اسلام آباد(بيورو رپورٽ)سپريم ڪورٽ آف پاڪستان اٽارني جنرل کي فوجي حراست ۾ 102 ماڻهن جا مڪمل تفصيل فراهم ڪرڻ جو حڪم ڏئي ڇڏيو آهي.چيف جسٽس عمر عطا بنديال جي سربراهي ۾ 6 رڪني لارجر بينچ فوجي عدالتن ۾ شهرين جي ٽرائل خلاف درخواستن جي ٻڌڻي ڪئي.بينچ ۾ جسٽس اعجاز الاحسن، جسٽس يحيٰ آفريدي، جسٽس منيب اختر، جسٽس مظاهر علي اڪبر نقوي ۽ جسٽس عائشه ملڪ شامل آهن. سلمان اڪرم راجا 21هين آئيني ترميم تي سپريم ڪورٽ جو فيصلو پڙهي ٻڌايو ۽ چيو ته آرمي ايڪٽ جي سيڪشن 2 ڊي کي ان بنياد تي چيلينج ڪيو ويو ته ان تحت ڪنهن به شهري خلاف ڪيس نه ٿو هلي سگهي.وڪيل سلمان اڪرم راجا سپريم ڪورٽ کي حڪم نامو جاري ڪرڻ جي درخواست ڪندي چيو ته منهنجي موکل کي سندس پٽ سان ملڻ جي به اجازت ناهي، گهر وارن کي به قيدي سان ملاقات جي اجازت ڏني وڃي. سپريم ڪورٽ سلمان اڪرم راجا جي بريت خلاف درخواست رد ڪري ڇڏي.پي ٽي آءِ چيئرمين جي وڪيل عزير ڀنڊاري چيو ته منهنجي موکل جو موقف آهي ته 9 مئي جي واقعي ۾ ملوث ڪنهن کي به آزاد نه ڪيو وڃي. 9 مئي جي واقعن ۾ ملوث ماڻهن خلاف قانون موجب ڪارروائي ٿيڻ گهرجي.منهنجي ڪلائنٽ جو نالو ٽي وي تي ڪنهن به سبب جي اجازت ناهي. پي ٽي آءِ ۽ پارٽي چيئرمين به ساڳئي ڪيس ۾ درخواستون داخل ڪيون، مان پي ٽي آءِ جو موقف سامهون رکڻ چاهيان ٿو.چيف جسٽس عزير ڀنڊاري کي مخاطب ٿيندي چيو ته هو پنهنجي سياسي مقصدن ۽ خواهشن جو اظهار اسان جي سامهون نه ڪن.چيئرمين پي ٽي آءِ جي وڪيل عزير ڀنڊاري چيو ته سلمان اڪرم راجا جا دليل قبول ڪيان ٿو.چيف جسٽس عزير ڀنڊاري کي مخاطب ٿيندي چيو ته اوهان جو لکيل جواب پڙهي وٺنداسين، سڀاڻي پنهنجا دليل مڪمل ڪندا.ٻڌڻي جي شروعات تي پاڪستان تحريڪ انصاف جي چيئرمين جي وڪيل حامد خان چيو ته اسان جي هڪ درخواست تي نمبر ناهي، اسان فوجي عدالتن کي چئلينج ڪيو هو. چيف جسٽس چيو ته حامد خان صاحب توهان کي بعد ۾ ٻڌنداسين، صبح جو سوين سيٽ بيڪ ٿي رهيا آهن، آئيني بحث بدران ٻيا حربا استعمال ٿي رهيا آهن.وڪيل حامد خان چيو ته منهنجي درخواستن ۾ فوجي عدالتن کي چئلينج ڪرڻ کانسواءِ درخواست هڪ ئي آهي.چيف جسٽس وڪيل حامد خان کي مخاطب ٿيندي چيو ته توهان پنهنجي درخواست ۾ ترميم ڪريو.ٻئي پاسي درخواستگذار جنيد رزاق جي وڪيل سلمان اڪرم راجا چيو ته ڪنهن به عدالت ۾ ڪيس هلي رهيو آهي ته شهري کي بنيادي حقن کان محروم نٿو ڪري سگهجي.جسٽس منيب اختر وڪيل سلمان اڪرم راجا سان مخاطب ٿيندي پڇاڻو ڪيو ته توهان جو دليل فورم سان آهي يا بنيادي حقن جي معاملي سان؟ چيف جسٽس رمارڪس ڏنا ته توهان هڪ مفروضي جي ڳالهه ڪري رهيا آهيو. جڏهن ته ڪيس جي ڪارروائي شروع نه ٿي سگهي آهي، شهرين جي حقن جي ڳالهه ڇو ڪري رهيا آهيو؟ اسان وٽ محدود وقت آهي، سڀاڻي آخري ڪم ڪندڙ ڏينهن آهي.چيف جسٽس وڪيل سلمان اڪرم راجا کي پنهنجي ڪيس تي دليل ڏيڻ جي هدايت ڪئي. وڏي تڪرار ۾ نه پئو، دليلن کي سادو رکو ته جيئن ڪيس ختم ڪري سگهون، هي بنيادي انساني حقن جو ڪيس آهي.آرمي ايڪٽ جو سيڪشن 2 شهرين کي سندن بنيادي حقن کان محروم نٿو ڪري سگهي. آرمي ايڪٽ جي سيڪشن 2 ڊي آئين کي ختم نٿو ڪري سگهي.وڪيل سلمان اڪرم راجا چيو ته منهنجي موڪل جي پٽ جو ڪيس فوجي عدالتن ۾ آهي، ايف پي ايل اي ڪيس جو فيصلو ٿيڻ وقت اختيارن جي ورهاست جو اصول واضح نه هو. جسٽس عائشه ملڪ چيو ته پهرين ڏينهن جي سوال تي واپس هلندس، آرمي ايڪٽ جي سيڪشن 2 ڊي ڪنهن تي لاڳو ٿئي ٿي؟ جسٽس منيب پڇاڻو ڪيو ته ڇا فوجي عدالتن ۾ هٿياربند فوجن جا به ڪورٽ مارشل نٿا ٿي سگهن؟ وڪيل سلمان اڪرم چيو ته برطانيا ۽ آمريڪا ۾ فوجي آفيسرن خلاف مخصوص حالتن ۾ فوجي عدالتن ۾ ٽرائل ڪيو ويندو آهي.جسٽس منيب سوال ڪيو ته فوجي عدالتن خلاف هاءِ ڪورٽ ۾ آئيني درخواست ڇو داخل نه ٿي سگهي؟ وڪيل سلمان اڪرم راجا چيو ته هاءِ ڪورٽ فوجي عدالتن جي حيثيت جو تعين نٿي ڪري سگهي.جسٽس منيب اختر رمارڪس ڏيندي چيو ته دهشتگردي جي انت واري عدالت دهشتگردي جي جوابدارن لاءِ واحد فورم آهي.جسٽس عائشه ملڪ چيو ته بهتر نه هوندو ته پهرين ڏسو ته آرمي ايڪٽ جو سيڪشن 2 ڊي سولين تي لاڳو ٿئي ٿو يا نه، جيڪڏهن توهان چاهيو ٿا ته آرمي ايڪٽ سولين تي لاڳو ٿئي ٿو ته پوءِ ڪيس ڇا آهي؟ وڪيل سلمان اڪرم راجا چيو ته آرمي ايڪٽ ۾ ريٽائرڊ آرمي آفيسر به سولين ۾ اچن ٿا.جسٽس عائشه ملڪ چيو ته توهان آرمي ايڪٽ کي چيلينج ڪري رهيا آهيو، فوجي عدالتن ۾ شهرين جي ٽرائل جي مخالفت نه ڪري رهيا آهيو. چيف جسٽس پڇاڻو ڪيو ته ڇا آرمي ايڪٽ کانسواءِ ڪورٽ مارشل جو لفظ ڪٿي به استعمال ٿيو آهي؟ فوجي عدالتن بابت ڪيترائي فيصلا اچي رهيا آهن، اهي ڏسڻ چاهين ٿا ته انهن ڪيسن ۾ ڇو وٺي رهيا آهن جيڪي فوجي آفيسرن بابت نه آهن؟وڪيل سلمان اڪرم راجا چيو ته منهنجو ڌيان رڳو شهرين تي آهي.جسٽس منيب اختر رمارڪس ڏيندي چيو ته ڪورٽ مارشل تي آرٽيڪل 199 لاڳو نٿو ٿئي.ايڊووڪيٽ سلمان اڪرم راجا دليل ڏيندي چيو ته آرٽيڪل 199 آرمي ايڪٽ تحت سزائن تي لاڳو ٿئي ٿو پر ڪورٽ مارشل تي نه،جسٽس منيب اختر پڇاڻو ڪيو ته آرمي ايڪٽ تحت ڊسپلن جي ڀڃڪڙي ڪندڙن تي بنيادي حق لاڳو نه ٿيندا؟ توھان جي دليلن جو مقصد سمجھڻ چاھيو،سلمان اڪرم راجا چيو ته آرمي ايڪٽ 2 ڊي الزامن جي بنياد تي آرمي آفيسرن يا سولين تي لاڳو نٿو ڪري سگهجي. چيف جسٽس سلمان اڪرم راجا کي مخاطب ٿيندي چيو ته توهان فوجي آفيسرن جي نمائندگي ڪري رهيا آهيو؟ توهان جو ڪيس شهرين جي بنيادي حقن بابت آهي.جسٽس منيب سوال ڪيو ته متبادل عدالتي نظام جي ڳالهه ڪندي هڪ وڪيل ڪورٽ مارشل جي معاملي تي ڪيئن ٿو وڃي؟ چيف جسٽس وڪيل سلمان اڪرم راجا کي مخاطب ٿيندي چيو ته توهان هارورڊ يونيورسٽي وڃو ۽ جيڪو ڳالهايو ٿا اهو ڪريو.جسٽس عائشه ملڪ چيو ته ڪيتريون ئي عدالتون يا ٽربيونل آهن جتي 175 تحت جج مقرر ناهن، ڇا چئون ته فوجي عدالتون عدالتون آهن پر ان صورت ۾ انهن کي عدالتون نه چئبو؟چيف جسٽس آف پاڪستان رمارڪس ڏيندي چيو ته سمجهو ته ڊسپلنري ٽربيونل جون ڪجهه بنيادي ضرورتون آهن. اهو چوڻ درست ناهي ته فوجي عدالت سيشن جج جي عدالت جي برابر آهي. پاڪستان ۾ عدالتي ٽرائلز ۾ سيڪيورٽي نه ڏني ويندي آهي.عدالتي فيصلن جو توهان حوالو ڏئي رهيا آهيو دهشتگردن جي فوجي ٽرائل سان لاڳاپيل آهن. عدالت کي ٻڌايو وڃي ته فوجي عدالتن بابت پراڻن فيصلن ۾ ڇا غلط آهي؟ جسٽس مظاهر نقوي چيو ته توهان چئي رهيا آهيو ته آرٽيڪل 175 تحت فوجي عدالت بنيادي حقن جي تحفظ جي عدالت ناهي. چيف جسٽس عمر عطا بنديال پڇاڻو ڪيو ته ڇا فوجي عدالتن جي فيصلن کي چئلينج نٿو ڪري سگهجي؟ وڪيل سلمان اڪرم راجا جواب ڏنو ته فيصلن کي آرمي چيف يا سندس ڪميٽي آڏو چئلينج ڪري سگهجي ٿو.چيف جسٽس آف پاڪستان رمارڪس ڏيندي چيو ته توهان چئي سگهو ٿا ته انهن عدالتن ۾ اپيل جو دائرو وسيع هئڻ گهرجي.جسٽس عائشه ملڪ سلمان اڪرم راجا کان پڇاڻو ڪيو ته فوجي عدالت آهي يا نه؟ وڪيل سلمان اڪرم راجا چيو ته فوجي عدالت هڪ عدالت آهي، جنهن کي شهري جي جان ۽ آزادي کسڻ جو اختيار آهي.جسٽس اعجاز الحسن چيو ته توهان کي رڳو فوجي عدالت ۾ سولين جي ٽرائل تي اعتراض آهي.وڪيل سلمان اڪرم چيو ته جيڪڏهن آمريڪا ۾ نارمل عدالتون ڪم نه ٿيون ڪري سگهن ته پوءِ فوجي عدالتون ايڪشن ۾ اچن ٿيون.چيف جسٽس پڇاڻو ڪيو ته رياست خلاف بغاوت ڪندڙ شهرين بابت آمريڪي قانون ڇا ٿو چوي؟ وڪيل سلمان اڪرم راجا جواب ڏنو ته آمريڪا ۾ شهرين جي غير رياستي سرگرمين جو ٽرائل به سول عدالتن ۾ ٿيندو آهي. چيف جسٽس عمر عطا بنديال چيو ته اسان آسٽريليا يا جرمني جو مثال نٿا هلي سگهون.جسٽس مظاهر نقوي چيو ته توهان چئي رهيا آهيو ته فوجي عدالت هڪ متوازي نظام آهي جنهن کي عدالت نٿو چئي سگهجي.وڪيل سلمان اڪرم راجا چيو ته ها مان اهو ان ڪري چئي رهيو آهيان ڇاڪاڻ ته اتي شهرين کي بنيادي حق نه ٿا ملن، آرمي ايڪٽ تحت فوجي عدالتن ۾ ڊسيپلين جي ڀڃڪڙي جو ٽرائل ٿيندو آهي، ان لاءِ اهو به ناهي.چيف جسٽس عمر عطا بنديال چيو ته اها سٺي ڳالهه آهي.جسٽس منيب پڇاڻو ڪيو ته جيڪڏهن ايمرجنسي لاڳو ٿي وڃي ۽ بنيادي حق معطل ٿي وڃن ته پوءِ ڇا عام شهرين جو فوجي ٽرائل ٿي سگهي ٿو؟ وڪيل سلمان اڪرم راجا جواب ڏنو ته آمريڪي قانون ان تي واضح آهي.چيف جسٽس عمر عطا بنديال رمارڪس ڏيندي چيو ته 21هين آئيني ترميم جو فيصلو ڏسو، هٿياربند فوج تي آرمي ايڪٽ لاڳو ڪرڻ جو ذڪر آهي. ٻڌڻي دوران وڪيل سلمان اڪرم راجا عدالت جا مختلف فيصلا پڙهي ٻڌايا. چيف جسٽس عمر عطا بنديال وڪيل سلمان اڪرم راجا کان پڇاڻو ڪيو ته اڃا ڪيترو وقت لڳندو؟سلمان اڪرم راجا چيو ته گهڻو وقت نه لڳندو.چيف جسٽس چيو ته ٻڌڻي ۾ مختصر وقفو وٺنداسين، وقفي کانپوءِ عزير ڀنڊاري کي ٻڌنداسين.سپريم ڪورٽ ڪيس جي ٻڌڻي 2:15 وڳي تائين ڪئي. فوجي عدالتن ۾ عام شهرين جي ٽرائل خلاف اپيلن تي ٻڌڻي ملتوي ٿيڻ بعد ٻيهر شروع ٿي وئي.درخواستگذار جنيد رزاق جي وڪيل سلمان اڪرم راجا پنهنجا دليل جاري رکندي چيو ته آرمي ايڪٽ ۾ ريٽائرڊ آرمي آفيسرن کان علاوه سولين کي به شامل ڪيو ويو آهي، آرمي ايڪٽ جي دائري ۾ سولين کي به شامل ڪيو ويو ان ڪري قانون کي چيلينج ڪيو پر ڏسون ته فوج ان معاملي کي ڪيئن ڏسندي آهي. شهرين کي ايڪٽ جي تحت هجڻ گهرجي.چيف جسٽس اٽارني جنرل منصور عثمان اعواڻ کي روسٽرم تي طلب ڪري ورتو.چيف جسٽس عمر عطا بنديال چيو ته اٽارني جنرل صاحب اسان کي ڪجهه اطمينان جي ضرورت آهي، فوجي ٽرائل جو ڇا ٿيو؟ ڇا ڪا اڳڀرائي ٿي آهي؟اٽارني جنرل منصور عثمان اعواڻ چيو ته جاچ جاري آهي، ممڪن آهي ته جاچ دوران 102 مان ڪيترن کي آزاد ڪيو وڃي.جسٽس مظاهر نقوي سوال ڪيو ته اٽارني جنرل صاحب پِڪ اينڊ چوز جا ڪهڙا سبب آهن؟اٽارني جنرل چيو ته جن منع ٿيل هنڌن تي حملا نه ڪيا تن کي آزاد ڪيو ويندو.جسٽس عائشه ملڪ اٽارني جنرل کان سوال ڪيو ته توهان اهو بيان پنهنجي موڪل جي هدايت تي ڏئي رهيا آهيو يا اهو ذاتي بيان آهي؟ اٽارني جنرل منصور عثمان جواب ڏنو ته عدالت ۾ هدايتن کانسواءِ ڪجهه به نٿو ڪريان.جسٽس عائشه ملڪ چيو ته توهان ڊيٽا کانسواءِ ڳالهائي رهيا آهيو. چيف جسٽس رمارڪس ڏيندي چيو ته اميد آهي ته هن ڪيس جي ٻڌڻي دوران ڪنهن کي به فوجي ٽرائل نه ڪيو ويندو، گرفتار ٿيل ماڻهو مڪمل تفصيل فراهم ڪن.جسٽس مظاهر نقوي چيو ته چيو پيو وڃي ته ڪجهه ماڻهو مڪمل گم آهن، انهن جو ڪو به پتو ناهي.اٽارني جنرل منصور عثمان چيو ته نالو ٻڌايو ته معلوم ڪندس ته ڪير ڪٿي آهي.چيف جسٽس عمر عطا بنديال چيو ته اٽارني جنرل سڀاڻي فوجي حراست ۾ 102 ماڻهن جا مڪمل تفصيل فراهم ڪري، جيڪي به حراست ۾ آهن انهن جي گهرڀاتين کي ملڻ ڏنو وڃي، گرفتار ماڻهن کي سموريون سهولتون فراهم ڪيون وڃن. ڪيس جي ٻڌڻي سڀاڻي صبح ساڍي 9 وڳي تائين ملتوي ڪئي وئي
جسٽس منصور علي شاهه بينچ مان پاڻ کي الڳ ڪري ورتو
فوجي عدالتن ۾ شهرين جي ٽرائل خلاف درخواستن جي ٻڌڻي سپريم ڪورٽ جي بينچ هڪ ڀيرو ٻيهر ورهائجي وئي.جسٽس منصور علي شاهه پاڻ کي بينچ کان الڳ ڪري ورتو، سندس چوڻ آهي ته مان هاڻي ان بينچ جو حصو نه ٿو رهي سگهان.وفاقي حڪومت جسٽس منصور علي شاهه آڏو پنهنجو اعتراض اٿاري ڇڏيو اٽارني جنرل منصور عثمان اعواڻ روسٽرم تي اچي چيو ته وفاقي حڪومت جسٽس منصور علي شاهه تي اعتراض اٿاريا آهن.اٽارني جنرل چيو ته جسٽس منصور علي شاهه پڇيو هو ته مون کي ڪو اعتراض ناهي.مون چيو هو ته جسٽس منصور علي شاهه تي ڪو به اعتراض ناهي. مون کي هدايت ڪئي وئي آهي ته جسٽس منصور علي شاهه بينچ جو حصو نه بڻجي.چيف جسٽس عمر عطا بنديال رمارڪس ڏيندي چيو ته بينچ توهان جي مرضي سان نه ٺهندي.وفاقي حڪومت جسٽس منصور کي ڪهڙي بنياد تي اعتراض ڪري رهي آهي؟ اٽارني جنرل عدالت کي ٻڌايو ته مفادن جي ٽڪراءَ سبب اعتراض اٿاريا ويا. سپريم ڪورٽ جي چيف جسٽس چيو ته جنهن جج خلاف اعتراض ڪيو پيو وڃي ان جي اهليت تي ڪنهن کي به شڪ ناهي. حڪومت اڳ به اهڙا اعتراض اٿاري چڪي آهي، اليڪشن ڪيس ۾ 90 ڏينهن ۾ ڪنهن به اعتراض نه ڪيو. بس بينچ تي اعتراض ڪيو ويو.چيف جسٽس عمر عطا بنديال اٽارني جنرل منصور عثمان سان مخاطب ٿيندي پڇاڻو ڪيو ته توهان جسٽس منصور خلاف تعصب جي بنياد تي اعتراض اٿاري رهيا آهيو يا مفادن جي ٽڪراءَ جي بنياد تي؟ اٽارني جنرل چيو ته وفاقي حڪومت جسٽس منصور کي مفادن جي ٽڪراءَ جي بنياد تي اعتراض ڪيو آهي. چيف جسٽس عمر عطا بنديال اٽارني جنرل منصور عثمان اعواڻ تي ڪاوڙ جو اظهار ڪندي چيو ته توهان اعليٰ درجي جا وڪيل آهيو، عدالت کي توهان تي اعتماد آهي.هي ججن تي اعتراضن جي تسلسل جي هڪ ڪڙي آهي. پهريون، حڪومت بينچ جي تناسب جو مسئلو اٿاريو. هن چيو ته اليڪشن ڪيس ۾ 90 ڏينهن جي آئين بدران تناسب تي اعتراض اٿاريا ويا، بنيادي حقن جي معاملي کي نظرانداز نٿو ڪري سگهجي، اسان کي پارليامينٽ ۾ من پسند جج چيو ويو، حڪومت ڇا ڪرڻ چاهي ٿي؟ اليڪشن ڪيس ۾ توهين عدالت جي ڪارروائي کان پاسو ڪيو، هاڻي اسان سمجهون ٿا ته هڪ قدم پوئتي هٽڻ جو وقت اچي ويو آهي، سچ ۽ انصاف جي اخلاقي ذميواري هن عدالت تي آهي.چيف جسٽس آف پاڪستان چيو ته اوهان وزيراعظم کان پڇو ته رشتي جي بنياد تي اعتراض ڇو اٿاريا ويا؟ جسٽس منصور علي شاهه انتهائي حساس ماڻهو آهي، جسٽس منصور اهڙي قسم جو ماڻهو ناهي جو سندس لاڳاپا فيصلي تي اثرانداز ٿين، سپريم ڪورٽ کي بدنام نه ڪيو، ان جو مذاق نه اڑايو، حڪومت ڪهڙو پيغام ڏيڻ چاهي ٿي؟
عدالتن کي فيصلا ڪرڻ نٿا ڏين: لطيف کوسا
وڪيل لطيف کوسا دليل ڏيندي چيو ته عدالتن کي فيصلا ڪرڻ جي اجازت ناهي،فيصلن جي تضحيڪ ڪن پيا،چيف جسٽس چيو ته 90ع جي چونڊن تي آئين بلڪل واضح آهي.جج سرڪاري يا من پسند نه هوندا آهن، جج صرف جج هوندا آهن.
