اعجاز ممنائي
18 جون تي جڏهن ايران ۽ آمريڪا جي وچ ۾ معاهدي جي فريم ورڪ (ايم او يو) تي ايران ۽ آمريڪا جي سربراهن جون صحيحون ٿيون ته ان ئي وقت ان تي عمل درآمد جي حوالي سان تحفظات جو اظهار ڪيو پئي ويو ڇوته هي فريم ورڪ ناقص ۽ خامين سان ڀريل هو. سڀ کان وڏي خرابي اها هئي ته ان معاهدي جي فريم ورڪ ۾ اسرائيل کي شامل نه ڪيو ويو هو. ان نه صرف ان کي متروڪ ڪري ڇڏيو بلڪه لبنان ۽ غزه ۾ اها جارحيت مسلسل جاري رهي پر گذريل ٻنهي فريم ورڪ جي دفعن جي بلڪل برعڪس آمريڪا جي طرفان ايران جي فوجي تنصيبات تي جيڪا بمباري ڪئي وئي آهي ان هن فريم ورڪ جي معاهدي جي مستقبل کي خطري ۾ وجهي ڇڏيو آهي. تازين رپورٽن ۾ آمريڪي سينٽرل ڪمانڊ جي مطابق آمريڪا ايران جي 80 کان وڌيڪ فوجي ٺڪاڻن ۽ اهم ترقياتي هنڌن کي نشانو بڻايو. برطانوي اخبار “گارڊين” جي مطابق 18 جون کانپوءِ آمريڪا جي طرفان جنگبندي جي جيڪي خلاف ورزيون ڪيون ويون آهن انهن ۾ 8 ۽ 9 جولاءِ تي ڪيل خلاف ورزي سڀ کان وڌيڪ سنگين هيون. جن ۾ هرمز جي آبي رستي سان گڏ ايراني ساحل تي موجود فوجي تنصيبات تائين محدود نه رهيو، بلڪه هن ڀيري آمريڪا جي بمباري جو دائرو تمام وسيع هو. ان دفاع ۾ آمريڪا ايران جي بندرگاهن بندر عباس کان علاوه چابهار ۽ ٻوشهر کي به نشانو بڻايو.
آمريڪي سينٽرل ڪمانڊ جي بيان موجب 9 جولاءِ تي آمريڪي بمباري ۾ جن فوجي تنصيبات کي نشانو بڻايو ويو، انهن ۾ ايران جو ايئر ڊفينس سسٽم ڪمانڊ اينڊ ڪنٽرول نيٽ ورڪ ساحل تي نصب ريڊار ۽ جهاز شامل هئا، ۽ ميزائل اڏا ۽ ايران جي انقلابي گارڊز پاران استعمال ۾ آندل ٻيڙيون به شامل هيون.ايراني ذريعن موجب آمريڪا جي تازين رپورٽن ۾ ايران جي 8 فوجي شهيد ٿيڻ جو اعلان ڪيو ويو. ان کان علاوه سينٽرل ڪمانڊ جي اعلان ۾ چيو ويو آهي ته ايران جي اترين علائقن ۾ هڪ ريلوي پل کي به تباهه ڪيو ويو آهي. صدر ٽرمپ پنهنجي هڪ بيان ۾ چيو ته ايران جي حملي جي جواب ۾ آمريڪا 20 هنڌن تي حملا ڪندو. ايران ۽ آمريڪا جي وچ ۾ اقتصادي هڪ وسيع خليج پهريان ئي هئي. هرمز جي آبي رستي ۾ جهازراني جي مسئلي تي ٻنهي ملڪن جي وچ ۾ پائيدار امن جي قيام جا امڪان تمام گهٽجي ويا آهن.جيڪڏهن ايران ۽ آمريڪا ٻنهي مان ڪنهن به ڳالهين تي عمل نه ڪيو ته پوءِ هرمز جي آبي رستي کان علاوه فريم ورڪ معاهدي ۽ ٻين خلاف ورزين جي موجودگي ۾ ڳالهين جو عمل هر بار معطل ٿيندو رهندو. ان ڪري حتمي معاهدي ڏانهن پيشرفت جي رفتار به سست ٿي ويندي جڏهن ته صدر ٽرمپ وڌيڪ انتظار نه ٿو ڪري سگهي ڇوته هو نومبر ۾ ٿيندڙ چونڊن جي موقعي تي پنهنجي ڪاميابي جو اظهار ڪرڻ چاهي ٿو. پر هاڻي لڳي ٿو ته 60 ڏينهن جي مقرره مدت ۾ اهو پورو نه ٿي سگهندو. صدر ٽرمپ جي دعويٰ آهي ته ايران هرمز جي آبي رستي ذريعي عام جهازن ۽ تيل بردار جهازن جي آزاديءَ سان آمدورفت کي روڪي رهيو آهي ۽ عمان جي سامونڊي حدن مان گذرندڙ ايراني ٻيڙين سميت 5 واپاري جهاز ۽ تيل بردار جهازن تي حملي جو نشانو بڻجي چڪو آهي. ايران جو موقف آهي ته ايم او يو تي صدر ٽرمپ به شڪ جو اظهار ڪيو آهي.
18 جون کانپوءِ 60 ڏينهن جي عرصي دوران هرمز جي آبي رستي ۾ بحفاظت واپاري جهاز ۽ تيل بردار جهازن کي گذرڻ جي ذميواري ايران پاڻ تي کنئي آهي ۽ ان ذميواري ۾ واپاري ٻيڙين ۽ ٻين رڪاوٽن کي صاف ڪرڻ به شامل آهي.ان سلسلي ۾ ايران چيو آهي ته جهازراني جي آمدورفت لاءِ پنهنجي علائقائي سامونڊي حدن ۾ هڪ رستو مقرر ڪيو آهي. ايران جو موقف آهي ته ان رستي کي نه ڇڏينداسين. ٻئي طرف رستي تان گذرندڙ جهاز ۽ ٻين قانون جي خلاف ورزي ڪندڙ ۽ ايران کي ٻيڙين خلاف ڪارروائي ڪرڻ جو حق حاصل آهي پر هرمز جي آبي رستي کان علاوه ايران کي آمريڪا ۽ ايم او يو جي خلاف ورزين جي شڪايتون به آهن. ايم او يو جي معاهدي موجب جنگبندي جو اطلاق تمام محاذن تي آهي جنهن ۾ لبنان به شامل آهي پر اسرائيل حزب الله جي ٺڪاڻن تي حملا جاري رکيا آهن۔ ايران جو الزام آهي ته واشنگٽن ايم او يو جي واضح شقن جي باوجود اسرائيل جي حملن کي روڪڻ ۾ ناڪام رهيو آهي. ايم او يو جي معاهدي موجب جنگبندي کانپوء فريقين صرف هڪ ٻئي تي حملا نه ڪندا پر طاقت جي استعمال يا ان جي ڌمڪي کان به پاسو ڪندا. 18 جون کانپوءِ صدر ٽرمپ ايران کي مقرر مدت 60 ڏينهن اندر ڊيل ڪرڻ ۾ ناڪامي تي پهريان کان به وڌيڪ حملن جي ڌمڪيون ڏيئي رهيا آهن.ايران ان تي آمريڪا کان ڪيترائي ڀيرا احتجاج به ڪيو آهي ۽ چيو آهي ته ايران ڌمڪيون ۽ خوف و هراس جي فضا ۾ ڳالهيون جاري نه رکي سگهي. ايم او يو جي هڪ شق اها به آهي ته ان تي پابند ٿيڻ سان آمريڪا جنگ بندي ختم ڪندي پنهنجا جنگي جهاز ايران جي ويجهو پاڻين کان پري رکندا ۽ 60 ڏينهن جي عرصي دوران مشرق وچولي ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ فوجي قوت ۾ واڌ به نه ڪندا. پر آمريڪا جي طرفان ان عرصي ۾ پنهنجو هڪ وڏو ٻيڙو بحر هند ۾ وڌيڪ ميزائلن سان گڏ اضافو ڪيو ويو آهي.ايم او يو جي معاهدي موجب ان ناڪابندي ختم ٿيڻ کانپوءِ ايران جي پابندين ۽ ڊالر جي رقم جو مسئلو جلدي حل ڪيو ويندو. پر آمريڪا جي طرفان ايران تي پابندين ۽ دٻاءُ وڌندڙ قوم ايران کي پنهنجي پاليسي تي عمل ڪرڻ لاءِ مجبور ڪري رهي آهي. ايران جي مطابق آمريڪا ايم او يو جي شقن جي باوجود ايران تي واپاري پابنديون ختم نه ڪيون پر ايران جي طرفان هرمز جي آبي رستي کي بند ڪرڻ جي ڌمڪي به نه ڏني وئي. قطري ۽ سعودي ميڊيا تي حملن کانپوءِ آمريڪا ايران جي تيل کي عالمي منڊي ۾ وڪڻڻ تي پابندي لڳائي ڇڏي. ان سبب خليج فارس جي صورتحال جيڪا اڳ ۾ ئي تشويشناڪ هئي اها وڌيڪ خطرناڪ صورت اختيار ڪري چڪي آهي ۽ خدشو پيدا ٿي ويو آهي ته 18 جون تي ٿيڻ وارو معاهدو ڪٿي ناڪام نه ٿي وڃي.ساڳئي وقت هن معاهدي جي مخالفت ڪندڙ عنصر ٻنهي پاسن تي موجود آهن. اسرائيلي وزير اعظم ته هن معاهدي کي ناڪام ڪرڻ لاءِ نهن چوٽي جو زور لڳائي رهيو آهي. آمريڪا ۾ صدر ٽرمپ جي پنهنجي ريپبلڪن پارٽي جا ڪجهه با اثر ميمبر به ان جي خلاف آهن. ايران ۾ به سخت گير حلقا ايم او يو جي خلاف آهن. حالانڪه ايران ۽ آمريڪا جي وچ ۾ ٿيندڙ معاهدي ۾ دنيا کي ٻڌايو ويو آهي ته عالمي سطح تي اطمينان حاصل ٿيو آهي ۽ گڏيل قومن جي سيڪريٽري جنرل، اينٽونيو گوتيرس، روس ۽ چين جا صدر، يورپي يونين، مشرق وچولي ۽ خليج فارس جا سمورا ميمبر شامل آهن. ان جي باوجود ايران جي پرڏيهي وزير عباس عراقچي چيو آهي ته هن معاهدي تي عمل ڪرڻ مشڪل ضرور آهي پر ناممڪن نه آهي. جيڪڏهن اسان ناڪام ٿي ويا ته پوءِ اها وڏي بدقسمتي هوندي.
