علي نواز راهمون
سنڌ جي زرخيز زمينن کي هميشه خوشحالي، پيداوار ۽ زندگيءَ جي علامت سمجهيو ويو آهي. درياءِ سنڌ جي وهڪري سان آباد ٿيندڙ هن ڌرتيءَ تي هزارين سالن کان زراعت نه رڳو معيشت جو بنياد رهي آهي پر ثقافت ۽ سماجي ڍانچي جو به اهم حصو رهي آهي. پر اڄ جڏهن دنيا جديديت ۽ ترقي جي نون دورن ۾ داخل ٿي رهي آهي، تڏهن سنڌ جو ننڍو آبادگار سخت معاشي، سماجي ۽ موسمي بحرانن ۾ ڦاٿل نظر اچي ٿو. هن جي زندگي، جيڪا اڳ ئي مشڪل هئي، هاڻي بقا جي جنگ بڻجي وئي آهي.
ننڍو آبادگار، جيڪو پنهنجي محدود زمين ۽ وسيلن سان فصل پوکي ٿو، اڄ ڪيترن ئي اهڙن مسئلن کي منهن ڏئي رهيو آهي، جيڪي گڏجي سندس زندگيءَ کي وڌيڪ پيچيده بڻائي رهيا آهن. وڌندڙ پيداواري خرچ، غير مستحڪم مارڪيٽ، قرضن جو وڌندڙ بار، موسمي تبديليون، ۽ حڪومتي پاليسين جي ڪمزوري اهڙا اهم عنصر آهن، جيڪي هن طبقي کي ڏينهون ڏينهن وڌيڪ ڪمزور بڻائي رهيا آهن.
وڌندڙ پيداواري خرچ: زراعت جو سڀ کان وڏو بحران
زراعت جي شعبي ۾ سڀ کان وڌيڪ اثرائتو ۽ سنگين مسئلو پيداواري خرچن ۾ تيزي سان اضافو آهي. ڀاڻ، ٻج، زرعي دوائون، ڊيزل، بجلي ۽ آبپاشي جا خرچ گذريل ڪجهه سالن ۾ غير معمولي حد تائين وڌي چڪا آهن. ننڍي آبادگار لاءِ هر فصل پوکڻ هڪ وڏي سيڙپڪاري بڻجي چڪي آهي.
مثال طور، معياري ٻج خريد ڪرڻ، زمين جي تياري، پاڻي ڏيڻ، ۽ فصل جي سنڀال لاءِ مسلسل مالي وسيلا گهرجن ٿا. جڏهن ڊيزل ۽ بجلي جون قيمتون وڌن ٿيون ته ٽيوب ويل هلائڻ به مهانگو ٿي وڃي ٿو. اهڙي صورتحال ۾ آبادگار کي قرض وٺڻو پوي ٿو، جيڪو گهڻو ڪري بئنڪن يا مقامي ساہوڪارن کان ورتو ويندو آهي.
پر اصل مسئلو تڏهن پيدا ٿئي ٿو جڏهن فصل لهي ٿو. وڌندڙ خرچن جي باوجود، هاري کي پنهنجي پيداوار جو مناسب اگهه نٿو ملي، جنهن ڪري سندس سڄي محنت مالي نقصان ۾ تبديل ٿي وڃي ٿي.
غير مستحڪم اگهه ۽ مارڪيٽ جو بحران
ننڍن آبادگارن لاءِ ٻيو وڏو مسئلو مارڪيٽ ۾ غير يقيني صورتحال آهي. فصلن جا اگهه نه رڳو گهٽ هوندا آهن پر انتهائي غير مستحڪم به هوندا آهن. ڪڏهن هڪ فصل جي قيمت اوچتو ڪري پوي ٿي، ته ڪڏهن طلب ۽ رسد جي عدم توازن سبب آبادگار کي پنهنجي پيداوار گهٽ اگهه تي وڪڻڻي پوي ٿي.
سرڪاري سطح تي سپورٽ پرائس مقرر ڪرڻ جو نظام موجود آهي، پر ان تي مڪمل ۽ بروقت عملدرآمد نٿو ٿئي. ڪيترن ئي حالتن ۾ سرڪاري ادارا فصل خريد ڪرڻ ۾ دير ڪن ٿا يا محدود مقدار ۾ خريداري ڪن ٿا، جنهن ڪري آبادگار کي مجبور ٿي وچولن وٽ پنهنجو فصل گهٽ اگهه تي وڪڻڻو پوي ٿو.
ان کان علاوه، مارڪيٽ ۾ ذخيره اندوزي (hoarding) ۽ مصنوعي کوٽ پيدا ڪرڻ جهڙيون حرڪتون به اگهن کي متاثر ڪن ٿيون، جنهن جو سڌو اثر هارين تي پوي ٿو.
وچولن جو ڪردار: محنت ڪنهن جي، منافعو ڪنهن جو؟
زراعت جي مارڪيٽ ۾ وچولن (Middlemen) جو ڪردار انتهائي اهم آهي، پر اهو گهڻو ڪري آبادگار جي نقصان ۾ هوندو آهي. ننڍو آبادگار سڌي مارڪيٽ تائين رسائي نٿو رکي، جنهن ڪري هو پنهنجو فصل وچولن کي وڪڻڻ تي مجبور ٿئي ٿو.
وچولا هارين کان گهٽ اگهه تي فصل وٺي، پوءِ ساڳيو فصل مارڪيٽ ۾ وڌيڪ اگهه تي وڪرو ڪن ٿا. ان عمل ۾ هاري کي گهٽ منافعو ملي ٿو، جڏهن ته وچولا وڏو فائدو حاصل ڪن ٿا. ان کان علاوه، منڊين ۾ غير معياري ماپ، رشوت، ۽ غير شفاف نظام به هارين جي استحصال کي وڌائين ٿا.
اهڙي صورتحال ۾، آبادگار جي محنت جو اصل فائدو کيس نه پر ٻين کي ملي ٿو، جيڪو هڪ وڏو معاشي ۽ سماجي مسئلو آهي.
موسمي تبديليون: وڌندڙ خطرا ۽ غير يقيني مستقبل
موسمي تبديليون (Climate Change) هاڻي صرف هڪ عالمي بحث نه رهيون آهن، پر عملي طور زراعت کي سخت متاثر ڪري رهيون آهن. سنڌ جهڙي علائقي ۾، جتي زراعت جو وڏو دارومدار موسم ۽ پاڻي تي آهي، اتي موسمي تبديلين جا اثر وڌيڪ شديد آهن.
گرمي جي شدت ۾ اضافو، برساتن جي غير متوقع نموني، پاڻي جي کوٽ، ۽ ٻوڏن جهڙيون حالتون فصلن کي سخت نقصان پهچائين ٿيون. ڪڏهن اوچتو برساتون پڪي فصل کي تباهه ڪري ڇڏين ٿيون، ته ڪڏهن سڪا فصل جي واڌ کي روڪي ڇڏين ٿا.
ان کان علاوه، نوان جيت ۽ بيماريون به فصلن لاءِ وڏو خطرو بڻجي رهيا آهن، جن جي روڪٿام لاءِ وڌيڪ خرچ ۽ جديد ڄاڻ جي ضرورت آهي، جيڪا گهڻو ڪري ننڍن آبادگارن وٽ موجود نٿي هجي.
قرضن جو وڌندڙ بار: هڪ نه کٽندڙ چڪر
ننڍو آبادگار اڪثر ڪري پنهنجي زرعي سرگرمين لاءِ قرض وٺڻ تي مجبور هوندو آهي. اهي قرض بئنڪن، مائڪرو فنانس ادارن يا مقامي ساہوڪارن کان ورتا ويندا آهن. شروعات ۾ اهي قرض فصل پوکڻ لاءِ مددگار لڳندا آهن، پر وقت سان گڏ اهي هڪ وڏو بوجھ بڻجي ويندا آهن.
جڏهن فصل مان مناسب آمدني حاصل نٿي ٿئي، ته آبادگار قرض واپس ڪرڻ ۾ ناڪام ٿي وڃي ٿو. نتيجي ۾ وياج وڌندو رهي ٿو ۽ قرضن جو بار وڌندو وڃي ٿو. ڪجهه حالتن ۾، آبادگار کي پنهنجو زمين وڪڻڻي پوي ٿي يا گروي رکڻي پوي ٿي.
هي هڪ اهڙو چڪر آهي، جيڪو هڪ دفعو شروع ٿئي ٿو ته ان مان نڪرڻ انتهائي مشڪل ٿي وڃي ٿو.
حڪومتي پاليسيون: اعلانن ۽ عملدرآمد جي وچ ۾ فرق
حڪومت طرفان زراعت جي ترقي لاءِ مختلف پاليسيون ۽ پروگرام اعلان ڪيا ويندا آهن، پر انهن تي عملدرآمد اڪثر ڪري ڪمزور هوندو آهي. ننڍن آبادگارن تائين سبسڊي، جديد ٽيڪنالاجي، ۽ مالي سهولتون مڪمل طور نٿيون پهچن.
زرعي توسيعي خدمتون (Extension Services) به غير فعال آهن، جنهن ڪري آبادگار جديد زرعي طريقن، پاڻي جي بهتر استعمال، ۽ فصلن جي حفاظت بابت مناسب ڄاڻ حاصل نٿا ڪري سگهن.
جيڪڏهن پاليسين کي زميني حقيقتن سان هم آهنگ ڪري، شفافيت سان لاڳو ڪيو وڃي، ته هارين جي حالت ۾ نمايان سڌارو اچي سگهي ٿو
حڪومت جي زرعي سبسڊي ۾ دير: ننڍن آبادگارن لاءِ وڌندڙ مسئلو
سنڌ سميت سڄي ملڪ ۾ زراعت معيشت جي ريڙهه جي هڏي آهي، ۽ ننڍو آبادگار هن نظام جو سڀ کان اهم حصو آهي. حڪومت طرفان زرعي شعبي کي سهارو ڏيڻ لاءِ ڀاڻ، ٻج، ڊيزل ۽ زرعي دوائن تي سبسڊي ڏني ويندي آهي ته جيئن هاري گهٽ خرچ سان بهتر پيداوار حاصل ڪري سگهن. پر عملي طور تي اها حقيقت آهي ته اهي سبسڊيز گهڻو ڪري وقت تي هارين تائين نٿيون پهچن، جنهن ڪري ننڍو آبادگار وڌيڪ ڏکيائين جو شڪار ٿي وڃي ٿو.
زرعي سبسڊي ۾ دير جو سڀ کان وڏو سبب انتظامي پيچيدگيون آهن. جڏهن به حڪومت ڪنهن سبسڊي جو اعلان ڪري ٿي ته ان تي عمل ڪرڻ لاءِ ڪيترائي مرحلا طئي ڪرڻا پوندا آهن. هارين جي رجسٽريشن، زمين جي رڪارڊ جي تصديق، شناختي ڪارڊ جي جانچ ۽ مختلف کاتن کان منظوري جهڙا عمل وقت وٺن ٿا. انهن مرحلن دوران ڪيترائي ڀيرا فائلون مهينن تائين هڪ آفيس کان ٻي آفيس تائين منتقل ٿينديون رهن ٿيون، جنهن سان اصل مستحق هاري کي بروقت فائدو نٿو ملي.
ٻيو اهم مسئلو هارين جي مڪمل ۽ درست ڊيٽابيس جو نه هجڻ آهي. گهڻن علائقن ۾ هارين جو رڪارڊ اڃا تائين مڪمل طور ڊجيٽل نه ٿيو آهي. نتيجي طور، ڪيترن ئي حقيقي هارين کي تصديق جي عمل مان گذرڻ ۾ دير ٿئي ٿي، جڏهن ته ڪڏهن ڪڏهن غير مستحق ماڻهو به سسٽم ۾ شامل ٿي وڃن ٿا. هن صورتحال سبب حڪومت کي هر درخواست کي بار بار جانچڻو پوي ٿو، جيڪو عمل کي وڌيڪ سست ڪري ڇڏي ٿو.
ان کان علاوه، ادارن جي وچ ۾ هم آهنگي جي کوٽ به هڪ وڏو سبب آهي. زرعي کاتو، روينيو کاتو ۽ مالي ادارا الڳ الڳ ڪم ڪن ٿا، پر انهن جي وچ ۾ مناسب رابطو موجود ناهي. مثال طور، هڪ کاتو زمين جي تصديق ڪري ٿو، ٻيو ادائيگي جي منظوري ڏئي ٿو، ۽ ٽيون بئنڪنگ سسٽم کي هلائي ٿو. جڏهن انهن ادارن جي وچ ۾ رابطو ڪمزور هجي ته سڄو نظام سست ٿي وڃي ٿو.
ڪڏهن ڪڏهن سبسڊي جي عمل ۾ سياسي ۽ پاليسي تبديلين جو به اثر پوي ٿو. جڏهن حڪومت تبديل ٿئي ٿي يا نيون پاليسيون متعارف ڪرايون وڃن ٿيون ته پراڻا پروگرام روڪيا يا ٻيهر ترتيب ڏنا وڃن ٿا. اهڙي صورتحال ۾ هارين کي غير يقيني صورتحال جو منهن ڏسڻو پوي ٿو، جنهن سان سبسڊي جي فراهمي وڌيڪ دير جو شڪار ٿي وڃي ٿي.
هڪ ٻيو اهم مسئلو بينڪنگ ۽ ادائيگي جو نظام آهي. ڪيترن ئي ڳوٺاڻن هارين وٽ بينڪ اڪائونٽ موجود نه هوندا آهن يا انهن کي جديد ڊجيٽل نظام استعمال ڪرڻ ۾ ڏکيائي ٿيندي آهي. نتيجي طور، سبسڊي جي رقم انهن تائين پهچڻ ۾ دير ٿي وڃي ٿي يا هو مڪمل طور فائدو حاصل نه ڪري سگهندا آهن.
انهن سڀني سببن جو گڏيل اثر اهو ٿئي ٿو ته ننڍو آبادگار وقت تي سهارو حاصل نٿو ڪري سگهي. جڏهن ڀاڻ يا ٻج مناسب وقت تي نه ملي ته فصل جي پيداوار متاثر ٿئي ٿي، ۽ جڏهن زرعي دوائون وقت تي دستياب نه هجن ته فصل بيمارين جو شڪار ٿي وڃي ٿو. ان سان هاري کي مالي نقصان ٿئي ٿو ۽ هو وڌيڪ قرضن ۾ ڦاسي وڃي ٿو.
نتيجي طور، زرعي سبسڊي جو اصل مقصد، يعني هارين جي مدد ۽ زرعي پيداوار ۾ اضافو، مڪمل طور تي حاصل نٿو ٿئي. جيڪڏهن حڪومت چاهي ٿي ته زرعي شعبي کي مضبوط بڻايو وڃي ته پوءِ ضروري آهي ته سبسڊي نظام کي سادو، شفاف ۽ تيز ڪيو وڃي. ڊجيٽل رجسٽريشن، ادارن جي بهتر هم آهنگي ۽ شفاف ادائيگي نظام سان هي مسئلو وڏي حد تائين حل ٿي سگهي ٿو.
ننڍو آبادگار، جيڪو ملڪ جي خوراڪ جي ضرورت پوري ڪري ٿو، ان جي بروقت مدد نه رڳو زرعي شعبي لاءِ پر سڄي معيشت لاءِ انتهائي اهم آهي
سماجي اثر: لڏپلاڻ ۽ پيشه جي تبديلي
ننڍن آبادگارن جي خراب حالت جا اثر صرف معاشي نه پر سماجي به آهن. ڪيترائي آبادگار، جيڪي اڳ زراعت سان وابسته هئا، هاڻي شهرن ڏانهن لڏپلاڻ ڪري رهيا آهن. اهي ماڻهو مزدوري يا ٻين ننڍن ڪاروبارن ۾ لڳي وڃن ٿا، جنهن سان زرعي شعبي ۾ افرادي قوت گهٽجي رهي آهي.
ان کان علاوه، نوجوان نسل به زراعت کان پري ٿي رهيو آهي، ڇاڪاڻ ته هو هن شعبي کي غير محفوظ ۽ گهٽ منافعي وارو سمجهي ٿو. اهو رجحان مستقبل ۾ خوراڪ جي تحفظ لاءِ وڏو خطرو بڻجي سگهي ٿو.
ممڪن حل: اميدن جي بحالي جو رستو
سنڌ جي ننڍن آبادگارن جي حالت بهتر ڪرڻ لاءِ فوري ۽ موثر قدمن جي ضرورت آهي. حڪومت کي گهرجي ته زرعي انپٽس تي سبسڊي ڏئي، فصلن جا مناسب اگهه مقرر ڪري ۽ انهن جي خريداري کي يقيني بڻائي.
مارڪيٽ سسٽم کي شفاف بڻائڻ، وچولن جي ڪردار کي محدود ڪرڻ، ۽ هارين کي سڌي مارڪيٽ تائين رسائي ڏيڻ انتهائي ضروري آهي. ان کان علاوه، زرعي بيمه (Crop Insurance) کي فروغ ڏيڻ گهرجي، جيئن آبادگار قدرتي آفتن جي صورت ۾ مڪمل نقصان کان بچي سگهن.
موسمي تبديلين کي منهن ڏيڻ لاءِ جديد ٽيڪنالاجي، پاڻي جي موثر استعمال، ۽ تحقيق تي ڌيان ڏيڻ ضروري آهي. زرعي تعليم ۽ تربيت کي به فروغ ڏيڻ گهرجي، جيئن آبادگار جديد طريقن سان زراعت ڪري سگهن.
نتيجو: زراعت جي بقا، آبادگار جي بقا
سنڌ جو ننڍو آبادگار هن وقت هڪ نازڪ دور مان گذري رهيو آهي. هن جي محنت، جيڪا ڪڏهن خوشحالي جي ضمانت سمجهي ويندي هئي، اڄ غير يقيني ۽ نقصان جو سبب بڻجي رهي آهي. جيڪڏهن هن صورتحال کي سنجيدگي سان نه ورتو ويو ته زراعت جو شعبي سخت متاثر ٿيندو، جنهن جا اثر سڄي معيشت تي پوندا.
وقت جي ضرورت آهي ته حڪومت، نجي شعبي، ۽ سماج گڏجي هن مسئلي جو حل ڳولين. ننڍي آبادگار کي معاشي، فني ۽ سماجي سهائتا فراهم ڪرڻي پوندي، جيئن هو پنهنجي زمين سان جڙيل رهي ۽ ملڪ جي خوراڪ جي ضرورتن کي پورو ڪرڻ ۾ پنهنجو ڪردار جاري رکي سگهي.
جيڪڏهن آبادگار خوشحال ٿيندو ته زراعت ترقي ڪندي، ۽ جڏهن زراعت ترقي ڪندي ته ملڪ به خوشحال ٿيندو.
