداري عدالت سخت ڏوهن لاءِ انصاف جو هڪ مينار آهي. اهم ڳالهه هي آهي ته ماحولياتي تباهيءَ کي هڪ بين الاقوامي ڏوهه طور تسليم ڪرڻ ۽ ان کي قانوني شڪل ڏيڻ لاءِ هڪ عالمي تحريڪ زور وٺي رهي آهي.
‘روم اسٽيچيوٽ’ جي دائري ۾ ماحولياتي نسل ڪشي کي شامل ڪرڻ جون تجويزون پيش ڪيون ويون آهن. اها امڪاني شموليت ماحولياتي نظامن جي سنگين ۽ طويل اثرن جي وڌندڙ عالمي سڃاڻپ ڏيکاري ٿي.
انٽرنيشنل ڪرمنل ڪورٽ جو بنياد پاڻ ‘روم اسٽيچيوٽ’ تي آهي، جيڪو هن مجوزه ترميم جي اهميت کي اجاگر ڪري ٿو.
معاملي جو نچوڙ هي آهي:
درياهه سنڌ جي ڊيلٽا جو بچاءُ ۽ درياهه جي صحت لاءِ پاڻي ڇڏڻ جي ذميواري فقط ملڪي آئيني ۽ قانوني فريم ورڪ جو مسئلو نه آهي. اهو هڪ بين الاقوامي معاهدن ۽ پاڪستان جي عالمي برادري جي ميمبر طور ذميوارين تحت هڪ پابند عزم آهي. تنهن ڪري، ڪنهن به صوبي يا وفاقي اختيارين طرفان ڪوٽڙي کان هيٺ گهٽ ۾ گهٽ 200 ڪيوسڪ روزانو پاڻي ڇڏڻ جي مخالفت، ڪنهن به شڪايت جي صورت ۾، ماحولياتي نسل ڪشي جي هڪ امڪاني ڪارروائي طور سڃاتي وڃي.
هيءَ سمجھ هر اسٽيڪ هولڊر جي شعور ۾ پکيڙي وڃڻ گهرجي. ڪوبه فيصلا ڪندڙ ادارو، ڪابه حڪومت، ڪوبه ڌڙو جيڪو پاڻي جي هيٺئين طرف وهڪري ۾ رڪاوٽ وجهي ٿو، هو حقيقت ۾ هڪ وڏو ماحولياتي نسل ڪشيءَ جو ڏوهاري آهي، جيڪو پاڪستان جو هڪ لازمي حصو آهي ۽ لکين زندگين کي سهارو ڏئي ٿو. اهڙي صورتحال ۾ جتي نوان، تڪراري نالا اڃا تائين تعمير نه ٿيا آهن، درياءِ سنڌ ۽ ان سان لاڳاپيل ماحولياتي نظام جي نازڪ صورتحال جو انڪار نٿو ڪري سگهجي.
اهڙين حالتن ۾، ڇا سنڌ کي پنهنجي بقا جي بنيادي حق لاءِ ۽ پنهنجي جائز، قانوني ۽ تاريخي حقن جي منظم توهين خلاف سخت، پر پرامن احتجاج نه ڪرڻ گهرجي؟ اها ڳالهه هڪ پائيدار پاڪستان لاءِ تمام ضروري آهي.
اڄ ڪوٽڙي کان هيٺ محض 200 ڪيوسڪ جو معمولي وهڪرو، هڪ واضح ۽ مذموم فرد جرم آهي. 2005ع جي عالمي تحقيق جي نتيجن کان پوءِ، جنهن واضح طور چيو ته ڊيلٽا کي زنده رکڻ لاءِ روزانو 5000 ڪيوسڪ ۽ هر پنجن سالن ۾ گهٽ ۾ گهٽ 25 ملين ايڪڙ فٽ پاڻي ڇڏڻ ضروري آهي، ان کان پوءِ لڳاتار حڪومتن جي شعوري ۽ دانسته غفلت جو نتيجو آهي. هن ضروري وهڪري کي مستقبل جي غير يقيني حالتن سان مشروط ڪرڻ جي ڪوشش پاڻ ۾ ماحولياتي نسل ڪشيءَ جي ويجهو عمل آهي.
اهو ناقص فيصلا سازيءَ جو نمونو اڳ ئي درياءِ سنڌ جي ماحولياتي سالميت کي شديد نقصان پهچائي چڪو آهي، حيدرآباد ۽ لطيف آباد کان ڊيلٽا تائين لکين ماڻهن جي پيئڻ جي پاڻيءَ جي فراهمي کي خطري ۾ وجهي ڇڏيو آهي، ۽ ڪوٽڙي تي پاڻي جي گهٽ مقدار جي ڪري، حيدرآباد کان ڪراچي تائين ٽن ڪروڙ آباديءَ جي زندگين تي به وڏو اثر وڌو آهي.
پاڻي جي روانيءَ ۾ هيءَ مسلسل رڪاوٽ محض هڪ ماحولياتي لاپرواهي ناهي، بلڪ اسان جي ماحولياتي بنيادن جي منظم تباهي، پاڻي جي معيار ۾ خطرناڪ حد تائين گهٽتائي، ۽ هڪ وڏي انساني ۽ ماحولياتي آفت جي شروعات آهي. هڪ خاموش، آهستي آهستي وڌندڙ ماحولياتي نسل ڪشي آهي. (هي مضمون واٽس ايپ گروپ ۾ ڪنهن شيئر ڪيو، جيڪو اسان پنهنجي پڙهندڙن لاءِ پيش ڪريون ٿا. ادارو)
