جي ايم سيد، سنڌ جي روح جو نالو!

(محمد خان ابڙو)
سائين جي ايم سيد جي 122هين سالگره جي مناسبت سان روزاني ڪاوش ۾ 18 جنوري 2026 تي لکيل هي آرٽيڪل پڙهي پنهنجي راء کان آگاھ ڪندا.
تکيون مٺيون ڳالهيون
سائين جي ايم سيد جي 122هين سالگرهه ڪالهه هڪ ڀيرو ٻيهر اهو سوال زندهه ڪري ڇڏيو ته ماڻهو مرڻ کان پوءِ به ڪيئن جيئرا رهندا آهن، ڪيئن سندن سوچ وقت جي هر بندش کي لتاڙي اڳتي وڌندي رهي ٿي ۽ ڪيئن سندن فڪر اقتدار، پارٽين، عهدن ۽ نعريبازيءَ کان آزاد ٿي سڌو عوام جي شعور سان ڳنڍيل هوندو آهي. سائين جي ايم سيد هڪ سياسي اڳواڻ هجڻ سان گڏ فڪر، تاريخ، سڃاڻپ، مزاحمت ۽ سنڌ جي روح جو نالو هو. اهڙو نالو، جيڪو هر دور ۾ نون سوالن کي جنم ڏيندو رهيو آهي ۽ هر دور جا حڪمران ان نالي کان خوفزده رهيا آهن.
جي ايم سيد هڪ گوناگون شخصيت جو مالڪ هو. هو ليکڪ هو، مورخ هو، سياستدان هو، فڪري رهبر هو، پر سڀ کان اهم ڳالهه اها ته هو سنڌي انسان جي نفسيات، درد، محرومي ۽ اميدن کي سمجهندڙ شخص هو. هن سنڌ کي صرف جاگرافي نه پر تهذيب، تاريخ ۽ قومي شعور طور ڏٺو. هن طاقت جي سياست بدران فڪر جي سياست ڪئي، نعري بدران سوال اٿاريو، ۽ هٿيار بدران قلم ۽ سوچ کي هٿيار بڻايو.
اڄ جڏهن سندس فڪر جي پوئلڳي جون دعويدار سڀ قومپرست پارٽيون پاڻ ۾ ورهائجي چڪيون آهن، هڪٻئي سان وڙهي الڳ الڳ مورچن ۾ ويهي رهيون آهن، تڏهن سائين جي ايم سيد جي فڪر جي وسعت وڌيڪ چٽي ٿي سامهون اچي رهي آهي. هر قومپرست پارٽي پاڻ کي سيد جي فڪر جو واحد ترجمان قرار ڏئي ٿي، پر حقيقت اها آهي ته سيد جو فڪر ڪنهن هڪ پارٽي، هڪ جهنڊي يا هڪ قيادت تائين محدود ئي نه هو. اهو فڪر ماڻهن جي دلين ۾ هو ۽ اڄ به آهي.
ڪن قومپرست اڳواڻن اقتدار جي آسري تي پنهنجي سوچ ۽ فڪر ۾ لچڪ آندي، ڪنهن لاءِ اها لچڪ مجبوري هئي ته ڪنهن لاءِ موقعي پرستي. ڪي اقتدار جي دهليز تائين پهچي پنهنجي ئي ماضيءَ کان شرمائيندا نظر آيا، ته ڪي اقتدار کان پري رهي ٿڪجي پيا، مايوسيءَ جو شڪار ٿيا، ۽ جدوجهد کي نعري تائين محدود ڪري ڇڏيو. ڪي اڄ به ساڳي هنڌ بيٺا آهن جتي ڪيئي ڏهاڪا اڳ هئا، پر سندن اکين ۾ اها روشني ناهي رهي جيڪا ڪڏهن جدوجهد جي علامت هوندي هئي.
پر ان سڀ ڪجھ جي باوجود، هڪ حقيقت اڄ به پنهنجي جاءِ تي قائم آهي ته سائين جي ايم سيد جو ڪارڪن اڄ به موجود آهي. اهو ڪارڪن ڪنهن وزارت جو طلبگار ناهي، ڪنهن ٽڪيٽ جو اميدوار ناهي، ڪنهن اقتداري سودي جو حصو ناهي. اهو ڪارڪن اڄ به سيد جي فڪر سان وفادار آهي، بغير ڪنهن انعام جي، بغير ڪنهن واعدي جي. ڪالهه واري سالگرهه ان جو کليل ثبوت هئي.
گذريل ڏينهن جڏهن سائين جي ايم سيد جي سالگرهه ملهائڻ لاءِ ماڻهو نڪتا ته سندن سفر وارا رستا آسان نه هئا. پوليس سنڌ جي هر اهم روڊ تي، هر چوڪ تي، هر موڙ تي رڪاوٽون وڌيون. گرفتاريون ڪيون ويون. ڪن کي منزل تائين پهچڻ کان اڳ ئي روڪيو ويو، ڪن کي گاڏين مان لاهي حوالات ۾ وڌو ويو، ڪن جا رستا بند ڪيا ويا. اهو سڀ ڪجهه ان خوف جو اظهار هو جيڪو رياست کي اڄ به سيد جي نالي کان آهي.
پر تاريخ گواهه آهي ته فڪر کي هٿڪڙيون نه پائبيون آهن. اهوئي سبب آهي ته شاگرد، نوجوان ۽ پوڙها، سمورين رڪاوٽن کي لتاڙي، هر روڪاوٽ کي للڪاريندي، پنهنجي منزل تي پهچي ويا. اهو ئي سيد جي فڪر جو ڪمال آهي.
اڄ قومپرست سياست ليڊرشپ جي بحران جو شڪار آهي. اڳواڻ آهن، پر رهبري ناهي. تقريرون آهن، پر ويزن ناهي. نعرا آهن، پر حڪمت عملي ناهي. پر ان سڀ ڪجهه جي باوجود، قومي سوچ رکندڙ، جي ايم سيد سان پيار ڪندڙ ڪيڊر اڄ به موجود آهي. اهو ڪيڊر ڪنهن هڪ اڳواڻ سان نه، پر هڪ فڪر سان ڳنڍيل آهي. اهو ڪيڊر ڪنهن هڪ پارٽي سان نه، پر سنڌ جي حقن، سڃاڻپ جي سوچ سان جڙيل آهي.
سائين جي ايم سيد جو فڪر وقت سان گڏ پراڻو نه ٿيو، هن وفاق جي اندر رهندي سنڌ جي وسيلن، ٻولي، ثقافت ۽ حقن بابت جيڪي سوال اٿاريا، اڄ اهي سوال وڌيڪ شدت سان موجود آهن. هن جيڪو خدشو ظاهر ڪيو ته سنڌ کي معاشي ۽ سياسي طور ڪمزور ڪيو ويندو، اڄ اهو عمل سڀني جي سامهون آهي.
اڄ به سنڌ جا وسيلا ٻاهر کڄي رهيا آهن، اڄ به سنڌ جي پاڻي، زمين ۽ روزگار تي سوال اٿاريا پيا وڃن، اڄ به سنڌي ٻولي ۽ سڃاڻپ کي پسمنظر ۾ ڌڪڻ جون ڪوششون جاري آهن. اهڙي صورتحال ۾ سائين جي ايم سيد جو فڪر ڪنهن ماضيءَ جو قصو نه، پر حال ۽ مستقبل جو سوال بڻجي ويو آهي.
هي به هڪ تلخ سچ آهي ته قومپرست پارٽين پاڻ ۾ ورهائجي، هڪٻئي کي ڪمزور ڪري ڇڏيو آهي. فڪر بجاءِ شخصيتن جا تڪرار، اصولن بجاءِ قيادت جا انا جا مسئلا، ۽ جدوجهد بجاءِ بيان بازي غالب اچي وئي آهي. اهڙي ماحول ۾ عام ڪارڪن مايوس ضرور آهي، پر بي حس ناهي. هو اڃا به سيد کي پنهنجو فڪري مرڪز سمجهي ٿو.
ڪالهه جي سالگرهه اهو پيغام ڏنو ته سائين جي ايم سيد ڪنهن قبر ۾ قيد ٿيل نالو ناهي. هو هر ان ماڻهوءَ جي دل ۾ زندهه آهي جيڪو سوال ڪرڻ جي همت رکي ٿو، جيڪو پنهنجي سڃاڻپ تي فخر ڪري ٿو. پوليس جا بند، گرفتاريون، رڪاوٽون، سڀ عارضي شيون آهن. فڪر مستقل هوندو آهي.
سائين جي ايم سيد اهو سبق ڏئي ويو ته قومون تقريرن سان نه، پر شعور سان زندهه رهنديون آهن. قيادت ايندي ويندي رهندي آهي، پر فڪر ئي اصل سرمايو هوندو آهي. اڄ جيڪڏهن قومپرست سياست پنهنجي وجود جي بقا چاهي ٿي ته ان کي ٻيهر سيد جي فڪر ڏانهن موٽڻو پوندو، ان فڪر کي نعري بدران عمل بڻائڻو پوندو، ۽ ڪارڪن کي اقتدار جو خواهشمند نه، پر جدوجهد جو ساٿي بڻجڻو پوندو.
ڪالهه جي سالگرهه هڪ خاموش ريفرينڊم هئي ۽ اهو پيغام هو ته سائين جي ايم سيد جو فڪر اڄ به زندهه آهي، اڄ به رياست کي پريشاني ۾ وجھي ٿو، ۽ اڄ به سنڌ جي باشعور نوجوانن جي دلين ۾ ڌڙڪي رهيو آهي. قيادتون بدلجي سگهن ٿيون، پارٽيون ٽٽي سگهن ٿيون، پر جيڪو فڪر ماڻهن جي دلين ۾ گهر ڪري وڃي، ان کي نه رڪاوٽون روڪي سگهن ٿيون، نه گرفتاريون، نه بندوقون.
سائين جي ايم سيد 122 سال اڳ پيدا ٿيو هو، پر ڪالهه ثابت ٿيو ته هو اڄ به سنڌ سان گڏ هلي رهيو آهي. ان ڪري سائين جي ايم سيد جي 122هين سالگرهه هڪ تاريخي ڏينهن هجڻ سان گڏ، اهو سنڌ جي سياسي، فڪري ۽ قومي تاريخ کي ٻيهر سمجهڻ جو موقعو به آهي. جي ايم سيد کي سمجهڻ لاءِ رڳو سندس تقريرن، بيانن يا آخري سياسي موقف کي ڏسڻ ڪافي ناهي، پر سندس خانداني پس منظر، اوائلي سياست، پاڪستان سان لاڳاپيل اميدن ۽ نااميدين، قومي تحريڪ جي شروعات، ڪارڪنن سان سندس رويو، مٿس ٿيل رياستي ظلم، علمي ادبي ڪم ۽ پوءِ سندس خاندان جي سياست کي به گڏ پڙهڻو پوندو. ڇوته جي ايم سيد هڪ فرد نه پر هڪ مڪمل دور جو نالو آهي.
سائين جي ايم سيد 17 جنوري 1904ع تي سنڌ جي هڪ سياسي طور سجاڳ خاندان ۾ پيدا ٿيو. سندس خاندان جو تعلق هالا جي سيد گهراڻي سان هو، جيڪو مذهبي، سماجي ۽ سياسي حيثيت رکندڙ خاندان هو. سيد خاندان نه رڳو روحاني اثر رکندڙ هو، پر مقامي سياست ۽ سماجي معاملن ۾ به اهم ڪردار ادا ڪندو رهيو. جي ايم سيد جي پرورش اهڙي ماحول ۾ ٿي، جتي علم، سياست، سماجي ذميواري ۽ قيادت فطري طور منتقل ٿيندي هئي. ننڍپڻ کان ئي هن ۾ قيادت، سوال ڪرڻ ۽ حالتن کي سمجهڻ جي صلاحيت نمايان هئي.
جي ايم سيد جي اوائلي سياست برصغير جي آزاديءَ جي تحريڪ سان جڙيل هئي. هن عملي سياست ۾ قدم نوجوانيءَ ۾ رکيو ۽ جلد ئي سنڌ جي سياسي حلقن ۾ سڃاتو ويو. ان دور ۾ سنڌ بمبئي پريزيڊنسي جو حصو هئي، ۽ سنڌ کي الڳ صوبي جو درجو ڏيڻ هڪ وڏو سياسي سوال هو. جي ايم سيد سنڌ کي بمبئي کان ڌار ڪرڻ واري تحريڪ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هو سنڌي مفادن جو ترجمان بڻجي سامهون آيو ۽ سنڌ اسيمبلي ۾ به سرگرم رهيو. ان وقت جي ايم سيد هڪ متحد هندستان ۽ پوءِ پاڪستان جو حامي هو، ڇو ته هو سمجهندو هو ته مسلمانن کي سياسي، معاشي ۽ ثقافتي تحفظ ملڻ گهرجي.
پاڪستان جي قيام کان اڳ جي ايم سيد مسلم ليگ سان وابسته رهيو ۽ پاڪستان جي تحريڪ ۾ سرگرم ڪردار ادا ڪيو. هن پاڪستان کي سنڌي مسلمانن لاءِ نجات جو ذريعو سمجهيو. سندس اميد هئي ته نئون ملڪ وفاقي بنيادن تي قائم ٿيندو، جتي قومن کي برابري، وسيلن تي حق ۽ ثقافتي آزادي حاصل هوندي. پر پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ جلد ئي سندس اهي اميدون ٽٽڻ لڳيون. مرڪزي اسٽيبلشمينٽ جي پاليسين، ون يونٽ، سنڌي وسيلن تي ڪنٽرول، ٻولي ۽ ثقافت سان لاڳاپيل فيصلا، ۽ صوبائي خودمختياريءَ جي کوٽ، جي ايم سيد کي شديد مايوسيءَ ڏانهن وٺي آيا.
پاڪستان مخالف سياست جي شروعات ڪنهن اوچتي جذبي جو نتيجو نه هئي، پر اها هڪ ڊگهي سياسي مشاهدي، تجربن ۽ ناڪامين کان پوءِ جنم وٺندڙ سوچ هئي. جي ايم سيد ڏٺو ته پاڪستان جنهن وفاقي ۽ جمهوري اصولن تي ٺهڻو هو، اهو هڪ مرڪزيت پسند رياست بڻجي رهيو آهي. سنڌ کي وسيلن ۾ حصو نه ٿو ملي، سنڌي ٻولي کي سرڪاري سطح تي نظرانداز ڪيو پيو وڃي، ۽ سنڌ جي سياسي قيادت کي دٻايو پيو وڃي. ون يونٽ سندس لاءِ آخري ڌڪ هو، جنهن سنڌ جي سڃاڻپ کي عملي طور ميساري ڇڏيو. اتي ئي جي ايم سيد پاڪستان جي فڪري ڍانچي کان مڪمل الڳ ٿي ويو.
ان پس منظر ۾ جيئي سنڌ تحريڪ جي شروعات ٿي. جي ايم سيد پهريون ڀيرو کليل لفظن ۾ سنڌي قوميت، سنڌ جي خودمختياري ۽ پوءِ آزاديءَ جو تصور پيش ڪيو. جيئي سنڌ تحريڪ ڪا روايتي سياسي پارٽي نه هئي، پر اها هڪ فڪري تحريڪ هئي، جيڪا شعور پيدا ڪرڻ لاءِ شروع ڪئي وئي. جي ايم سيد جو خيال هو ته جيستائين سنڌي ماڻهو ذهني غلاميءَ مان آزاد نه ٿيندا، تيستائين سياسي آزادي ممڪن ناهي. تنهن ڪري هن نعريبازيءَ کان وڌيڪ فڪر، بحث ۽ لکڻ پڙهڻ تي زور ڏنو.
ڪارڪنن سان جي ايم سيد جو رويو ٻين سياسي اڳواڻن کان مختلف هو. هو ڪارڪنن کي حڪم ڏيڻ بدران سمجهائڻ تي يقين رکندو هو. هو پاڻ کي ليڊر گهٽ ۽ استاد وڌيڪ سمجهندو هو. ڪارڪنن سان سندس رشتو نظرياتي هو، نه ڪي مفاد تي ٻڌل. هو چوندو هو ته جيڪو ماڻهو سنڌ جي فڪر سان سچو آهي، اهو بغير ڪنهن انعام جي جدوجهد ڪندو. ان ڪري ئي جي ايم سيد جي ڪارڪنن مان گهڻا ماڻهو غربت، جيلن ۽ نظر بندين جي باوجود سندس ساٿ ڇڏي نه ويا.
جي ايم سيد جي زندگي جو وڏو حصو حڪومتي عقوبتن ۾ گذريو. کيس ڪيترائي ڀيرا جيل موڪليو ويو، ڊگهي عرصي تائين نظر بند رکيو ويو، ۽ عملي سياست کان پري رکڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. سندس ڪتاب ضبط ڪيا ويا، تقريرن تي پابنديون لڳايون ويون، ۽ کيس عوام کان الڳ ڪرڻ لاءِ گهر ۾ قيد رکيو ويو. پر رياست جي هر سختيءَ جي باوجود، جي ايم سيد جو فڪر وڌيڪ مضبوط ٿيندو ويو. جيل سندس لاءِ سزا نه، پر مطالعي ۽ لکڻ جو موقعو بڻجي ويو.
جي ايم سيد سان گڏ ڪيترائي قومپرست اڳواڻ ڪم ڪندا رهيا. رسول بخش پليجو، ڄام ساقي، حيدر بخش جتوئي، شيخ اياز، عبدالواحد آريسر، ۽ ٻيا ڪيترائي نالا آهن، جيڪي ڪنهن نه ڪنهن مرحلي تي جي ايم سيد جي فڪر کان متاثر رهيا يا ساڻس گڏ هليا. اختلاف به ٿيا، رستا به جدا ٿيا، پر جي ايم سيد سنڌي قومي سياست جو مرڪزي حوالو رهيو. هر نئين قومپرست ڌڙي پنهنجي سڃاڻپ جي ايم سيد سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي.
جي ايم سيد جو علمي ۽ ادبي پاسو سندس سياسي حيثيت کان به وڌيڪ وسيع آهي. هن تاريخ، سياست، مذهب، فلسفي ۽ سنڌي سماج تي ڪيئي ڪتاب لکيا. “جيئن ڏٺو آ مون”، “سنڌ ڳالهائي ٿي” جهڙا ڪتاب اڄ به سنڌي قومي فڪر جا بنيادي متن سمجهيا وڃن ٿا. سندس لکڻين ۾ دليل، تاريخي حوالا ۽ فڪري پختگي موجود آهي. هو رڳو نعرو هڻندڙ نه، پر لکڻ ذريعي سوچ بدلائڻ وارو ماڻهو هو.
هڪ تلخ حقيقت اها به آهي ته جي ايم سيد جو خاندان اڄ جنهن سياست ۾ آهي، اها اقتدار جي سياست آهي. جنهن خاندان مان هڪ شخص رياست سان ٽڪراءَ جو استعارو بڻيو، اڄ اهو ئي خاندان پارلياماني سياست، وزارتن ۽ حڪومتي اتحادين جو حصو آهي. هي تبديلي تاريخي تضاد کي جنم ڏئي ٿي. سوال اهو ناهي ته اقتدار جي سياست غلط آهي يا صحيح، سوال اهو آهي ته ڇا اها سياست جي ايم سيد جي فڪر سان هم آهنگ آهي؟ ڪيترن لاءِ اهو سوال اڄ به جواب طلب آهي.
سائين جي ايم سيد جي 122هين سالگرهه اهو ياد ڏياري وئي آهي ته هو رڳو هڪ شخص نه هو، پر هڪ فڪر، هڪ سوال، ۽ هڪ چيلينج هو. سندس زندگي سنڌ جي سياسي تاريخ جو آئينو آهي. اڄ جڏهن قومپرست سياست ورهائجي چڪي آهي، قيادت جو بحران آهي، ۽ ڪارڪن مايوس آهن، تڏهن به جي ايم سيد جو فڪر زندهه آهي. اهو فڪر ڪتابن ۾، ڪارڪنن جي ذهنن ۾، ۽ هر ان ماڻهوءَ جي دل ۾ موجود آهي، جيڪو سنڌ کي صرف صوبو نه، پر قوم سمجهي ٿو.
سائين جي ايم سيد شايد اقتدار تائين نه پهتو، پر هن شعور پيدا ڪيو. ۽ تاريخ ۾ شعور پيدا ڪندڙ ماڻهو هميشه حڪمرانن کان وڏا هوندا آهن