غلام مصطفي جمالي
بجيٽ 24-2023ع جي انگ اکرن موجب پاڪستان حڪومت پنهنجي مجموعي خرچن جو 55 سيڪڙو قرضن تي مقرر وياج جي ادائيگي تي خرچ ڪندو، جڏهن ته مجموعي خرچن جو 14 سيڪڙو دفاعي معاملن تي مختص ڪيو ويو آهي، جيڪو اسان جو 69 سيڪڙو آهي جيڪو ڪل خرچ گهڻ بجائي وڌندو ۽ انهن ۾ ڪنهن به صورت ۾ گهٽائي نه ٿي سگهجي.. اسان وٽ ان حوالي سان تمام گهڻي پروپيگنڊا آهي ته ايترا قرض ۽ ان تي ايترو وياج ۽ فوج تي ايترو خرچ..؟شاهد اهائي اهم وجهه آهي جنهن جي ڪري ملڪ ترقي نه ڪري رهيو آهي، اسان قرضن جي بار هيٺ دٻيل آهيون ائين کڻي چئجي ته نپوڙيل آهيون.چئي سگهجي ٿو ته اهڙن خرچن سبب مسئلا وڌي ويا آهن ۽ اسان ترقي نٿا ڪري سگهون. اهي شيون عام طور تي صحيح آهن ۽ صحيح نه آهن اها راءِ به الڳ الڳ طبقي جي ورهايل سوچ جي پڻ ٻڌل آهي جنهن جو مثال سادي لفظن ۾ ماڻهو ته ڪيس اهو آهي هڪڙو پر سوچون ۽ خيال ٻه آهن جئين ڪو ڀريل پاڻي جي گلاس کي چئي ته اڌ ڀريل آهي ۽ ڪو چوي ته نه سڄو گلاس اڌ آهي آهي ظاهري هوندي ته ٻئي سوچون سهي نه هونديون ۽ ٻئي ذهن سچا نه هوندا.پر اهو ڏسڻ جو هڪ طريقو آهي جيڪو حقيقت کي ٻن مختلف رنگن ۾ ڏيکاريو وڃي ٿو.
اسان وٽ حڪومتي خرچن جي باري ۾ تمام گهڻي منفي پروپئگنڊا ڪئي ويندي آهي، چيو ويندو آهي ته سرڪاري عملدار ملڪ کي لٽي رهيا آهن، انهن جي مهانگائي ۽ خرچن اسان جي معيشت جو ٻيڙو غرق ڪري ڇڏيو آهي، لوڊشيڊنگ کي گهٽ ڪيو وڃي ته جيئن اسان ترقي ڪري سگهون. تازو جڏهن سينيٽ جي چيئرمينن (موجوده ۽ اڳوڻن) لاءِ پرڪس پيڪيج جي منظوري ڏني وئي ته ان جي مواد جا تفصيل ڏسي افسوس ٿيو ۽ محسوس ٿيو ته سرڪاري آفيسرن جي مراعتن ۽ آسائشن بابت جيڪي ڪجهه چيو ۽ ٻڌو وڃي ٿو، اهو سچ ناهي. اها ڳالهه پنهنجي جاءِ تي صحيح آهي ڇو ته جيڪي ماڻهو حڪومت هلائي رهيا آهن اهي پاڻ رعايتون وٺي رهيا آهن ۽ انهن کي احساس آهي ته ”معاملو خراب ٿي ويو آهي“ ۽ سڌاري جي ڪا صورت نظر اچي نه رهي آهي. گذريل ڏينهن حڪومت طرفان استعمال ٿيندڙ گاڏين جي تعداد ۽ انهن تي ٿيندڙ خرچن تي بحث ڪيو ويو ۽ برطانيا جي سرڪاري گاڏين جو گهٽ تعداد بيان ڪندي حڪومت جي لافاني خرچن تي تنقيد ڪئي وئي. اها ڳالهه بلڪل درست هئي ته اسان جا سرڪاري آفيسر ۽ عملدار سرڪاري گاڏيون استعمال ڪرڻ جا شوقين آهن، سرڪاري پيٽرول پاڻيءَ وانگر ڦٽو ڪيو وڃي ٿو، 100 رپين جي ڀاڄين جي خريداريءَ لاءِ 1000 رپين جو پيٽرول ڦٽو ڪرڻ حڪومت جو حق سمجهيو وڃي ٿو. سرڪاري گاڏيون اڪثر ذاتي مقصدن لاءِ استعمال ٿينديون آهن ۽ ڪيترائي آفيسر ٽرانسپورٽ الائونس وٺڻ سان گڏ پول گاڏين کي استعمال ڪرڻ جائز سمجهندا آهن. اهي سڀ ڳالهيون ڪنهن حد تائين درست به هجن، پر ياد رهي ته بجيٽ 2023-24 ۾ حڪومتي خرچ مجموعي خرچن جو 5 سيڪڙو برابر آهي.يعني ڪار حڪومت
ان کي هلائڻ تي صرف 5 سيڪڙو خرچ ٿئي ٿو.
آمريڪي اداري پاران جاري ڪيل تازي رپورٽ جي مواد موجب آمريڪا جو قرض 15 جون 2023 تائين 32 هزار ارب ڊالر آهي. جنهن تي روزانو 2 بلين ڊالر وياج جي صورت ۾ ادا ڪيا وڃن ٿا، يعني 730 بلين ڊالر هر سال وياج جي صورت ۾ ادا ڪيا وڃن ٿا.ان لحاظ کان، آمريڪي قرض دنيا ۾ سڀ کان وڏو قومي قرض آهي، اها هڪ واضح حقيقت آهي، پر ٻئي طرف، آمريڪا دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ “قومي پيداوار” سان گڏ طاقتور ملڪ آهي، ۽ اسانجو ملڪ جتي 24 هزار بلين ڊالرن جي قومي پيداوار، اربين رپين جي آهي ۽ 730 بلين ڊالر سالياني وياج ادا ڪري رهيو آهي، تنهنڪري اهو اسان لاءِ ڪو مسئلو ناهي. آمريڪي بجيٽ جو مطلب آهي ته ساليانو خرچ 6400 بلين ڊالر آهي، انهن خرچن سان آمريڪي حڪومت پنهنجي 32 ڪروڙ عوام لاءِ بهترين سهولتن سان گڏ ترقياتي ڪم به ڪري رهي آهي، سائنسي ۽ فني تحقيق تي به اربين ڊالر خرچ ڪيا وڃن ٿا. دنيا ۾ آمريڪا جا درجنين فوجي اڏا به قائم آهن ۽ آمريڪي حڪومت اربين ڊالر خرچ ڪري آمريڪي قومي مفادن جو تحفظ ڪندي آهي. اهو طاقتور ادارن جهڙوڪ IMF، ورلڊ بئنڪ ۽ اقوام متحده جي هلائڻ جي حمايت ڪري ٿو. آمريڪا نه رڳو پنهنجي پرڏيهي پاليسي پر پنهنجي ڪلچر کي ٻين تي لاڳو ڪرڻ ۾ مصروف آهي، ٽريلين ڊالرن جو قومي قرض آمريڪي حڪومت کي اهو سڀ ڪجهه ڪرڻ کان روڪي نه ٿو سگهي.پوءِ سوال اهو ٿو پيدا ٿئي ته اسان جي ملڪ ۾ قرضن ۽ سرڪاري خرچن جي گھٽتائيءَ بابت ايڏو وڏو جهيڙو ڇو ڪيو وڃي ٿو ۽ انهن کي تعمير ۽ ترقيءَ جي راهه ۾ رڪاوٽ ڇو سمجهيو وڃي ٿو؟ حقيقت اها آهي ته اسان جي اڪثريت کي موجوده معاشي ۽ سياسي نظام جي تفصيلن ۽ عامات جي ڪا به ڄاڻ نه آهي. اسان جي معيشت عالمي نظام معيشت ۽ اسان جي سياست، عالمي سياسي نظام سان ڳنڍيل آهي، اسان هڪ عالمي نظام جو حصو آهيون. آمريڪا هڪ سپر پاور جي حيثيت سان سڄي دنيا تي غالب آهي، عالمي مالياتي نظام جي جان ۽ روح وياج ۽ قرض ۾ لڪايل آهي، پر يهودين ۽ صهيونسٽن صارفين جي ضرورت ۽ خواهش کي پيداواري نظام جي ماتحت ڪري ڇڏيو آهي. هن ان ڳالهه کان انڪار ناهي ته هو ان ئي مالياتي نظام جي تابع ٿي جدوجهد ڪري خوش آهن، پاڪستان رڳو بين الاقوامي قرضن ذريعي قومي اثاثا ٺاهيا آهن. هي موٽر وي، هي ايئرپورٽ، هي فري اڪنامڪ زونز ۽ اهڙا ٻيا منصوبا قرضن ذريعي مڪمل ڪيا ويا آهن. موٽر وي کي ڏسو، ڇا پهريون موٽر وي قرض ادا ڪرڻ کان پوءِ پنهنجي آمدنيءَ ذريعي قومي آمدنيءَ جو ذريعو بڻجي ويو آهي.؟ڇا عالمي معيشت ۾ ائين ٿيندو آهي.؟ انصاف جي ڳالهه انصاف سان ڪئي وڃي ته بهتر آهي.پاڪستان 1958ع کان 2019ع تائين 22 ڀيرا آءِ ايم ايف وٽ ويو آهي، پر بدقسمتي سان اهو فنڊ معاشي منصوبن تي خرچ ٿيڻ بدران ترقياتي ڪمن تي خرچ ڪيو پيو وڃي، جنهن سان ملڪ کي بهتر بڻائي سگهجي ٿو. نئين عالمي مالياتي معاهدي لاءِ فرانس ۾ ٿيندڙ سمٽ جي موقعي تي وزيراعظم شهباز شريف انٽرنيشنل مانيٽري فنڊ (آءِ ايم ايف) جي ايم ڊيز ڪرسٽينا ۽ جارجيا سان ملاقات ڪئي ۽ پاڪستان جي معاشي صورتحال کان آگاهه ڪيو، معاهدي جي آخري تاريخ 30 جون آهي. اهو معاهدو 2019ع ۾ شروع ٿيو جيڪو سياسي عدم استحڪام سبب هن وقت تائين مڪمل نه ٿي سگهيو آهي. پاڪستاني معيشت جي صلاحيت جي ڳالهه ڪجي ته هي قدرتي وسيلن ۽ افرادي قوت سان مالا مال ملڪ آهي، جيڪڏهن انهن وسيلن سان معاشي استحڪام جي مربوط، پائيدار ۽ ڊگهي مدي واري حڪمت عملي جوڙي وڃي ته پوءِ پياري ملڪ کي معاشي بحران مان نڪرڻ ۾ ڪا ڏکيائي ناهي پر اهو ان وقت تائين ممڪن آهي جيستائين ان منصوبي لاءِ قدم نه کنيا وڃن.
