محمد اسماعيل لانگاھ
موجوده آمريڪي صدر دنيا جي انهن جنگجو ويڙهاڪ اڳواڻن مان هڪ آھي جيڪو دنيا مٿان پنهنجو ڏاڍ مسلط ڪري فتحياب ٿيڻ چاهي ٿو پر اها سندن ڀل دنيا هاڻ جنگين کي منهن ڏيڻ جي قابل ناهي ٽرمپ جو خيال آھي دنيا کي هڪ ڀيرو ٻيهر ناگاساڪي ۽ هيروشيما جهڙي ڀوائتي ڪاميابي ڪري ڏيکارجي اهو واقعو اوچتو ۽ اچانڪ ڪيو ويو ۽ هرملڪ اهڙي خوفناڪ حملي کان بي خبر هئي پر هن وقت دنيا جديد هٿيارن سان ليس ٿي چڪي آھي ۽ ٽين عالمي جنگ نٿي چاهي پر صدر ٽرمپ ڪنهن به سفارتڪاري کي مڃڻ لاء تيار ناهي دنيا هن وقت اهڙي دور مان گذري رهي آهي، جتي هڪ علائقائي جنگ ڪنهن به وقت عالمي بحران جو روپ اختيار ڪري سگهي ٿي. وچ اوڀر ۾ آمريڪا، ايران ۽ اسرائيل وچ ۾ وڌندڙ ڇڪتاڻ، غزه جي بدترين صورتحال، هرمز سامونڊي لنگهه جي بندش ۽ روس-يوڪرين جنگ گڏجي عالمي امن لاءِ هڪ انتهائي خطرناڪ ماحول پيدا ڪري رهيا آهن. سوال اهو آهي ته ڇا آمريڪي صدر ڊونلڊ ٽرمپ جي جارحاڻي پرڏيهي پاليسي دنيا کي ٽين عالمي جنگ جي ڪناري تائين پهچائي سگهي ٿي؟هن سوال جو سادو جواب شايد ”ها“ يا ”نه“ ۾ ڏيڻ ممڪن نه هجي، پر موجوده حالتون ضرور ٻڌائين ٿيون ته خطرو اڳ جي ڀيٽ ۾ گهڻو وڌي چڪو آهي.
ٽرمپ جي پرڏيهي پاليسي جو هڪ نمايان پاسو اهو رهيو آهي ته هو فوجي طاقت ۽ سخت بيان بازي کي سفارتڪاريءَ سان گڏ استعمال ڪري ٿو. ايران جي معاملي ۾ به آمريڪا هڪ طرف ڳالهين جا دروازا کليل رکڻ جي دعويٰ ڪري رهيو آهي، ته ٻئي طرف فوجي دٻاءُ وڌائڻ ۽ نيون پابنديون لاڳو ڪرڻ جو سلسلو جاري آهي.17 آگسٽ تي آمريڪا-ايران امن واري عمل جي 60 ڏينهن واري مهلت بغير ڪنهن نتيجي جي ختم ٿي وئي. ايران هرمز سامونڊي لنگهه بابت سخت موقف اختيار ڪيو آهي، جڏهن ته واشنگٽن به پنهنجي مطالبن تان پوئتي هٽڻ لاءِ تيار نظر نٿو اچي.جڏهن ٻنهي ڌرين وٽ ميزائل، ڊرون، بحري طاقت ۽ علائقائي اتحادي موجود هجن، تڏهن هڪ ننڍڙي غلط فهمي به وڏي جنگ جو سبب بڻجي سگهي ٿي.هرمز جو لنگهه وچ اوڀر جي جاگرافيءَ کان گهڻو وڌيڪ اهميت رکي ٿو. دنيا جي توانائي جي فراهمي جو وڏو حصو هن سامونڊي رستي سان لاڳاپيل آهي. جيڪڏهن هتي مستقل فوجي ڇڪتاڻ پيدا ٿئي ٿي ته ان جا اثر رڳو ايران، آمريڪا يا خليج تائين محدود نه رهندا، پر تيل جي قيمتن، عالمي واپار، مهانگائي ۽ ترقي پذير ملڪن جي معيشتن تائين پهچندا.تازو هڪ سامونڊي جهاز تي حملي ۽ هرمز جي صورتحال بابت وڌندڙ خدشن مان اندازو لڳائي سگهجي ٿو ته بحران هاڻي رڳو زميني يا هوائي محاذ تائين محدود ناهي رهيو
وچ اوڀر جو بحران ڪنهن هڪ ملڪ تائين محدود ناهي. ايران ۽ آمريڪا وچ ۾ ڇڪتاڻ سان گڏ اسرائيل، غزه، لبنان، يمن ۽ خليجي ملڪن جي سلامتي به ان بحران سان ڳنڍيل آهي.هڪ محاذ تي فائرنگ شروع ٿئي ٿي ته ٻئي محاذ تي اتحادي تنظيمون يا رياستون ردعمل ڏئي سگهن ٿيون. اهڙي صورتحال ۾ جنگ جو دائرو وڌڻ لاءِ ڪنهن وڏي فيصلي جي ضرورت به نه پوندي؛ ڪڏهن هڪ ميزائل، هڪ ڊرون حملو يا ڪنهن فوجي اڏي تي حملو ئي ڪافي هوندو آهي.اهو ئي سبب آهي جو عالمي برادري لاءِ سڀ کان وڏو سوال هاڻي اهو آهي ته جنگ کي ڪيئن روڪيو وڃي، نه ته وڌيڪ فوجي طاقت ڪيئن گڏ ڪئي وڃي.ٽين عالمي جنگ لازمي طور تي هڪ اعلان سان شروع نه ٿيندي. اها ڪيترن ننڍن بحرانن جي زنجير مان به جنم وٺي سگهي ٿي.مثال طور، جيڪڏهن آمريڪا ۽ ايران وچ ۾ جنگ وڌيڪ وڌي ٿي، ته خليج جا ٻيا ملڪ متاثر ٿي سگهن ٿا. جيڪڏهن اسرائيل ۽ ايران جو محاذ ٻيهر وسيع ٿئي ٿو ته لبنان، شام ۽ يمن جا محاذ به سرگرم ٿي سگهن ٿا. ان کان پوءِ عالمي طاقتن لاءِ پنهنجن اتحادن ۽ فوجي مفادن سبب خاموش رهڻ وڌيڪ ڏکيو ٿيندو.
ٻئي طرف روس ۽ يوڪرين جي جنگ اڳ ئي يورپ جي سلامتيءَ لاءِ وڏو چئلينج آهي. جيڪڏهن وچ اوڀر جو بحران ۽ يورپي جنگ هڪ ٻئي سان حڪمت عمليءَ جي سطح تي ڳنڍجي وڃن ته دنيا ٻن يا وڌيڪ وڏن فوجي بلاڪن ۾ ورهائجڻ جو خطرو وڌي سگهي ٿو.
ٽين عالمي جنگ جي بحث ۾ چين ۽ روس کي نظرانداز نٿو ڪري سگهجي. آمريڪا جيڪڏهن ڪيترن ئي محاذن تي هڪ ئي وقت فوجي دٻاءُ وڌائيندو رهيو ته واشنگٽن جا مخالف ملڪ ان صورتحال مان پنهنجي اسٽريٽجڪ فائدي لاءِ استعمال ڪرڻ جي ڪوشش ڪري سگهن ٿا.
ساڳئي وقت آمريڪا جا اتحادي به هر جنگ ۾ ساڳئي شدت سان شامل ٿيڻ لاءِ تيار هجن، اهو ضروري ناهي. تازو آمريڪا ۽ ان جي ڪجهه اتحادي ملڪن وچ ۾ پاليسي اختلافن جون نشانيون به سامهون آيون آهن.اهڙي صورتحال دنيا کي هڪ نئين طاقت جي توازن ڏانهن وٺي وڃي سگهي ٿي، جتي پراڻا اتحاد ڪمزور ۽ نوان علائقائي اتحاد مضبوط ٿين.هن سڄي صورتحال ۾ پاڪستان جي حيثيت انتهائي اهم آهي. پاڪستان جغرافيائي طور ايران جي پاڙيسري، خليجي دنيا سان ڳنڍيل ۽ عالمي طاقتَن سان لاڳاپيل ملڪ آهي. تنهنڪري وچ اوڀر ۾ ڊگهي جنگ جو اثر پاڪستان جي معيشت، تيل جي قيمتن، واپار ۽ پرڏيهي پاليسي تي ضرور پوندو. پاڪستان لاءِ سڀ کان بهتر رستو اهو آهي ته هو جنگ جي ڪنهن ڌر جو حصو بڻجڻ بدران امن ۽ ڳالهين جي عمل کي اڳتي وڌائڻ ۾ ڪردار ادا ڪري. تازو به پاڪستان کي وچ اوڀر جي سفارتي ڪوششن ۾ هڪ ممڪن ثالث طور ڏٺو ويو آهي.
پاڪستان کي پنهنجي سرزمين ڪنهن به ڌر خلاف فوجي ڪارروائي لاءِ استعمال ٿيڻ کان بچائڻ سان گڏ خطي ۾ ڳالهين جي حمايت ڪرڻ گهرجي.اصل سوال شايد اهو ناهي ته ٽرمپ جنگ چاهي ٿو يا نٿو چاهي. اصل سوال اهو آهي ته سخت دٻاءَ ۽ فوجي طاقت تي ٻڌل پاليسي ڪهڙي حد تائين ڪنٽرول ۾ رهي سگهي ٿي.تاريخ ٻڌائي ٿي ته جنگ شروع ڪرڻ نسبتاً آسان ۽ جنگ ختم ڪرڻ انتهائي ڏکيو هوندو آهي.ايران سان موجوده بحران به ان جو مثال آهي. هڪ طرف فوجي دٻاءُ جاري آهي، ته ٻئي طرف آمريڪا ڳالهين ۽ سفارتي رستن جي ڳولا به ڪري رهيو آهي. يورپي ملڪ ۽ ترڪي به ڳالهين کي ٻيهر شروع ڪرائڻ لاءِ ڪوششون ڪري رهيا آهن.ان مان واضح ٿئي ٿو ته آخرڪار ڪنهن به جنگ جو حل ميز تي ئي ڳولڻو پوندو.اڄ دنيا کي اهڙن اڳواڻن جي ضرورت آهي جيڪي هڪ ٻئي کي شڪست ڏيڻ بدران جنگ کي روڪڻ لاءِ رستا ڳولين. ايٽمي هٿيارن جي موجودگيءَ ۾ وڏي طاقتَن جي سڌي جنگ صرف ٻن ملڪن جي جنگ نه رهندي؛ ان جا اثر پوري انسانيت تي پئجي سگهن ٿا.ٽرمپ جي جارحاڻي پاليسيءَ تي تنقيد ڪرڻ جو مطلب اهو ناهي ته ايران يا ڪنهن ٻئي ڌر جي هر پاليسي درست قرار ڏني وڃي. اصول هڪ ئي هجڻ گهرجي: ڪنهن به ملڪ طرفان عام شهرين، علائقائي امن ۽ عالمي واپار کي خطري ۾ وجهندڙ ڪارروائي قبول نه ٿيڻ گهرجي.
ٽين عالمي جنگ اڃا ڪا ناگزير حقيقت ناهي، پر دنيا ان خطري کان بي خبر به نٿي رهي سگهي. وچ اوڀر ۾ جاري ڇڪتاڻ، هرمز جي صورتحال، آمريڪا ۽ ايران جي ٽٽل ڳالهين ۽ ٻين عالمي جنگين جو هڪ ئي وقت جاري رهڻ هڪ خطرناڪ ميلاپ آهي. جيڪڏهن طاقتور ملڪ اهو سمجهن ٿا ته هر مسئلي جو حل بم، ميزائل، پابندي يا ڌمڪي آهي، ته پوءِ دنيا امن کان وڌيڪ جنگ جي طرف وڌندي.پر جيڪڏهن سفارتڪاريءَ کي آخري نه، پهريون رستو بڻايو وڃي، ته تباهيءَ جو هي سفر روڪي سگهجي ٿو.
ڇو ته ٽين عالمي جنگ ڪنهن هڪ صدر، هڪ ملڪ يا هڪ فوج جي شڪست نه هوندي؛ اها انسانيت جي شڪست هوندي.
